Chapter 131: Karna challenges Bhima and is routed

वर्तमाने महाराज सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वशः

vartamāne mahārāja saṅgrāme romaharṣaṇe |
vyākuleṣu ca sarveṣu pīḍyamāneṣu sarvaśaḥ

राधेयो भीममानर्च्छ युद्धाय भरतर्षभ ।
यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमभिद्रवेत्

rādheyo bhīmamānarccha yuddhāya bharatarṣabha |
yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattamabhidravet

ततो व्यायच्छतामस्त्रैः पृथक्पृथगरिन्दमौ ।
मृदुपूर्वं च राधेयो दृढपूर्वं च पाण्डवः

tato vyāyacchatāmastraiḥ pṛthakpṛthagarindamau |
mṛdupūrvaṃ ca rādheyo dṛḍhapūrvaṃ ca pāṇḍavaḥ

यौ तौ कर्णश्च भीमश्च सम्प्रयुद्धौ महाबलौ ।
अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृशः सोऽभवद्रणः

yau tau karṇaśca bhīmaśca samprayuddhau mahābalau |
arjunasya rathopānte kīdṛśaḥ so'bhavadraṇaḥ

पूर्वं हि निर्जितः कर्णो भीमसेनेन संयुगे ।
कथं भूयः स राधेयो भीममागान्महारथः

pūrvaṃ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṃyuge |
kathaṃ bhūyaḥ sa rādheyo bhīmamāgānmahārathaḥ

भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यातः कथं रणे ।
महारथसमाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्

bhīmo vā sūtatanayaṃ pratyudyātaḥ kathaṃ raṇe |
mahārathasamākhyātaṃ pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
नान्यतो भयमादत्त विना कर्णान्महारथात्

bhīṣmadroṇāvatikramya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nānyato bhayamādatta vinā karṇānmahārathāt

भयाद्यस्य महाबाहो न शेते बहुलाः समाः ।
चिन्तयन्नित्यशो वीर्यं राधेयस्य महात्मनः ।
तं कथं सूतपुत्रं तु भीमोऽयोधयताहवे

bhayādyasya mahābāho na śete bahulāḥ samāḥ |
cintayannityaśo vīryaṃ rādheyasya mahātmanaḥ |
taṃ kathaṃ sūtaputraṃ tu bhīmo'yodhayatāhave

ब्रह्मण्यं वीर्यसम्पन्नं समरेष्वनिवर्तिनम् ।
कथं कर्णं युधां श्रेष्ठं योधयामास पाण्डवः

brahmaṇyaṃ vīryasampannaṃ samareṣvanivartinam |
kathaṃ karṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ yodhayāmāsa pāṇḍavaḥ

यौ तौ समीयतुर्वीरौ वैकर्तनवृकोदरौ ।
कथं तावत्र युध्येतां महाबलपराक्रमौ

yau tau samīyaturvīrau vaikartanavṛkodarau |
kathaṃ tāvatra yudhyetāṃ mahābalaparākramau

भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्वं घृणी चापि स सूतजः ।
कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्

bhrātṛtvaṃ darśitaṃ pūrvaṃ ghṛṇī cāpi sa sūtajaḥ |
kathaṃ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyamanusmaran

भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन्वैरं पुरा कृतम् ।
अयुध्यत कथं शूरः कर्णेन सह संयुगे

bhīmo vā sūtaputreṇa smaranvairaṃ purā kṛtam |
ayudhyata kathaṃ śūraḥ karṇena saha saṃyuge

आशास्ते च सदा सूतपुत्रे दुर्योधनो मम ।
कर्णो जेष्यति सङ्ग्रामे समस्तान्पाण्डवानिति

āśāste ca sadā sūtaputre duryodhano mama |
karṇo jeṣyati saṅgrāme samastānpāṇḍavāniti

जयाशा यत्र पुत्रस्य मम मन्दस्य संयुगे ।
स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयोधयत्

jayāśā yatra putrasya mama mandasya saṃyuge |
sa kathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenamayodhayat

यं समासाद्य पुत्रैर्मे कृतं वैरं महारथैः ।
तं सूततनयं तात कथं भीमो ह्ययोधयत्

yaṃ samāsādya putrairme kṛtaṃ vairaṃ mahārathaiḥ |
taṃ sūtatanayaṃ tāta kathaṃ bhīmo hyayodhayat

अनेकान्विप्रकारांश्च सूतपुत्रसमुद्भवान् ।
स्मरमाणः कथं भीमो युयुधे सूतसूनुना

anekānviprakārāṃśca sūtaputrasamudbhavān |
smaramāṇaḥ kathaṃ bhīmo yuyudhe sūtasūnunā

योऽजयत्पृथिवीं सर्वां रथेनैकेन वीर्यवान् ।
तं सूततनयं युद्धे कथं भीमो ह्ययोधयत्

yo'jayatpṛthivīṃ sarvāṃ rathenaikena vīryavān |
taṃ sūtatanayaṃ yuddhe kathaṃ bhīmo hyayodhayat

यो जातः कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च ।
तं सूतपुत्रं समरे भीमः कथमयोधयत्

yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca kavacena sahaiva ca |
taṃ sūtaputraṃ samare bhīmaḥ kathamayodhayat

अस्त्रहेतोः पुरा तात भार्गवं समपूजयत् ।
तस्य प्रसादाद्ब्रह्मास्त्रं लब्धवांश्च भृगूत्तमात्

astrahetoḥ purā tāta bhārgavaṃ samapūjayat |
tasya prasādādbrahmāstraṃ labdhavāṃśca bhṛgūttamāt

यथा तयोर्युद्धमभूद्यश्चासीद्विजयी तयोः ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि सञ्जय

yathā tayoryuddhamabhūdyaścāsīdvijayī tayoḥ |
tanmamācakṣva tattvena kuśalo hyasi sañjaya

भीमसेनस्तु राधेयमुत्सृज्य रथिनां वरम् ।
इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्णधनञ्चयौ

bhīmasenastu rādheyamutsṛjya rathināṃ varam |
iyeṣa gantuṃ yatrāstāṃ vīrau kṛṣṇadhanañcayau

तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्

taṃ prayāntamabhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥ |
abhyavarṣanmahārāja megho vṛṣṭyeva parvatam

फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेण विहसन्बली ।
आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा

phullatā paṅkajeneva vaktreṇa vihasanbalī |
ājuhāva raṇe yāntaṃ bhīmamādhirathistadā

कर्ण उवाच ।
भीमाहितैस्तव रणः स्वप्नेऽपि न विभावितः ।

karṇa uvāca |
bhīmāhitaistava raṇaḥ svapne'pi na vibhāvitaḥ |

तद्दर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया ॥
कुन्त्याः पुत्रस्य सदृशं नेदं पाण्डवनन्दन ।

taddarśayasi kasmānme pṛṣṭhaṃ pārthadidṛkṣayā ||
kuntyāḥ putrasya sadṛśaṃ nedaṃ pāṇḍavanandana |

तेन मामभितः स्थित्वा शरवर्षैरवाकिर
(सञ्जय उवाच)
भीमसेनस्तदाह्वानं कर्णान्नामर्षयद्युधि ।
अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्

tena māmabhitaḥ sthitvā śaravarṣairavākira
(sañjaya uvāca)
bhīmasenastadāhvānaṃ karṇānnāmarṣayadyudhi |
ardhamaṇḍalamāvṛtya sūtaputramayodhayat

अवक्रगामिभिर्बाणैरभ्यवर्षन्महायशाः ।
दंशितं द्वैरथे यत्तं सर्वशस्त्रविशारदम्

avakragāmibhirbāṇairabhyavarṣanmahāyaśāḥ |
daṃśitaṃ dvairathe yattaṃ sarvaśastraviśāradam

विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णमक्षिणोत्

vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ jighāṃsuḥ karṇamakṣiṇot

हत्वा तस्यानुगांस्तं च हन्तुकामो महाबलः ।
तस्मै व्यसृजदुग्राणि विविधानि परन्तपः ।
अमर्षात्पाण्डवः क्रुद्धः शरवर्षाणि मारिष

hatvā tasyānugāṃstaṃ ca hantukāmo mahābalaḥ |
tasmai vyasṛjadugrāṇi vividhāni parantapaḥ |
amarṣātpāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa

तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिनः ।
सूतपुत्रोऽस्त्रमायाभिरग्रसत्परमास्त्रवित्

tasya tānīṣuvarṣāṇi mattadviradagāminaḥ |
sūtaputro'stramāyābhiragrasatparamāstravit

स यथावन्महाबाहुर्विद्यया वै सुपूजितः ।
आचार्यवन्महेष्वासः कर्णः पर्यचरद्बली

sa yathāvanmahābāhurvidyayā vai supūjitaḥ |
ācāryavanmaheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacaradbalī

युध्यमानं तु संरम्भाद्भीमसेनं हसन्निव ।
अभ्यपद्यत कौन्तेयं कर्णो राजन्वृकोदरम्

yudhyamānaṃ tu saṃrambhādbhīmasenaṃ hasanniva |
abhyapadyata kaunteyaṃ karṇo rājanvṛkodaram

तन्नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य स्मितमाहवे ।
युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः

tannāmṛṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitamāhave |
yudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ

तं भीमसेनः सङ्ग्राप्तं वत्सदन्तैः स्तनान्तरे ।
विव्याध बलवान्क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्

taṃ bhīmasenaḥ saṅgrāptaṃ vatsadantaiḥ stanāntare |
vivyādha balavānkruddhastotrairiva mahādvipam

पुनश्च सूतपुत्रं तु स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ।
सुमुक्तैश्चित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभिः

punaśca sūtaputraṃ tu svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
sumuktaiścitravarmāṇaṃ nirbibheda trisaptabhiḥ

कर्णो जाम्बूनदैर्जालैः सञ्छन्नान्वातरंहसः ।
हयान्विव्याध भीमस्य पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः

karṇo jāmbūnadairjālaiḥ sañchannānvātaraṃhasaḥ |
hayānvivyādha bhīmasya pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

ततो बाणमयं जलं भीमसेनरथं प्रति ।
कर्णेन विहितं राजन्निमेषार्धाददृश्यत

tato bāṇamayaṃ jalaṃ bhīmasenarathaṃ prati |
karṇena vihitaṃ rājannimeṣārdhādadṛśyata

सरथः सध्वजस्तत्र ससूतः पाण्डवस्तदा ।
प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतैः शरैः

sarathaḥ sadhvajastatra sasūtaḥ pāṇḍavastadā |
prācchādyata mahārāja karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ

तस्य कर्णश्चतुःषष्ट्या व्यधमत्कवचं दृढम् ।
क्रुद्धश्चाप्यहनत्पार्थं नाराचैर्मर्मभेदिभिः

tasya karṇaścatuḥṣaṣṭyā vyadhamatkavacaṃ dṛḍham |
kruddhaścāpyahanatpārthaṃ nārācairmarmabhedibhiḥ

ततोऽचिन्त्य महाबाहुः कर्णकार्मुकनिःसृतान् ।
समाश्लिष्यदसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः

tato'cintya mahābāhuḥ karṇakārmukaniḥsṛtān |
samāśliṣyadasambhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ

स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान् ।
बिभ्रद्भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे

sa karṇacāpaprabhavāniṣūnāśīviṣopamān |
bibhradbhīmo mahārāja na jagāma vyathāṃ raṇe

ततो द्वात्रिंशता भल्लैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः ।
विव्याध समरे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान्

tato dvātriṃśatā bhallairniśitaistigmatejanaiḥ |
vivyādha samare karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān

अयत्नेनैव तं कर्णः शरैर्भृशमवाकिरत् ।
भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्

ayatnenaiva taṃ karṇaḥ śarairbhṛśamavākirat |
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ saindhavasya vadhaiṣiṇam

मृदुपूर्वं तु राधेयो भीममाजावयोधयत् ।
क्रोधपूर्वं तथा भीमः पूर्ववैरमनुस्मरन्

mṛdupūrvaṃ tu rādheyo bhīmamājāvayodhayat |
krodhapūrvaṃ tathā bhīmaḥ pūrvavairamanusmaran

तं भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षणः ।
स तस्मै व्यसृजत्तूर्णं शरवर्षममित्रहा

taṃ bhīmaseno nāmṛṣyadavamānamamarṣaṇaḥ |
sa tasmai vyasṛjattūrṇaṃ śaravarṣamamitrahā

ते शराः प्रेषितास्तेन भीमसेनेन संयुगे ।
निपेतुः सर्वतो वीरे कूजन्त इव पक्षिणः

te śarāḥ preṣitāstena bhīmasenena saṃyuge |
nipetuḥ sarvato vīre kūjanta iva pakṣiṇaḥ

हेमपुङ्खा महावेगा भीमसेनधनुश्च्युताः ।
प्राच्छादयंस्ते राधेयं शलभा इव पावकम्

hemapuṅkhā mahāvegā bhīmasenadhanuścyutāḥ |
prācchādayaṃste rādheyaṃ śalabhā iva pāvakam

कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमानः समन्ततः ।
राजन्व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि भारत

karṇastu rathināṃ śreṣṭhaśchādyamānaḥ samantataḥ |
rājanvyasṛjadugrāṇi śaravarṣāṇi bhārata

तस्य तानशनिप्रख्यानिषून्समरशोभिनः ।
चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसम्प्राप्तान्वृकोदरः

tasya tānaśaniprakhyāniṣūnsamaraśobhinaḥ |
ciccheda bahubhirbhallairasamprāptānvṛkodaraḥ

पुनश्च शरवर्षेण च्छादयामास भारत ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनमरिन्दमः

punaśca śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata |
karṇo vaikartano yuddhe bhīmasenamarindamaḥ

तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्तः स्म सायकैः ।
समाचिततनुं सङ्‌ख्ये श्वाविधं शललैरिव

tatra bhārata bhīmaṃ tu dṛṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥ |
samācitatanuṃ saṅ‌khye śvāvidhaṃ śalalairiva

हेमपुङ्खाञ्छिलाधौतान्कर्णचापच्युताञ्छरान् ।
दधार समरे वीरः स्वरश्मीनिव रश्मिमान्

hemapuṅkhāñchilādhautānkarṇacāpacyutāñcharān |
dadhāra samare vīraḥ svaraśmīniva raśmimān

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो भीमसेनो व्यराजत ।
समृद्धकुसुमापीडो वसन्तेऽशोकवृक्षवत्

rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarājata |
samṛddhakusumāpīḍo vasante'śokavṛkṣavat

तत्तु भीमो महाबाहोः कर्णस्य चरितं रणे ।
नामृष्यत महाबाहुः क्रोधादुद्वृत्तलोचनः

tattu bhīmo mahābāhoḥ karṇasya caritaṃ raṇe |
nāmṛṣyata mahābāhuḥ krodhādudvṛttalocanaḥ

स कर्णं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् ।
महीधरमिव श्वेतं गूढपादैर्विषोल्बणैः

sa karṇaṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārpayat |
mahīdharamiva śvetaṃ gūḍhapādairviṣolbaṇaiḥ

पुनरेव च विव्याध षङ्भिरष्टाभिरेव च ।
मर्मस्वमरविक्रान्तः सूतपुत्रं तनुत्यजम्

punareva ca vivyādha ṣaṅbhiraṣṭābhireva ca |
marmasvamaravikrāntaḥ sūtaputraṃ tanutyajam

पुनरन्येन बाणेन भीमसेनः प्रतापवान् ।
चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं कर्णस्य प्रहसन्निव

punaranyena bāṇena bhīmasenaḥ pratāpavān |
ciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ karṇasya prahasanniva

जघान चतुरश्चाश्वान्सूतं च त्वरितः शरैः ।
नाराचैरर्करश्म्याभैः कर्णं विव्याध चोरसि

jaghāna caturaścāśvānsūtaṃ ca tvaritaḥ śaraiḥ |
nārācairarkaraśmyābhaiḥ karṇaṃ vivyādha corasi

ते जग्मुर्धरणीमाशु कर्णं निर्भिद्य पत्रिणः ।
यथा जलधरं भित्त्वा दिवाकरमरीचयः

te jagmurdharaṇīmāśu karṇaṃ nirbhidya patriṇaḥ |
yathā jaladharaṃ bhittvā divākaramarīcayaḥ

स वैक्लव्यं महत्प्राप्य च्छिन्नधन्वा शराहतः ।
तथा पुरुषमानी स लज्जामुत्सृज्य भारत ।
भीमसेनभयात्कर्णः प्रत्यपायाद्रथान्तरम्

sa vaiklavyaṃ mahatprāpya cchinnadhanvā śarāhataḥ |
tathā puruṣamānī sa lajjāmutsṛjya bhārata |
bhīmasenabhayātkarṇaḥ pratyapāyādrathāntaram