Chapter 149: Arjuna grieves over Kripa; Krishna shows the field

तस्मिन्विनिहते वीरे सैन्धवे सव्यसाचिना ।
मामका यदकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

tasminvinihate vīre saindhave savyasācinā |
māmakā yadakurvanta tanmamācakṣva sañjaya

पश्यतां सर्वसैन्यानां मामकानां महारणे ।
अहन्यत कथं युद्धे सैन्धवः सव्यसाचिना

paśyatāṃ sarvasainyānāṃ māmakānāṃ mahāraṇe |
ahanyata kathaṃ yuddhe saindhavaḥ savyasācinā

कथं द्रौणिकृपैर्गुप्तः कर्णेन च महारणे ।
फल्गुनाग्निमुखं घोरं प्रविष्टः साधु सैन्धवः

kathaṃ drauṇikṛpairguptaḥ karṇena ca mahāraṇe |
phalgunāgnimukhaṃ ghoraṃ praviṣṭaḥ sādhu saindhavaḥ

तस्मिन्हते महेष्वासे मन्दात्मा स सुयोधनः ।
भ्रातृबिः सहितः सूत किमकार्षीदनन्तरम्

tasminhate maheṣvāse mandātmā sa suyodhanaḥ |
bhrātṛbiḥ sahitaḥ sūta kimakārṣīdanantaram

सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन भारत ।
अमर्षवशमापन्नः कृपः शारद्वतस्ततः

saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā raṇe pārthena bhārata |
amarṣavaśamāpannaḥ kṛpaḥ śāradvatastataḥ

महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् ।
द्रौणिश्चाभ्यद्रवद्राजन्रथमास्थाय फल्गुनम्

mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat |
drauṇiścābhyadravadrājanrathamāsthāya phalgunam

तावेतौ रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमौ ।
उभावुभयतस्तीक्ष्णैर्विशिखैरभ्यवर्षताम्

tāvetau rathināṃ śreṣṭhau rathābhyāṃ rathasattamau |
ubhāvubhayatastīkṣṇairviśikhairabhyavarṣatām

स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्ध्यां महाभुजः ।
पीड्यमानः परामार्तिमगमद्रथिनां वरः

sa tathā śaravarṣābhyāṃ sumahaddhyāṃ mahābhujaḥ |
pīḍyamānaḥ parāmārtimagamadrathināṃ varaḥ

सोऽजिघांसुर्गुरुं सङ्ख्ये गुरोस्तनयमेव च ।
चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः

so'jighāṃsurguruṃ saṅkhye gurostanayameva ca |
cakārācāryakaṃ tatra kuntīputro dhanañjayaḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च ।
मन्दवेगानिषूंस्ताभ्यामजिघांसुरवासृजत्

astrairastrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca |
mandavegāniṣūṃstābhyāmajighāṃsuravāsṛjat

तेन नातिभृशं त्रस्तौ विशिखैर्भृशपीडितौ ।
बहुत्वात्तु परामार्तिं शराणां तावगच्छताम्

tena nātibhṛśaṃ trastau viśikhairbhṛśapīḍitau |
bahutvāttu parāmārtiṃ śarāṇāṃ tāvagacchatām

अथ शारद्वतो राजन्कौन्तेयशरपीडितः ।
अवासीदद्रथोपस्थे मूर्च्छामभिजगाम ह

atha śāradvato rājankaunteyaśarapīḍitaḥ |
avāsīdadrathopasthe mūrcchāmabhijagāma ha

विह्वलं तमभिज्ञाय भर्तारं शरपीडितम् ।
हतोऽयमिति च ज्ञात्वा सारथिस्तमपावहत्

vihvalaṃ tamabhijñāya bhartāraṃ śarapīḍitam |
hato'yamiti ca jñātvā sārathistamapāvahat

तस्मिन्भग्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि ।
अश्वत्थामाप्यपायासीत्पाण्डवेयाद्रथान्तरम्

tasminbhagne mahārāja kṛpe śāradvate yudhi |
aśvatthāmāpyapāyāsītpāṇḍaveyādrathāntaram

दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थो मूर्च्छितं शरपीडितम् ।
धिग्धिङ्मामिति चैवोक्त्वा कृपणं पर्यदेवयत् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनो वचनं चेदमब्रवीत्

dṛṣṭvā śāradvataṃ pārtho mūrcchitaṃ śarapīḍitam |
dhigdhiṅmāmiti caivoktvā kṛpaṇaṃ paryadevayat |
aśrupūrṇamukho dīno vacanaṃ cedamabravīt

पश्यन्निदं महाप्राज्ञः क्षत्ता राजानमुक्तवान् ।
कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने

paśyannidaṃ mahāprājñaḥ kṣattā rājānamuktavān |
kulāntakaraṇe pāpe jātamātre suyodhane

नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ।
अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महदुत्पत्स्यते भयम्

nīyatāṃ paralokāya sādhvayaṃ kulapāṃsanaḥ |
asmāddhi kurumukhyānāṃ mahadutpatsyate bhayam

तदिदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः ।
तत्कृते ह्यद्य पश्यामि शरतल्पगतं गुरुम्

tadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ |
tatkṛte hyadya paśyāmi śaratalpagataṃ gurum

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम् ।
को हि ब्राह्मणमाचार्यमभिद्रुह्येत मादृशः

dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balapauruṣam |
ko hi brāhmaṇamācāryamabhidruhyeta mādṛśaḥ

ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्य परमः सखा ।
एष शेते रथोपस्थे कृपो मद्बाणपीडितः

ṛṣiputro mamācāryo droṇasya paramaḥ sakhā |
eṣa śete rathopasthe kṛpo madbāṇapīḍitaḥ

अकामयानेन मया विशिखैरर्दितो भृशम् ।
अवसीदन्रथोपस्थे प्राणान्पीडयतीव मे

akāmayānena mayā viśikhairardito bhṛśam |
avasīdanrathopasthe prāṇānpīḍayatīva me

पुत्रशोकाभितप्तेन शरैरभ्यर्दितेन च ।
अभ्यस्तो बहुभिर्बाणैर्दशधर्मगतेन वै

putraśokābhitaptena śarairabhyarditena ca |
abhyasto bahubhirbāṇairdaśadharmagatena vai

शरार्दितः स हि मया प्रेक्षमाणो महाद्युतिः ।
शोचयत्येष नियतं भूयः पुत्रवधाद्धि माम् ।
कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथागतम्

śarārditaḥ sa hi mayā prekṣamāṇo mahādyutiḥ |
śocayatyeṣa niyataṃ bhūyaḥ putravadhāddhi mām |
kṛpaṇaṃ svarathe sannaṃ paśya kṛṣṇa yathāgatam

उपाकृत्य तु वै विद्यामाचार्येभ्यो नरर्षभाः ।
प्रयच्छन्तीह ये कामान्देवत्वमुपयान्ति ते

upākṛtya tu vai vidyāmācāryebhyo nararṣabhāḥ |
prayacchantīha ye kāmāndevatvamupayānti te

ये च विद्यामुपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः ।
घ्नन्ति तानेव दुर्वृत्तास्ते वै निरयगामिनः

ye ca vidyāmupādāya gurubhyaḥ puruṣādhamāḥ |
ghnanti tāneva durvṛttāste vai nirayagāminaḥ

तदिदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया ध्रुवम् ।
आचार्यं शरवर्षेण रथे सादयता कृपम्

tadidaṃ narakāyādya kṛtaṃ karma mayā dhruvam |
ācāryaṃ śaravarṣeṇa rathe sādayatā kṛpam

यत्तत्पूर्वमुपाकुर्वन्नस्त्रं मामब्रवीत्कृपः ।
न कथञ्चन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराविति

yattatpūrvamupākurvannastraṃ māmabravītkṛpaḥ |
na kathañcana kauravya prahartavyaṃ gurāviti

तदिदं वचनं साधोराचार्यस्य महात्मनः ।
नानुष्ठितं तमेवाजौ विशिखैरभिवर्षता

tadidaṃ vacanaṃ sādhorācāryasya mahātmanaḥ |
nānuṣṭhitaṃ tamevājau viśikhairabhivarṣatā

नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने ।
धिगस्तु मम वार्ष्णेय यदस्मै प्रहराम्यहम्

namastasmai supūjyāya gautamāyāpalāyine |
dhigastu mama vārṣṇeya yadasmai praharāmyaham

तथा विलपमाने तु सव्यसाचिनि तं प्रति ।
*ततो राजन्हृष्टीकेशः संङ्गामशिरसि स्थितम् ।
तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत्

tathā vilapamāne tu savyasācini taṃ prati |
*tato rājanhṛṣṭīkeśaḥ saṃṅgāmaśirasi sthitam |
tīrṇapratijñaṃ bībhatsuṃ pariṣvajyainamabravīt

दिष्ठ्या सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया ।
दिष्ट्या विनिहतः पापो वृद्धक्षत्रः सहात्मजः

diṣṭhyā sampāditā jiṣṇo pratijñā mahatī tvayā |
diṣṭyā vinihataḥ pāpo vṛddhakṣatraḥ sahātmajaḥ

धार्तराष्ट्रबलं प्राप्य देवसेनापि भारत ।
सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा

dhārtarāṣṭrabalaṃ prāpya devasenāpi bhārata |
sīdeta samare jiṣṇo nātra kāryā vicāraṇā

न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन्पुरुषं क्वचित् ।
त्वदृते पुरुषव्याघ्र य एतद्योधयेद्बलम्

na taṃ paśyāmi lokeṣu cintayanpuruṣaṃ kvacit |
tvadṛte puruṣavyāghra ya etadyodhayedbalam

महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकापि वा ।
समेताः पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात्

mahāprabhāvā bahavastvayā tulyādhikāpi vā |
sametāḥ pṛthivīpālā dhārtarāṣṭrasya kāraṇāt

ते त्वां प्राप्य रणे क्रुद्धा नाभ्यवर्तन्त दंशिताः ।
तव वीर्यं बलं चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम्

te tvāṃ prāpya raṇe kruddhā nābhyavartanta daṃśitāḥ |
tava vīryaṃ balaṃ caiva rudraśakrāntakopamam

नेदृशं शक्नुयात्कश्चिद्रमे कर्तुं पराक्रमम् ।
यादृशं कृतवानद्य त्वमेकः शत्रुतापनः

nedṛśaṃ śaknuyātkaścidrame kartuṃ parākramam |
yādṛśaṃ kṛtavānadya tvamekaḥ śatrutāpanaḥ

एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि ।
वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम्

evameva hate karṇe sānubandhe durātmani |
vardhayiṣyāmi bhūyastvāṃ vijitāriṃ hatadviṣam

तमर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादात्तव माधव ।
प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा

tamarjunaḥ pratyuvāca prasādāttava mādhava |
pratijñeyaṃ mayā tīrṇā vibudhairapi dustarā

अनाश्चार्यो जयस्तेषां येषां नाथोऽसि केशव ।
त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः

anāścāryo jayasteṣāṃ yeṣāṃ nātho'si keśava |
tvatprasādānmahīṃ kṛtsnāṃ saṃprāpsyati yudhiṣṭhiraḥ

तवैष भारो धार्ष्णेय तवैव विजयः प्रभो ।
वर्धनीयास्तव वयं प्रेष्याश्च मधुसूदन

tavaiṣa bhāro dhārṣṇeya tavaiva vijayaḥ prabho |
vardhanīyāstava vayaṃ preṣyāśca madhusūdana

एवमुक्तस्ततः कृष्णः शनकैर्वाहयन्हयान् ।
दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत्

evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ śanakairvāhayanhayān |
darśayāmāsa pārthāya krūramāyodhanaṃ mahat

प्रार्थयन्तो जये युद्धे प्रथितं च महद्यशः ।
पृथिव्यां शेरते शूराः पार्थिवास्त्वच्छरैर्हताः

prārthayanto jaye yuddhe prathitaṃ ca mahadyaśaḥ |
pṛthivyāṃ śerate śūrāḥ pārthivāstvaccharairhatāḥ

विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः ।
सञ्छिन्नभिन्नमर्माणो वैक्लव्यं परमं गताः

vikīrṇaśastrābharaṇā vipannāśvarathadvipāḥ |
sañchinnabhinnamarmāṇo vaiklavyaṃ paramaṃ gatāḥ

ससत्वा गतसत्वाश्च प्रभया परया युताः ।
सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्वा नराधिपाः

sasatvā gatasatvāśca prabhayā parayā yutāḥ |
sajīvā iva lakṣyante gatasatvā narādhipāḥ

तेषां शरैः स्वर्णपुङ्खैः शस्त्रैश्च विविधैः शितैः ।
वाहनैरायुधैश्चैव सम्पूर्णां पश्य मेदिनीम्

teṣāṃ śaraiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śastraiśca vividhaiḥ śitaiḥ |
vāhanairāyudhaiścaiva sampūrṇāṃ paśya medinīm

वर्मभिश्चर्मभिर्हारैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
उष्णीषैर्मकुटैः स्रग्भिश्चूडामणिभिरम्बरैः

varmabhiścarmabhirhāraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
uṣṇīṣairmakuṭaiḥ sragbhiścūḍāmaṇibhirambaraiḥ

कण्ठसूत्रैरङ्गदैश्च निष्कैरपि च सप्रभैः ।
अन्यैश्चाभरणैश्चित्रैर्भाति भारत मेदिनी

kaṇṭhasūtrairaṅgadaiśca niṣkairapi ca saprabhaiḥ |
anyaiścābharaṇaiścitrairbhāti bhārata medinī

[अनुकर्षैरुपासङ्गैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा ।
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः

[anukarṣairupāsaṅgaiḥ patākābhirdhvajaistathā |
upaskarairadhiṣṭhānairīṣādaṇḍakabandhuraiḥ

चक्रैः प्रमथितैश्चित्रैरक्षैश्च बहुधा रणे ।
युगैर्योक्त्रैः कलापैश्च धनुर्भिः सायकैस्तथा

cakraiḥ pramathitaiścitrairakṣaiśca bahudhā raṇe |
yugairyoktraiḥ kalāpaiśca dhanurbhiḥ sāyakaistathā

परिस्तोमैः कुथाभिश्च परिघैरङ्कुशैस्तथा ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तूणैः शूलैः परश्वथैः

paristomaiḥ kuthābhiśca parighairaṅkuśaistathā |
śaktibhirbhiṇḍipālaiśca tūṇaiḥ śūlaiḥ paraśvathaiḥ

प्रासैश्च तोमरैश्चैव कुन्तैर्यष्टिभिरेव च ।
शतघ्नीभिर्भुशुण्डीभिः खङ्गैः परशुभिस्तथा

prāsaiśca tomaraiścaiva kuntairyaṣṭibhireva ca |
śataghnībhirbhuśuṇḍībhiḥ khaṅgaiḥ paraśubhistathā

मुसलैर्मुद्गरैश्चैव गदाभिः कुणपैस्तथा ।
सुवर्णविकृताभिश्च कशाभिर्भरतर्षभ

musalairmudgaraiścaiva gadābhiḥ kuṇapaistathā |
suvarṇavikṛtābhiśca kaśābhirbharatarṣabha

घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां भाण्डैश्च विविधैरपि ।
स्रग्भिश्च नानाभरणैर्बस्त्रैश्चैव महाधनैः ।
अपविद्धैर्बभौ भूमिर्ग्रहैर्द्यौरिव शारदी

ghaṇṭābhiśca gajendrāṇāṃ bhāṇḍaiśca vividhairapi |
sragbhiśca nānābharaṇairbastraiścaiva mahādhanaiḥ |
apaviddhairbabhau bhūmirgrahairdyauriva śāradī

पृथिव्यां पृथिवीहेतोः पृथिवीपतयो हताः ।
पृथिवीमुपगुह्याङ्गैः सुप्ताः कान्तामिव प्रियाम्

pṛthivyāṃ pṛthivīhetoḥ pṛthivīpatayo hatāḥ |
pṛthivīmupaguhyāṅgaiḥ suptāḥ kāntāmiva priyām

इमांश्च गिरिकूटाभान्नागानैरावतोपमान् ।
क्षरतः शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखैः ।
दरीमुखैरिव गिरीन्गैरिकाम्बुपरिस्रवान्

imāṃśca girikūṭābhānnāgānairāvatopamān |
kṣarataḥ śoṇitaṃ bhūri śastracchedadarīmukhaiḥ |
darīmukhairiva girīngairikāmbuparisravān

तांश्च बाणहतान्वीर पश्य निष्टनतः क्षितौ ।
हयांश्च पतितान्पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान्

tāṃśca bāṇahatānvīra paśya niṣṭanataḥ kṣitau |
hayāṃśca patitānpaśya svarṇabhāṇḍavibhūṣitān

गन्धर्वनगराकारान्रथांश्च निहतेश्वरान् ।
छिन्नध्वजपताकाक्षान्विचक्रान्हतसारथीन्

gandharvanagarākārānrathāṃśca nihateśvarān |
chinnadhvajapatākākṣānvicakrānhatasārathīn

निकृत्तकूबरयुगान्भग्नेषान्बन्धुरान्प्रभो ।
पश्य पार्थ हयान्भूमौ विमानोपमदर्शनान्

nikṛttakūbarayugānbhagneṣānbandhurānprabho |
paśya pārtha hayānbhūmau vimānopamadarśanān

पत्तींश्च निहतान्वीर शतशोऽथ सहस्रशः ।
धनुर्भृतश्चर्मभृतः शयानान्रुधिरोक्षितान्

pattīṃśca nihatānvīra śataśo'tha sahasraśaḥ |
dhanurbhṛtaścarmabhṛtaḥ śayānānrudhirokṣitān

महीमालिङ्ग्य सर्वाङ्गैः पांसुध्वस्तशिरोरुहान् ।
पश्य योधान्महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान्

mahīmāliṅgya sarvāṅgaiḥ pāṃsudhvastaśiroruhān |
paśya yodhānmahābāho tvaccharairbhinnavigrahān

निपातितद्विपरथाजिसङ्कुल--
मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम् ।
निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं
महीतलं नरवर पश्य दुर्दृशम्

nipātitadviparathājisaṅkula--
masṛgvasāpiśitasamṛddhakardamam |
niśācaraśvavṛkapiśācamodanaṃ
mahītalaṃ naravara paśya durdṛśam

इदंमहत्त्वय्युपपद्यते प्रभो
रणाजिरे कर्म यशोऽभिवर्धनम् ।
शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे
महाहवे जघ्नुषि दैत्यदानवान् ॥]

idaṃmahattvayyupapadyate prabho
raṇājire karma yaśo'bhivardhanam |
śatakratau cāpi ca devasattame
mahāhave jaghnuṣi daityadānavān ||]

एवं सन्दर्शयन्कृष्णो रणभूमिं किरीटिने ।
स्वैः समेतः समुदितैः पाञ्चजन्यं व्यनादयत्

evaṃ sandarśayankṛṣṇo raṇabhūmiṃ kirīṭine |
svaiḥ sametaḥ samuditaiḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat

सात्यकिः पार्थमभ्यायाद्भीमसेनश्च पाण्डवः ।
युधामन्यूत्तमौजौ च पाञ्चालस्यात्मजावुभौ

sātyakiḥ pārthamabhyāyādbhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
yudhāmanyūttamaujau ca pāñcālasyātmajāvubhau

ते निवार्य शरैर्द्रौणिं कर्णं च सह भूमिपैः ।
आगच्छन्रथिनश्चैव यत्र राजा युधिष्ठिरः

te nivārya śarairdrauṇiṃ karṇaṃ ca saha bhūmipaiḥ |
āgacchanrathinaścaiva yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

स दर्शयन्नेव किरीटिनेऽरिहा
जनार्दनस्तामरिभूमिमञ्जसा ।
अजातशत्रुं समुपेत्य पाण्डवं
निवेदयामास हतं जयद्रथम्

sa darśayanneva kirīṭine'rihā
janārdanastāmaribhūmimañjasā |
ajātaśatruṃ samupetya pāṇḍavaṃ
nivedayāmāsa hataṃ jayadratham