Chapter 74: Bhurishravas slays Satyaki's ten sons

अथ राजन्महाबाहुः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।
विकृष्य चापं समरे भारसाहमनुत्तमम्

atha rājanmahābāhuḥ sātyakiryuddhadurmadaḥ |
vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasāhamanuttamam

यत्तत्सख्युस्तु पूर्वेण अर्जुनादुपशिक्षितम् ।
प्रगाढं लघु चित्रं च दर्शयन्हस्तलाघवम् ।
प्रामुञ्चत्पुङ्खसंयुक्ताञ्शरानाशीविषोपमान्

yattatsakhyustu pūrveṇa arjunādupaśikṣitam |
pragāḍhaṃ laghu citraṃ ca darśayanhastalāghavam |
prāmuñcatpuṅkhasaṃyuktāñśarānāśīviṣopamān

तस्य विक्षिपतस्छापं शरानन्यांश्च मुञ्चतः ।
आददानस्य भूयश्च संदधानस्य चापरान्

tasya vikṣipataschāpaṃ śarānanyāṃśca muñcataḥ |
ādadānasya bhūyaśca saṃdadhānasya cāparān

क्षिपतश्च परांस्तस्य रणे शत्रून्विनिघ्नतः ।
ददृशे रूपमत्यर्थं मेघस्येव प्रवर्षतः

kṣipataśca parāṃstasya raṇe śatrūnvinighnataḥ |
dadṛśe rūpamatyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ

तमुदीर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधस्ततः ।
रथानामयुतं तस्य प्रेषयामास भारत

tamudīryantamālokya rājā duryodhastataḥ |
rathānāmayutaṃ tasya preṣayāmāsa bhārata

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
जघान परमेष्वासो दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान्

tāṃstu sarvānmaheṣvāsānsātyakiḥ satyavikramaḥ |
jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān

स कृत्कवा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः ।
आससाद ततो वीरो भूरिश्रवसमाहवे

sa kṛtkavā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ |
āsasāda tato vīro bhūriśravasamāhave

स हि संदृश्य सेनां ते युयुधानेन पातिताम् ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः

sa hi saṃdṛśya senāṃ te yuyudhānena pātitām |
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ

इन्द्रायुधसवर्णं तु विस्फार्य सुमहद्धनुः ।
सृष्टवान्वज्रसंकाशाञ्शरानाशीविषोपमान्

indrāyudhasavarṇaṃ tu visphārya sumahaddhanuḥ |
sṛṣṭavānvajrasaṃkāśāñśarānāśīviṣopamān

सहस्रशो माहाराज दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
शरांस्तान्मृत्युसंस्पर्शान्सात्यकेश्च पदानुगाः

sahasraśo māhārāja darśayanpāṇilāghavam |
śarāṃstānmṛtyusaṃsparśānsātyakeśca padānugāḥ

न विषेहुस्तदा राजन्दुद्रुवुस्ते समन्ततः ।
विहाय सात्यकिं राजन्समरे युद्धदुर्मदम्

na viṣehustadā rājandudruvuste samantataḥ |
vihāya sātyakiṃ rājansamare yuddhadurmadam

तं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महाबलाः ।
महारथाःक समाख्याताश्चित्रवर्मायुधध्वजाः

taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ |
mahārathāḥka samākhyātāścitravarmāyudhadhvajāḥ

समासाद्य महेष्वासं भूरिश्रवसमाहवे ।
ऊचुः सर्वे सुसंरब्धा यूपकेतुं महारणे

samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasamāhave |
ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe

भोभो कौरवादायाद सहास्माभिर्महाबल ।
एहि युध्यस्व संग्रामे समस्तैः पृथगेव वा

bhobho kauravādāyāda sahāsmābhirmahābala |
ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthageva vā

अस्मान्वा त्वं पराजित्य यशः प्राप्नुहि संयुगे ।
वयं वा त्वां पराजित्य प्रीतिं धास्यामहे पितुः

asmānvā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge |
vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dhāsyāmahe pituḥ

एवमुक्तस्तदा शूरैस्तानुवाच महाबलः ।
वीर्यश्लाघी नरश्रेष्ठस्तान्दृष्ट्वा समवस्थितान्

evamuktastadā śūraistānuvāca mahābalaḥ |
vīryaślāghī naraśreṣṭhastāndṛṣṭvā samavasthitān

साध्विदं कथ्यते वीरा यंद्येवं मतिरद्य वः ।
युध्यध्वं सहिता यत्ता निहनिष्यामि वो रणे

sādhvidaṃ kathyate vīrā yaṃdyevaṃ matiradya vaḥ |
yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe

एवमुक्ता महेष्वासास्ते वीराः क्षिप्रकारिणः ।
महता शरवर्षेण अभ्यधावन्नरिन्दमम्

evamuktā maheṣvāsāste vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ |
mahatā śaravarṣeṇa abhyadhāvannarindamam

सोऽपराह्णे महाराज संग्रामस्तुमुलोऽभवत् ।
एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे

so'parāhṇe mahārāja saṃgrāmastumulo'bhavat |
ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire

तमेकं रथिनां श्रेष्ठं शरैस्ते समवाकिरन् ।
प्रावृषीव यथा मेरुं सिषिचुर्जलदा नृप

tamekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaraiste samavākiran |
prāvṛṣīva yathā meruṃ siṣicurjaladā nṛpa

तैस्तु मुक्ताञ्शरान्घोरान्यमदण्डाशनिप्रभान् ।
असंप्राप्तानसंभ्राकन्तिश्चिच्छेदाशु महारथः

taistu muktāñśarānghorānyamadaṇḍāśaniprabhān |
asaṃprāptānasaṃbhrākantiścicchedāśu mahārathaḥ

तत्राद्भुतमपश्याम सौमदत्तेः पराक्रमम् ।
यदेको बहुबिर्युद्धे समसञ्जदभीतवत्

tatrādbhutamapaśyāma saumadatteḥ parākramam |
yadeko bahubiryuddhe samasañjadabhītavat

विसृज्य शरवृष्टिं तां दश राजन्महारथाः ।
परिवार्य महाबाहुं निहन्तुमुपचक्रमुः

visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājanmahārathāḥ |
parivārya mahābāhuṃ nihantumupacakramuḥ

समदत्तिस्ततः क्रुद्धस्तेषां चापानि भारत ।
चिच्छेद समरे राजन्युध्यमानो महारथैः

samadattistataḥ kruddhasteṣāṃ cāpāni bhārata |
ciccheda samare rājanyudhyamāno mahārathaiḥ

अथैषां छिन्नधनुषां शरैः सन्नतपर्वभिः ।
चिच्छेद समरे राजञ्शिरांसि भरतर्षभ

athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
ciccheda samare rājañśirāṃsi bharatarṣabha

ते हता न्यपतन्राजन्वज्रभग्ना इव द्रुमाः ।
तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरो रणे पुत्रान्महाबलान्

te hatā nyapatanrājanvajrabhagnā iva drumāḥ |
tāndṛṣṭvā nihatānvīro raṇe putrānmahābalān

वार्ष्णेयो विनदराजन्भूरिश्रवसमभ्ययात् ।
रथं रथेन समरे पीडयित्वा महाबलौ

vārṣṇeyo vinadarājanbhūriśravasamabhyayāt |
rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau

तावन्योन्यं हि समरे निहत्य रथवाजिनः ।
विरथावभिवल्गन्तौ समेयातां महारथौ

tāvanyonyaṃ hi samare nihatya rathavājinaḥ |
virathāvabhivalgantau sameyātāṃ mahārathau

प्रगृहीतमहाखङ्गौ तौ चर्मवरधारिणौ ।
शुशुभाते नरव्याघ्रौ युद्धाय समवस्थितौ

pragṛhītamahākhaṅgau tau carmavaradhāriṇau |
śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau

असह्यमसियुद्धाय भूरिश्रवसमाहवे ।
मत्वा वृकोदरस्तूर्णमभिप्लुत्य महारथः

asahyamasiyuddhāya bhūriśravasamāhave |
matvā vṛkodarastūrṇamabhiplutya mahārathaḥ

ततः सात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् ।
भीमसेनस्त्वरन्राजन्रथमारोपयत्तदा

tataḥ sātyakimabhyetya nistriṃśavaradhāriṇam |
bhīmasenastvaranrājanrathamāropayattadā

तवापि तनयो राजन्भूरिश्रवसमाहवे ।
आरोपयद्रथं तूर्णं पश्यतां सर्वधन्विनाम्

tavāpi tanayo rājanbhūriśravasamāhave |
āropayadrathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām

तस्मिस्तथा वर्तमाने रणे भीष्मं महारथम् ।
अयोधयन्त संरब्धाः पाण्डवा भरतर्षभ

tasmistathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham |
ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha

लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धनञ्जयः ।
पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान्

lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanañjayaḥ |
pañcaviṃśatisāhasrānnijaghāna mahārathān

ते हि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिबर्हणे ।
संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम्

te hi duryodhanādiṣṭāstadā pārthanibarhaṇe |
saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam

ततो मत्स्याः केकयाश्च धनुर्वेदविशारदाः ।
परिवव्रुस्तदा पार्थं सहपुत्रं महारथम्

tato matsyāḥ kekayāśca dhanurvedaviśāradāḥ |
parivavrustadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham

एवस्मिन्नेव काले तु सूर्येऽस्तमुपगच्छति ।
सर्वेषां चैव सैन्यानां प्रमोहः समजायत

evasminneva kāle tu sūrye'stamupagacchati |
sarveṣāṃ caiva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata

अवहारं ततश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
संध्याकाले महाराज सैन्यानां श्रान्तवाहनः

avahāraṃ tataścakre pitā devavratastava |
saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ

पाण्डवानां कुरूणां च परस्परसमागमे ।
ते सेने भृशसंविग्ने ययतुः स्वं निवेशनम्

pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame |
te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam

ततः स्वशिबिरं गत्वा न्यविशंस्तत्र भारत ।
पाण्डवाः सृञ्जयैः सार्धं कुरवश्च यथाविधिः

tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃstatra bhārata |
pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaśca yathāvidhiḥ