Chapter 152: Drona rebukes Duryodhana and rides out

सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना ।
तथैव भूरिश्रवसि किमासीद्वो मनस्तदा

sindhurāje hate tāta samare savyasācinā |
tathaiva bhūriśravasi kimāsīdvo manastadā

दुर्योधनेन च द्रोणस्तथोक्तः कुरसंसदि ।
किमुक्तवान्परं तस्मात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

duryodhanena ca droṇastathoktaḥ kurasaṃsadi |
kimuktavānparaṃ tasmāttanmamācakṣva sañjaya

निष्टानको महानासीत्सैन्यानां तव भारत ।
सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रवसमेव च

niṣṭānako mahānāsītsainyānāṃ tava bhārata |
saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasameva ca

मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वमवमेनिरे ।
येन मन्त्रैण निहताः शतशः क्षत्रियर्षभाः

mantritaṃ tava putrasya te sarvamavamenire |
yena mantraiṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ

द्रोणस्तु तद्वचः श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मनाः ।
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा भृशमार्तोऽभ्यभाषत

droṇastu tadvacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥ |
muhūrtamiva ca dhyātvā bhṛśamārto'bhyabhāṣata

दुर्योधन किमेवं मां वाक्शरैरुपकृन्तसि ।
अजय्यं सततं सङ्ख्ये ब्रुवाणं सव्यसाचिनम्

duryodhana kimevaṃ māṃ vākśarairupakṛntasi |
ajayyaṃ satataṃ saṅkhye bruvāṇaṃ savyasācinam

एतेनवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगे ।
यच्छिखण्ड्यवधीद्भीष्मं पाल्यमानः किरीटिना

etenavārjunaṃ jñātumalaṃ kaurava saṃyuge |
yacchikhaṇḍyavadhīdbhīṣmaṃ pālyamānaḥ kirīṭinā

अवध्यं निहतं दृष्ट्वा संयुगे देवदानवैः ।
तदैवाज्ञासिषमहं नेयमस्तीति भारती

avadhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃyuge devadānavaiḥ |
tadaivājñāsiṣamahaṃ neyamastīti bhāratī

यं पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरममंस्म हि ।
तस्मिन्निपतिते भीष्मे कं शेषं पर्युपास्महे

yaṃ puṃsāṃ triṣu lokeṣu sarvaśūramamaṃsma hi |
tasminnipatite bhīṣme kaṃ śeṣaṃ paryupāsmahe

यान्स्म तान्ग्लहते तात शकुनिः कुरुसंसदि ।
अक्षान्न तेऽक्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापनाः ।

yānsma tānglahate tāta śakuniḥ kurusaṃsadi |
akṣānna te'kṣā niśitā bāṇāste śatrutāpanāḥ |

अक्षांस्तु मन्यसे बाणाञ्छोभमानाञ्छिताञ्शरान्
त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखाः पार्थचोदिताः ।
तांस्तदाऽऽख्यायमानस्त्वं विदुरेण न बुद्धवान्

akṣāṃstu manyase bāṇāñchobhamānāñchitāñśarān
ta ete ghnanti nastāta viśikhāḥ pārthacoditāḥ |
tāṃstadā''khyāyamānastvaṃ vidureṇa na buddhavān

यास्ता विलपतश्चापि विदुरस्य महात्मनः ।
धीरस्य वाचो नाश्रौषीः क्षेमाय वदतः शिवाः

yāstā vilapataścāpi vidurasya mahātmanaḥ |
dhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ

तदिदं वर्तते घोरमागतं वैशसं महत् ।
तस्यावमानाद्वाक्यस्य दुःशासनकृतेन च

tadidaṃ vartate ghoramāgataṃ vaiśasaṃ mahat |
tasyāvamānādvākyasya duḥśāsanakṛtena ca

योऽवमन्य वचः पथ्यं सुहृदामाप्तकारिणाम् ।
स्वमतं कुरुते मूढः स शोच्यो नचिरादिव

yo'vamanya vacaḥ pathyaṃ suhṛdāmāptakāriṇām |
svamataṃ kurute mūḍhaḥ sa śocyo nacirādiva

यच्च नः प्रेक्षमाणानां कृष्णामानाय्य तत्सभाम् ।
अनर्हन्तीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम्

yacca naḥ prekṣamāṇānāṃ kṛṣṇāmānāyya tatsabhām |
anarhantīṃ kule jātāṃ sarvadharmānucāriṇīm

तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं प्राप्तमिदं महत् ।
नोचेत्पापं परे लोके त्वमृच्छेथास्ततोऽधिकम्

tasyādharmasya gāndhāre phalaṃ prāptamidaṃ mahat |
nocetpāpaṃ pare loke tvamṛcchethāstato'dhikam

यच्च तान्पाण्डवान्द्यूते विषमेण विजित्य ह ।
प्राव्राजयस्तदाऽरण्ये रौरवाजिनवाससः

yacca tānpāṇḍavāndyūte viṣameṇa vijitya ha |
prāvrājayastadā'raṇye rauravājinavāsasaḥ

पुत्राणामिव चैतेषां धर्ममाचरतां सदा ।
द्रुह्येत्को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणब्रुवः

putrāṇāmiva caiteṣāṃ dharmamācaratāṃ sadā |
druhyetko nu naro loke madanyo brāhmaṇabruvaḥ

पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सह ।
आहृतो धृतराष्ट्रस्य सम्मते कुरु संसदि

pāṇḍavānāmayaṃ kopastvayā śakuninā saha |
āhṛto dhṛtarāṣṭrasya sammate kuru saṃsadi

दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितः ।
क्षत्तुर्वाक्यमनादृत्य त्वयाऽब्यस्तः पुनः पुनः

duḥśāsanena saṃyuktaḥ karṇena parivardhitaḥ |
kṣatturvākyamanādṛtya tvayā'byastaḥ punaḥ punaḥ

स हि नः क्रोधवृक्षश्च कृतमूलो महात्मनाम् ।
तस्य पुष्पफले राजन्नुपभुङ्क्ष्व महाबल

sa hi naḥ krodhavṛkṣaśca kṛtamūlo mahātmanām |
tasya puṣpaphale rājannupabhuṅkṣva mahābala

यत्ताः सर्वे पराभूताः पर्यवारयतार्जुनम् ।
सिन्धुराजानमाश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः

yattāḥ sarve parābhūtāḥ paryavārayatārjunam |
sindhurājānamāśritya sa vo madhye kathaṃ hataḥ

कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति ।
अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवोऽगमत्

kathaṃ tvayi ca karṇe ca kṛpe śalye ca jīvati |
aśvatthāmni ca kauravya nidhanaṃ saindhavo'gamat

युध्यन्तः सर्वराजानस्तेजस्विन उपासते ।
सिन्धुराजं परित्रातुं वो मध्ये कथं हतः

yudhyantaḥ sarvarājānastejasvina upāsate |
sindhurājaṃ paritrātuṃ vo madhye kathaṃ hataḥ

मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि ।
आशंसत परित्राणमर्जुनात्स महीपतिः

mayyeva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayi |
āśaṃsata paritrāṇamarjunātsa mahīpatiḥ

ततस्तस्मिन्परित्राणमलब्धवति फल्गुनात् ।
न किञ्चिदनुपश्यामि जीवितस्थानमात्मनः

tatastasminparitrāṇamalabdhavati phalgunāt |
na kiñcidanupaśyāmi jīvitasthānamātmanaḥ

मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
पश्याम्यहत्वा पाञ्चालान्सह तेन शिखण्डिना

majjantamiva cātmānaṃ dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
paśyāmyahatvā pāñcālānsaha tena śikhaṇḍinā

तन्मां किमभितप्यन्तं वाक्शरैरेव कृन्तसि ।
अशक्तः सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत

tanmāṃ kimabhitapyantaṃ vākśaraireva kṛntasi |
aśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata

सौवर्णं सत्यसन्धस्य ध्वजमक्लिष्टकर्मणः ।
अपश्यन्युधि भीष्मस्य कथमाशंससे जयम्

sauvarṇaṃ satyasandhasya dhvajamakliṣṭakarmaṇaḥ |
apaśyanyudhi bhīṣmasya kathamāśaṃsase jayam

मध्ये महारथानां किं शेषं तत्र मन्यसे ।
हतो भूरिश्रवाश्चैव किं शेषं तत्र मन्यसे

madhye mahārathānāṃ kiṃ śeṣaṃ tatra manyase |
hato bhūriśravāścaiva kiṃ śeṣaṃ tatra manyase

कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिव ।
यो नागात्सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम्

kṛpa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthiva |
yo nāgātsindhurājasya vartma taṃ pūjayāmyaham

यत्रापश्यं हतं भीष्मं पश्यतस्तेऽनुजस्य वै ।
दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम्

yatrāpaśyaṃ hataṃ bhīṣmaṃ paśyataste'nujasya vai |
duḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṃ karma duṣkaram

अवध्यकल्पं सङ्ग्रामे देवैरपि सवासवैः ।
न ते वसुन्धराऽस्तीति तदाहं चिन्तये नृप

avadhyakalpaṃ saṅgrāme devairapi savāsavaiḥ |
na te vasundharā'stīti tadāhaṃ cintaye nṛpa

इमानि पाण्डवानां च सृज्जयानां च भारत ।
अनीकान्याद्रवन्ते मां सहितान्यद्य भारत

imāni pāṇḍavānāṃ ca sṛjjayānāṃ ca bhārata |
anīkānyādravante māṃ sahitānyadya bhārata

नाहत्वा सर्वपाञ्चलान्कवचस्य विमोक्षणम् ।
कर्ताऽस्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव

nāhatvā sarvapāñcalānkavacasya vimokṣaṇam |
kartā'smi samare karma dhārtarāṣṭra hitaṃ tava

राजन्ब्रूयाः सुतं मे त्वमश्वत्थामानमाहवे ।
न सोमकाः प्रमोक्तव्या जीवितं परिरक्षता

rājanbrūyāḥ sutaṃ me tvamaśvatthāmānamāhave |
na somakāḥ pramoktavyā jīvitaṃ parirakṣatā

यच्च पित्राऽनुशिष्टोऽसि तद्वचः परिपालय ।
आनृशंस्ये दमे सत्ये चार्जवे च स्थिरो भव

yacca pitrā'nuśiṣṭo'si tadvacaḥ paripālaya |
ānṛśaṃsye dame satye cārjave ca sthiro bhava

धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन् ।
धर्मप्रधानकार्याणि कुर्याश्चेति पुनः पुनः

dharmārthakāmakuśalo dharmārthāvapyapīḍayan |
dharmapradhānakāryāṇi kuryāśceti punaḥ punaḥ

चक्षुर्मनोभ्यां सन्तोष्या विप्राः पूज्याश्च शक्तितः ।
न चैषां विप्रियं कार्यं ते हि वह्निशिखोपमाः

cakṣurmanobhyāṃ santoṣyā viprāḥ pūjyāśca śaktitaḥ |
na caiṣāṃ vipriyaṃ kāryaṃ te hi vahniśikhopamāḥ

एष त्वहमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदन ।
रणाय महते राजंस्त्वया वाक्शरपीडितः

eṣa tvahamanīkāni praviśāmyarisūdana |
raṇāya mahate rājaṃstvayā vākśarapīḍitaḥ

त्वं च दुर्योधन बलं यदि शक्तोऽसि पालय ।
रात्रावपि च योद्धव्याः संरब्धाः कुरुसृञ्जयाः

tvaṃ ca duryodhana balaṃ yadi śakto'si pālaya |
rātrāvapi ca yoddhavyāḥ saṃrabdhāḥ kurusṛñjayāḥ

एवमुक्त्वा ततः प्रायाद्द्रोणः पाण्वसृञ्जयान् ।
मुष्णन्क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामिवांशुमान्

evamuktvā tataḥ prāyāddroṇaḥ pāṇvasṛñjayān |
muṣṇankṣatriyatejāṃsi nakṣatrāṇāmivāṃśumān