Chapter 91: Ghatotkacha's roar and challenge to Duryodhana

इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः ।
संग्रामे किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ |
saṃgrāme kimakurvanta tanmamācakṣva sañjaya

इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः ।
व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कचः

irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ |
vyanadatsumahānādaṃ bhaimasenirghaṭotkacaḥ

नदतस्तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा ।
सपर्वतवना राजंश्चचाल सुभृशं तदा

nadatastasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā |
saparvatavanā rājaṃścacāla subhṛśaṃ tadā

अन्तरिक्षं दिशश्चैव सर्वाश्च प्रदिशस्तथा ।
चेलुश्च सहसा तत्र तेन नादेन नादिताः

antarikṣaṃ diśaścaiva sarvāśca pradiśastathā |
celuśca sahasā tatra tena nādena nāditāḥ

तं श्रुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत ॥
ऊरुस्तम्भः समभवद्वेपथुः स्वेद एव च ।

taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata ||
ūrustambhaḥ samabhavadvepathuḥ sveda eva ca |

सर्व एव महाराज तावका दीनचेतसः ॥
सर्वतः समचेष्टन्त सिंहभीता गजा इव ।

sarva eva mahārāja tāvakā dīnacetasaḥ ||
sarvataḥ samaceṣṭanta siṃhabhītā gajā iva |

नर्दित्वा सुमहानादं निर्घातमिव राक्षसः ॥
ज्वलितं शूलमुद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम् ।

narditvā sumahānādaṃ nirghātamiva rākṣasaḥ ||
jvalitaṃ śūlamudyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam |

नानारूपप्रहरणैर्वृतो राक्षसपुङ्गवैः ॥
आजघान सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमोपभः ।

nānārūpapraharaṇairvṛto rākṣasapuṅgavaiḥ ||
ājaghāna susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopabhaḥ |

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ॥
स्वबलं च भयात्तस्य प्रायशो विमुखीकृतम् ।

tamāpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam ||
svabalaṃ ca bhayāttasya prāyaśo vimukhīkṛtam |

ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् ॥
प्रगृह्य विपुलं चापं सिंहवद्विनदन्मुहुः ।

tato duryodhano rājā ghaṭotkacamupādravat ||
pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavadvinadanmuhuḥ |

पृष्ठतोऽनुययौ चैनं स्रवद्भिः पर्वतोपमैः ॥
कुञ्जरैर्दशसाहस्रैर्वङ्गानामधिपः स्वयम्

pṛṣṭhato'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ ||
kuñjarairdaśasāhasrairvaṅgānāmadhipaḥ svayam

पुत्रं तव महाराज चुकोप स निशाचरः ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्योधनबलस्य च ।
गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघबृन्दमिवोदितम्

rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca |
gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghabṛndamivoditam

अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः ।
नदन्तो विविधान्नादान्मेघा इव सविद्युतः

abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ |
nadanto vividhānnādānmeghā iva savidyutaḥ

शरशक्त्यृष्टिनाराचैर्निघ्नन्तो गजयोधिनः ।
भिण्डिपालैस्तथा शूलैर्मुद्गरैः सपरश्वथैः

śaraśaktyṛṣṭinārācairnighnanto gajayodhinaḥ |
bhiṇḍipālaistathā śūlairmudgaraiḥ saparaśvathaiḥ

पर्वताग्रैश्च वृक्षैश्च निजघ्नुस्ते महागजान् ।
भिन्नकुम्भान्विरुधिरान्भिन्नगात्रांश्च वारणान्

parvatāgraiśca vṛkṣaiśca nijaghnuste mahāgajān |
bhinnakumbhānvirudhirānbhinnagātrāṃśca vāraṇān

अपश्याम महाराज वध्यमानान्निशाचरैः ।
तेषु प्रक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयोधिषु

apaśyāma mahārāja vadhyamānānniśācaraiḥ |
teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu

दुर्योधनो महाराज राक्षसान्समुपाद्रवत् ।
अमर्षवशमापन्नस्त्यक्त्वा जीवितात्मनः

duryodhano mahārāja rākṣasānsamupādravat |
amarṣavaśamāpannastyaktvā jīvitātmanaḥ

मुमोच निशितान्बाणान्राक्षसेषु परंतप ।
जघान च महेष्वासः प्रधानांस्तत्र राक्षसान्

mumoca niśitānbāṇānrākṣaseṣu paraṃtapa |
jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃstatra rākṣasān

संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं प्रमाथिनम्

saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanastava |
vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam

शरैश्चतुर्भिश्चतुरो निजघान महाबलः ।
ततः पुनरमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम्

śaraiścaturbhiścaturo nijaghāna mahābalaḥ |
tataḥ punarameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam

मुमोच भरतश्रेष्ठो निशाचरबलं प्रति ।
तत्तु दृष्ट्वा महत्कर्म पुत्रस्य तव मारिष

mumoca bharataśreṣṭho niśācarabalaṃ prati |
tattu dṛṣṭvā mahatkarma putrasya tava māriṣa

क्रोधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर्महाबलः ।
स विष्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमप्रभम्

krodhenābhiprajajvāla bhaimasenirmahābalaḥ |
sa viṣphārya mahaccāpamindrāśanisamaprabham

अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनमरिन्दमम् ।
तमापतन्तमुद्वीक्ष्य कालसृष्टमिवान्तकम्

abhidudrāva vegena duryodhanamarindamam |
tamāpatantamudvīkṣya kālasṛṣṭamivāntakam

न विव्यथे महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अथैनमब्रवीत्क्रुद्धः क्रूरः संरक्तलोचनः

na vivyathe mahārāja putro duryodhanastava |
athainamabravītkruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ

अद्यानृण्यं गमिष्यामि पितॄणां मातुरेव च ।
ये त्वया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः

adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi pitṝṇāṃ mātureva ca |
ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ

यच्च ते पाण्डवा राजंश्छलद्यूते पराजिताः ।
यच्चैव द्रौपदी कृष्णा एववस्त्रा रजस्वला

yacca te pāṇḍavā rājaṃśchaladyūte parājitāḥ |
yaccaiva draupadī kṛṣṇā evavastrā rajasvalā

सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया ।
तव च प्रियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना

sabhāmānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā |
tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā

सैन्धवेन परामृष्टा परिभूय पितॄन्मम ।
एतेषामपमानानामन्येषां च कुलाधम

saindhavena parāmṛṣṭā paribhūya pitṝnmama |
eteṣāmapamānānāmanyeṣāṃ ca kulādhama

अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ।
एवमुक्त्वा तु हैडिम्बो महद्विष्फार्य कार्मुकम्

antamadya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam |
evamuktvā tu haiḍimbo mahadviṣphārya kārmukam

संदश्य दशनैरोष्ठं सृकिणी परिसंलिहन् ।
शरवर्षेण महता दुर्योधनमवाकिरत् ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः

saṃdaśya daśanairoṣṭhaṃ sṛkiṇī parisaṃlihan |
śaravarṣeṇa mahatā duryodhanamavākirat |
parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ