Chapter 93: Bhima rides to rescue Ghatotkacha

विमुखीकृत्य वर्सांस्तु तावकान्युधि राक्षसः ।
जिघांसुभरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत्

vimukhīkṛtya varsāṃstu tāvakānyudhi rākṣasaḥ |
jighāṃsubharataśreṣṭha duryodhanamupādravat

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम् ।
अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाःक

tamāpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam |
abhyadhāvañjighāṃsantastāvakā yuddhadurmadāḥka

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः ।
तमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसङ्घवत्

tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ |
tamekamabhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṅghavat

अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवाकिरन् ।
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव वलाहकाः

athainaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavākiran |
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva valāhakāḥ

स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
उत्पपात तदाऽऽकाशं समन्ताद्वैनतेयवत्

sa gāḍhaviddho vyathitastotrārdita iva dvipaḥ |
utpapāta tadā''kāśaṃ samantādvainateyavat

व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः ।
दिशः खं विदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः

vyanadatsumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ |
diśaḥ khaṃ vidiśaścaiva nādayanbhairavasvanaḥ

राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
उवाच भरतश्रेष्ठ भीमसेनमरिन्दमम्

rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca bharataśreṣṭha bhīmasenamarindamam

युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
यथाऽस्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम्

yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
yathā'sya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam

अतिभारं च पश्यामि तस्मिन्राक्षसपुङ्गवे ।
पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतः

atibhāraṃ ca paśyāmi tasminrākṣasapuṅgave |
pitāmahaśca saṃkruddhaḥ pāñcālānhantumudyataḥ

तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः ।
एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम्

teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ |
etajjñātvā mahābāho kāryadvayamupasthitam

गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं शंशयं परमं गतम् ।
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः

gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ śaṃśayaṃ paramaṃ gatam |
bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ

प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान् ।
वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिःक

prayayau siṃhanādena trāsayansarvapārthivān |
vegena mahatā rājanparvakāle yathodadhiḥka

तमन्वगात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः

tamanvagātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥ |
śreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः ।
क्षत्रदेवश्च विक्रन्तः क्षत्रधर्मा तथैव च

abhimanyumukhāścaiva draupadeyā mahārathāḥ |
kṣatradevaśca vikrantaḥ kṣatradharmā tathaiva ca

अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितः ।
महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन्

anūpādhipatiścaiva nīlaḥ svabalamāsthitaḥ |
mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan

कुञ्चरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिःक ।
अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्

kuñcaraiśca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥka |
abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam

सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव ह ।
खुरशब्दनिपातैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम्

siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva ha |
khuraśabdanipātaiśca kampayanto vasuṃdharām

तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम् ।
भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा

teṣāmāpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam |
bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā

परिवृत्य महाराज परित्यज्य घटोत्कचम् ।
ततः प्रववृते युद्धंक तत्र तेषां महात्मनाम्

parivṛtya mahārāja parityajya ghaṭotkacam |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃka tatra teṣāṃ mahātmanām

तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām |
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ

अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
व्यतिष्यक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम्

anyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire |
vyatiṣyaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham

हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः ।
रथा रथैः समागच्छन्नागा नागैश्च संयुगे
अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयानाः समभ्ययुः

hayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāśca padātibhiḥ |
rathā rathaiḥ samāgacchannāgā nāgaiśca saṃyuge
anyonyaṃ samare rājanprārthayānāḥ samabhyayuḥ

सहसा चाभवत्तीव्रं सन्निपातन्महद्रजः ।
गजाश्वरथपत्तीनां पादनेमिसमुद्धतम्

sahasā cābhavattīvraṃ sannipātanmahadrajaḥ |
gajāśvarathapattīnāṃ pādanemisamuddhatam

धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् ।
नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम्

dhūmrāruṇaṃ rajastīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot |
naiva sve na pare rājansamajānanparasparam

पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा ।
निर्मर्यादे तथाभूते वैशसे रोमहर्षणे

pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā |
nirmaryāde tathābhūte vaiśase romaharṣaṇe

शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च र्जताम् ।
सुमहानभवच्छब्दः प्रेतानामिव भारत

śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca rjatām |
sumahānabhavacchabdaḥ pretānāmiva bhārata

गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्रतरङ्गिणी ।
प्राववर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला

gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitānrataraṅgiṇī |
prāvavartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā

नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे ।
शुश्रुवे सुमहाञ्छब्दः पततामश्मनामिव

narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe |
śuśruve sumahāñchabdaḥ patatāmaśmanāmiva

विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः ।
अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाऽभूद्वसुंधरा

viśiraskairmanuṣyaiśca chinnagātraiśca vāraṇaiḥ |
aśvaiḥ saṃbhinnadehaiśca saṃkīrṇā'bhūdvasuṃdharā

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारार्थमुद्यताः

nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ |
anyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahārārthamudyatāḥ

हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः ।
समाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः

hayā hayānsamāsādya preṣitā hayasādibhiḥ |
samāhatya raṇe'nyonyaṃ nipeturgatajīvitāḥ

नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ।
उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे

narā narānsamāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam |
urāṃsyurobhiranyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire

प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणैः ।
अभ्यघ्नन्त विषणाग्रैर्वारणानेव संयुगे

preṣitāśca mahāmātrairvāraṇāḥ paravāraṇaiḥ |
abhyaghnanta viṣaṇāgrairvāraṇāneva saṃyuge

ते जातरुधिरोत्पीडाः पताकाभिरलङ्कृताः ।
संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः

te jātarudhirotpīḍāḥ patākābhiralaṅkṛtāḥ |
saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः ।
विनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जमाना धना इव

kecidbhinnā viṣāṇāgrairbhinnakumbhāśca tomaraiḥ |
vinadanto'bhyadhāvanta garjamānā dhanā iva

केचिद्धस्तैर्द्विधाच्छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथाऽपरे ।
निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः

keciddhastairdvidhācchinnaiśchinnagātrāstathā'pare |
nipetustumule tasmiṃśchinnapakṣā ivādrayaḥ

पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाः ।
मुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः

pārśvaistu dāritairanye vāraṇairvaravāraṇāḥ |
mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūniva mahīdharāḥ

नाराचनिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः ।
विनदन्तोऽभ्यधावन्त विशृङ्गा इव पर्वताः

nārācanihatāstvanye tathā viddhāśca tomaraiḥ |
vinadanto'bhyadhāvanta viśṛṅgā iva parvatāḥ

केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः ।
रथान्हयान्पदातींश्च ममृदुः शतशो रणे

kecitkrodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ |
rathānhayānpadātīṃśca mamṛduḥ śataśo raṇe

तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः ।
तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः

tathā hayā hayārohaistāḍitāḥ prāsatomaraiḥ |
tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ

रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः ।
परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrāstanutyajaḥ |
parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇyabhītavat

स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम् ।
प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः

svayaṃvara ivāmarde prajahruritaretaram |
prārthayānā yaśo rājansvargaṃ vā yuddhaśālinaḥ

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे रोमहर्षणे ।
धार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रययौ विमुखीकृतम्

tasmiṃstathā vartamāne saṃgrāme romaharṣaṇe |
dhārtarāṣṭraṃ mahatsainyaṃ prayayau vimukhīkṛtam