Chapter 143: Bhurishravas sits in prayopavesha; Satyaki beheads him

स बाहुर्न्यपतद्भूमौ सखङ्गः सशुभाङ्गदः ।
आदधज्जीवलोकस्य दुःखमद्भुतमुत्तमः ।
यन्त्रमुक्तो महेन्द्रस्य ध्वजो वृत्तोत्सवो यथा

sa bāhurnyapatadbhūmau sakhaṅgaḥ saśubhāṅgadaḥ |
ādadhajjīvalokasya duḥkhamadbhutamuttamaḥ |
yantramukto mahendrasya dhvajo vṛttotsavo yathā

प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्यते किरीटिना ।
वेगेन न्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः

prahariṣyanhṛto bāhuradṛśyate kirīṭinā |
vegena nyapatadbhūmau pañcāsya iva pannagaḥ

स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः ।
उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्ग्रर्हयामास पाण्डवम्

sa moghaṃ kṛtamātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ |
utsṛjya sātyakiṃ krodhādgrarhayāmāsa pāṇḍavam

स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डजः ।
एकचक्रो रथो यद्वद्धरणीमास्थितो नृपः ।
उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

sa vibāhurmahārāja ekapakṣa ivāṇḍajaḥ |
ekacakro ratho yadvaddharaṇīmāsthito nṛpaḥ |
uvāca pāṇḍavaṃ caiva sarvakṣatrasya paśyataḥ

नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि ।
अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे त्वं बाहुमच्छिनः

nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavānasi |
apaśyato viṣaktasya yanme tvaṃ bāhumacchinaḥ

येषु येषु नरः पार्थ वर्तते सुसमाहितः ।
आशु तच्छीलतामेति तदिदं दृश्यते त्वयि

yeṣu yeṣu naraḥ pārtha vartate susamāhitaḥ |
āśu tacchīlatāmeti tadidaṃ dṛśyate tvayi

किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
किं कुर्वाणो मया सङ्ख्ये हतो भूरिश्रवा इति

kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
kiṃ kurvāṇo mayā saṅkhye hato bhūriśravā iti

इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना ।
अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा

idamindreṇa te sākṣādupadiṣṭaṃ mahātmanā |
astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā

ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः ।
सोऽयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि

nanu nāmāstradharmajñastvaṃ loke'bhyadhikaḥ paraiḥ |
so'yudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavānasi

न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते ।
व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनीषिणः

na pramattāya bhītāya virathāya prayācate |
vyasane vartamānāya praharanti manīṣiṇaḥ

इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् ।
कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्

idaṃ tu nīcācaritamasatpuruṣasevitam |
kathamācaritaṃ pārtha pāpakarma suduṣkaram

आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनञ्जय ।
अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि

āryeṇa sukaraṃ tvāhurāryakarma dhanañjaya |
anāryakarma tvāryeṇa suduṣkaratamaṃ bhuvi

कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः ।
क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चारितव्रतः

kathaṃ hi rājavaṃśyastvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ |
kṣatradharmādapakrāntaḥ suvṛttaścāritavrataḥ

अल्पस्तवापराधोऽत्र न त्वां तात विगर्हये ।
वार्ष्णेयापशदं प्राप्य क्षुद्रं कृतमिदं त्वया

alpastavāparādho'tra na tvāṃ tāta vigarhaye |
vārṣṇeyāpaśadaṃ prāpya kṣudraṃ kṛtamidaṃ tvayā

इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया ।
वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते

idaṃ tu yadatikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā |
vāsudevamataṃ nūnaṃ naitattvayyupapadyate

को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते ।
ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत्

ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate |
īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyādyo na kṛṣṇasakho bhavet

व्रात्याः सङ्क्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव च गर्हिताः ।
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः

vrātyāḥ saṅkliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva ca garhitāḥ |
vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ

एवमुक्तो रणे पार्थो भूरिश्रवसमब्रवीत् ।
व्यक्तं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धिं जरयते नरः ।
अनर्थकमिदं सर्वं यत्त्वया व्याहृतं प्रभो

evamukto raṇe pārtho bhūriśravasamabravīt |
vyaktaṃ hi jīryamāṇo'pi buddhiṃ jarayate naraḥ |
anarthakamidaṃ sarvaṃ yattvayā vyāhṛtaṃ prabho

जानन्नेव हृषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम् ।
सङ्गामाणां हि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः

jānanneva hṛṣīkeśaṃ garhase māṃ ca pāṇḍavam |
saṅgāmāṇāṃ hi dharmajñaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ

न चाधर्ममहं कुर्यां जानंश्चैव हि मुह्यसे

na cādharmamahaṃ kuryāṃ jānaṃścaiva hi muhyase

युध्यन्ते क्षत्रियाः शत्रून्स्वैःस्वैः परिवृता नराः ।
भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवैः ।
वयस्यैरथ मित्रैश्च स्वबाहुबलमाश्रिताः

yudhyante kṣatriyāḥ śatrūnsvaiḥsvaiḥ parivṛtā narāḥ |
bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putraistathā sambandhibāndhavaiḥ |
vayasyairatha mitraiśca svabāhubalamāśritāḥ

स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धिमेव च ।
अस्मदर्थे च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान्सुदुस्त्यजान्

sa kathaṃ sātyakiṃ śiṣyaṃ sukhasambandhimeva ca |
asmadarthe ca yudhyantaṃ tyaktvā prāṇānsudustyajān

मम बाहुं रणे राजन्दक्षिणं युद्धदुर्मदम् ।
*त्वया निकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम्

mama bāhuṃ raṇe rājandakṣiṇaṃ yuddhadurmadam |
*tvayā nikṛṣyamāṇaṃ ca dṛṣṭavānasmi niṣkriyam

न च त्वं रक्षितव्यो हि एको रणगतेन हि ।
यो यस्य युध्यतेऽर्थाय संरक्ष्यो नराधिप ।
तै रक्ष्यमाणैः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे

na ca tvaṃ rakṣitavyo hi eko raṇagatena hi |
yo yasya yudhyate'rthāya saṃrakṣyo narādhipa |
tai rakṣyamāṇaiḥ sa nṛpo rakṣitavyo mahāmṛdhe

यद्यहं सात्यकिं दृष्ट्वा तूष्णीमासिष्य आहवे ।
ततस्तेन वियोगश्च प्राप्यं नरकमेव च

yadyahaṃ sātyakiṃ dṛṣṭvā tūṣṇīmāsiṣya āhave |
tatastena viyogaśca prāpyaṃ narakameva ca

रक्षितव्यो मया यस्मात्तस्माल्लब्धो मया स च ।
यशश्चैव स्वपक्षेभ्यः फलं मित्रस्य रक्षणात्

rakṣitavyo mayā yasmāttasmāllabdho mayā sa ca |
yaśaścaiva svapakṣebhyaḥ phalaṃ mitrasya rakṣaṇāt

यच्च मां गर्हसे राजन्कृष्णेन सह सङ्गतम् ।
कस्तेन सङ्गमं नेच्छेत्तत्र ते बुद्धिविभ्रमः

yacca māṃ garhase rājankṛṣṇena saha saṅgatam |
kastena saṅgamaṃ necchettatra te buddhivibhramaḥ

आबद्धकवचस्येह रथमारुह्य तिष्ठतः ।
सर्वायुधैरुपेतस्य प्रतियोद्धृप्रतीक्षिणः

ābaddhakavacasyeha rathamāruhya tiṣṭhataḥ |
sarvāyudhairupetasya pratiyoddhṛpratīkṣiṇaḥ

अस्मिन्रथगजानीके हयपत्तिसमाकुले ।
सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे

asminrathagajānīke hayapattisamākule |
siṃhanādoddhatarave gambhīre sainyasāgare

स्वैश्चापि समुपेतस्य विक्रान्तस्य तथा रणे ।
सात्यकेन कथं योग्यः सङ्ग्रामस्ते भविष्यति

svaiścāpi samupetasya vikrāntasya tathā raṇe |
sātyakena kathaṃ yogyaḥ saṅgrāmaste bhaviṣyati

बहुभिः सह सङ्गम्य निर्जित्य च महारथान् ।
श्रान्तश्च श्रान्तवाहश्च क्षीणसर्वायुधस्त्वया ।
समेतः सात्यकिः सङ्ख्ये निर्जितश्च महारथः

bahubhiḥ saha saṅgamya nirjitya ca mahārathān |
śrāntaśca śrāntavāhaśca kṣīṇasarvāyudhastvayā |
sametaḥ sātyakiḥ saṅkhye nirjitaśca mahārathaḥ

ईदृशं सात्यकिं सङ्ख्ये निर्जित्य च महारथम् ।
अधिकत्वं विजानीपे स्ववीर्यवशमागतम्

īdṛśaṃ sātyakiṃ saṅkhye nirjitya ca mahāratham |
adhikatvaṃ vijānīpe svavīryavaśamāgatam

इच्छसि त्वं शिरस्तस्य असिना हर्तुमाहवे ।
तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा सात्यकिं कः क्षमिष्यति ।
एकस्यैकेन हि कथं सङ्ग्रामः सम्भविष्यति

icchasi tvaṃ śirastasya asinā hartumāhave |
tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā sātyakiṃ kaḥ kṣamiṣyati |
ekasyaikena hi kathaṃ saṅgrāmaḥ sambhaviṣyati

त्वं तु गर्हय चात्मानं स्वधर्मं यो न रक्षसि ।
कथं रक्षिष्यसे वीर ये वै त्वां संश्रिता जनाः

tvaṃ tu garhaya cātmānaṃ svadharmaṃ yo na rakṣasi |
kathaṃ rakṣiṣyase vīra ye vai tvāṃ saṃśritā janāḥ

आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिपुत्रं जिघांसतः ।
छिन्नवान्यदहं बाहुं नैतल्लोकविगर्हितम्

āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇiputraṃ jighāṃsataḥ |
chinnavānyadahaṃ bāhuṃ naitallokavigarhitam

न्यस्तशस्त्रस्य हि पुनर्विकलस्य विवर्मणः ।
अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को नु पूजयेत्

nyastaśastrasya hi punarvikalasya vivarmaṇaḥ |
abhimanyorvadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko nu pūjayet

एवमुक्तो महार्बाहुर्यूपकेतुर्महायशाः ।
युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्

evamukto mahārbāhuryūpaketurmahāyaśāḥ |
yuyudhānaṃ samutsṛjya raṇe prāyamupāviśat

शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः ।
यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत्

śarānāstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ |
yiyāsurbrahmalokāya prāṇānprāṇeṣvathājuhot

सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः ।
ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः

sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ |
dhyāyanmahopaniṣadaṃ yogayukto'bhavanmuniḥ

ततस्ते सर्वसेनासु जनाः कृष्णधनञ्जयौ ।
गर्हयामासुरप्येतौ शशंसुर्भूरिदक्षिणम्

tataste sarvasenāsu janāḥ kṛṣṇadhanañjayau |
garhayāmāsurapyetau śaśaṃsurbhūridakṣiṇam

निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किञ्चिदप्रियम् ।
ततः प्रशस्यमानश्च नाहृष्यद्यूपकेतनः

nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiñcidapriyam |
tataḥ praśasyamānaśca nāhṛṣyadyūpaketanaḥ

तांस्तथावादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनञ्जयः ।
अमूष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्

tāṃstathāvādino rājanputrāṃstava dhanañjayaḥ |
amūṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam

असङ्क्रुद्धमना वाचः स्मारयन्निव भारत ।
उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः

asaṅkruddhamanā vācaḥ smārayanniva bhārata |
uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepamiva phalgunaḥ

मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम् ।
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे

mama sarve'pi rājāno jānantyetanmahāvratam |
na śakyo māmako hantuṃ yo me syādbāṇagocare

यूपकेतुं समीक्ष्यैतन्न मां गर्हितुमर्हथ ।
न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्

yūpaketuṃ samīkṣyaitanna māṃ garhitumarhatha |
na hi dharmamavijñāya yuktaṃ garhayituṃ param

न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः ।
नाभिमन्योर्वधं यूयं गर्हयध्वं कुतस्तदा

nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ |
nābhimanyorvadhaṃ yūyaṃ garhayadhvaṃ kutastadā

दुर्योधनस्य क्षुद्रस्य अप्रमाणे च तिष्ठतः ।
सौमदत्तेरथं साधुः सर्वसाहाय्यकारिणः

duryodhanasya kṣudrasya apramāṇe ca tiṣṭhataḥ |
saumadatterathaṃ sādhuḥ sarvasāhāyyakāriṇaḥ

अस्मदीया मया रक्ष्याः प्राणबाध उपस्थिते ।
ये मे प्रत्यक्षतो वीरा हन्येरन्निति मे मतिः

asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādha upasthite |
ye me pratyakṣato vīrā hanyeranniti me matiḥ

सात्यकश्च वशं नीतः कौरवेण महात्मना ।
ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति

sātyakaśca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā |
tato mayaitaccaritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati

पुनश्च कृपयाऽऽविष्टो बहु तत्तद्विचिन्तयन् ।
उवाच चैनं कौरव्यमर्जुनः शोकपीडितः

punaśca kṛpayā''viṣṭo bahu tattadvicintayan |
uvāca cainaṃ kauravyamarjunaḥ śokapīḍitaḥ

धिगस्तु क्षत्रधर्मं तु यत्र त्वं पुरुषेश्वरः ।
अवस्थामीदृशीं प्राप्तः शरण्यः शरणप्रदः

dhigastu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvaraḥ |
avasthāmīdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ

नातिभारः कृतान्तस्य विद्यते कुरुनन्दन ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्रः प्राप्तः पापामिमां दशाम्

nātibhāraḥ kṛtāntasya vidyate kurunandana |
yatra tvaṃ puruṣavyāghraḥ prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām

नात्मनः सुकृतस्यास्य फलं वै नृपसत्तम ।
यत्र त्वं कुरुशार्दूल प्राप्तः पापामिमां दशाम्

nātmanaḥ sukṛtasyāsya phalaṃ vai nṛpasattama |
yatra tvaṃ kuruśārdūla prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām

रौरवं नरकं भीमं गमिष्यति सुयोधनः ।
यत्कृते नरशार्दूलः प्राप्तः पापामिमां दशाम्

rauravaṃ narakaṃ bhīmaṃ gamiṣyati suyodhanaḥ |
yatkṛte naraśārdūlaḥ prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām

को हि नाम पुमाँल्लोके मादृशः पुरुषोत्तम ।
प्रहरेत्त्वद्विधे त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत्

ko hi nāma pumām̐lloke mādṛśaḥ puruṣottama |
praharettvadvidhe tvadya pratijñā yadi no bhavet

एवमुक्तः स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् ।
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्

evamuktaḥ sa pārthena śirasā bhūmimaspṛśat |
pāṇinā caiva savyena prāhiṇodasya dakṣiṇam

एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः ।
युपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः

etatpārthasya tu vacastataḥ śrutvā mahādyutiḥ |
yupaketurmahārāja tūṣṇīmāsīdavāṅmukhaḥ

या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे ।
नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज

yā prītirdharmarāje me bhīme ca balināṃ vare |
nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja

मया त्वं समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना ।
गच्छ पुण्यकृतां लोकाञ्छिबिरौशीनरो यथा

mayā tvaṃ samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā |
gaccha puṇyakṛtāṃ lokāñchibirauśīnaro yathā

ये लोका मम विमलाः सकृद्विभाता
ब्रह्माद्यैः सुरवृषभैरपीष्यमाणाः ।
तान्क्षिप्रं व्रज सतताग्निहोत्रयाजि--
न्मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाङ्गयानः

ye lokā mama vimalāḥ sakṛdvibhātā
brahmādyaiḥ suravṛṣabhairapīṣyamāṇāḥ |
tānkṣipraṃ vraja satatāgnihotrayāji--
nmattulyo bhava garuḍottamāṅgayānaḥ

धनञ्जये ब्रुवत्येवं घृणया च परिप्लुते ।
अवाङ्मुखा बभूवुश्च सैनिकाः सर्व एव ते

dhanañjaye bruvatyevaṃ ghṛṇayā ca pariplute |
avāṅmukhā babhūvuśca sainikāḥ sarva eva te

मुहूर्तादिव विश्रम्य सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
अमर्षवशमापन्नः सौमदत्तिनिराकृतः

muhūrtādiva viśramya sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ |
amarṣavaśamāpannaḥ saumadattinirākṛtaḥ

उत्थितः स तु शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना ।
सङ्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः

utthitaḥ sa tu śaineyo vimuktaḥ saumadattinā |
saṅgamādāya cicchitsuḥ śirastasya mahātmanaḥ

निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्तं भूरिदक्षिणम् ।
इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम्

nihataṃ pāṇḍuputreṇa prasaktaṃ bhūridakṣiṇam |
iyeṣa sātyakirhantuṃ śalāgrajamakalmaṣam

निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् ।
क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः

nikṛttabhujamāsīnaṃ chinnahastamiva dvipam |
krośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ

वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना ।
भीमेन चक्रक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च

vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanā |
bhīmena cakrakṣābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca

कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च ।
विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं धृतव्रतम्

karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva ca |
vikrośatāṃ ca sainyānāmavadhīttaṃ dhṛtavratam

प्रायोपविष्टस्य रणे पार्थेन च्छिन्नबाहुनः ।
सात्यकिः कौरवेयस्य खङ्गेनापाहरच्छिरः

prāyopaviṣṭasya raṇe pārthena cchinnabāhunaḥ |
sātyakiḥ kauraveyasya khaṅgenāpāharacchiraḥ

नाभ्यनन्दन्त तं सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा ।
अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम्

nābhyanandanta taṃ sainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇā |
arjunena hataṃ pūrvaṃ yajjaghāna kurūdvaham

सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवाः ।
भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्

sahasrākṣasamaṃ caiva siddhacāraṇamānavāḥ |
bhūriśravasamālokya yuddhe prāyagataṃ hatam

अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तेऽस्य कर्मभिः ।
पक्षवादांश्च सुबहून्प्रावदंस्तव सैनिकाः

apūjayanta taṃ devā vismitāste'sya karmabhiḥ |
pakṣavādāṃśca subahūnprāvadaṃstava sainikāḥ

न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथा ।
तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखतरो नृणाम्

na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tattathā |
tasmānmanyurna vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhataro nṛṇām

हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा ।
विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे

hantavyaścaiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā |
vihito hyasya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakirāhave

मर्तव्यमेव सर्वेण चरमं पूर्वमेव वा ।
मन्यध्वं मृत इत्येष माभूद्वो बुद्धिलाघवम्

martavyameva sarveṇa caramaṃ pūrvameva vā |
manyadhvaṃ mṛta ityeṣa mābhūdvo buddhilāghavam

तस्मिन्हते महाबाहौ यूपकेतौ महात्मनि ।
धिगेनमिति चाक्रन्दन्क्षत्रियाः क्रोधमूर्च्छिताः

tasminhate mahābāhau yūpaketau mahātmani |
dhigenamiti cākrandankṣatriyāḥ krodhamūrcchitāḥ

अन्ये न युक्तमित्येव भवितव्यं तथेति च ।
केचिदासन्विमनसः केचिद्दुःखसमन्विताः

anye na yuktamityeva bhavitavyaṃ tatheti ca |
kecidāsanvimanasaḥ kecidduḥkhasamanvitāḥ

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति मन्दाः प्रभाषत ।
धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः

na hantavyo na hantavya iti mandāḥ prabhāṣata |
dharmavādairadharmiṣṭhā dharmakañcukamāsthitāḥ

यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रनिनाकृतः ।
युष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः

yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastraninākṛtaḥ |
yuṣmābhirnihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ

मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि ।
श्रुत्वा तत्सर्वभावेन गर्हयध्वं न चार्जुनम् ।
शृणुध्वं सर्वमेवेह श्रुत्वा गर्हथ मानवाः

mayā tvetatpratijñātaṃ kṣepe kasmiṃścideva hi |
śrutvā tatsarvabhāvena garhayadhvaṃ na cārjunam |
śṛṇudhvaṃ sarvameveha śrutvā garhatha mānavāḥ

यो मां निष्पिष्य सङ्ग्रमे जीवन्हन्यात्पदा रुषा ।
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः

yo māṃ niṣpiṣya saṅgrame jīvanhanyātpadā ruṣā |
sa me vadhyo bhavecchatruryadyapi syānmunivrataḥ

चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः ।
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम्

ceṣṭamānaṃ pratīghāte sabhujaṃ māṃ sacakṣuṣaḥ |
manyadhvaṃ mṛta ityevametadvo buddhilāghavam

युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुङ्गवाः

yukto hyasya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṅgavāḥ

यत्तु पार्थेन मां दृष्ट्वा प्रतिज्ञामभिरक्षता ।
सखङ्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः

yattu pārthena māṃ dṛṣṭvā pratijñāmabhirakṣatā |
sakhaṅgo'sya hṛto bāhuretenaivāsmi vañcitaḥ

भवितव्यं हि यद्भावि दैवं चेष्टयते हि तत् ।
सोयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम्

bhavitavyaṃ hi yadbhāvi daivaṃ ceṣṭayate hi tat |
soyaṃ hato vimarde'sminkimatrādharmaceṣṭitam

अपि चापं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि ।
न हन्तव्याः स्त्रिय इति यद्ब्रवीषि प्लवङ्गम

api cāpaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi |
na hantavyāḥ striya iti yadbravīṣi plavaṅgama

सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा ।
पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत् ।
अनुष्ठितं मया तच्च कस्माद्गर्हथ मूढवत्

sarvakālaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā sadā |
pīḍākaramamitrāṇāṃ yatsyātkartavyameva tat |
anuṣṭhitaṃ mayā tacca kasmādgarhatha mūḍhavat

एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुङ्गवाः ।
न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्

evamukte mahārāja sarve kauravapuṅgavāḥ |
na sma kiṃcidabhāṣanta manasā samapūjayan

मन्त्रभिपूतस्य महाध्वरेषु
यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य ।
मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य
न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत्

mantrabhipūtasya mahādhvareṣu
yaśasvino bhūrisahasradasya |
munerivāraṇyagatasya tasya
na tatra kaścidvadhamabhyanandat

सुनीलकेशं वरदस्य तस्य
सूरस्य पारावतलोहिताक्षम् ।
अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं
न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण

sunīlakeśaṃ varadasya tasya
sūrasya pārāvatalohitākṣam |
aśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ
nyastaṃ havirdhānamivāntareṇa

स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो
महाहवे देहवरं विसृज्य ।
आक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो
व्यावृत्त्य धर्मेण परेम रोदसी

sa tejasā śastrakṛtena pūto
mahāhave dehavaraṃ visṛjya |
ākrāmadūrdhvaṃ varado varārho
vyāvṛttya dharmeṇa parema rodasī