Chapter 58: Duryodhana reproaches Bhishma, who vows to fight

ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे ।
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन्

tataste pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge |
rathairanekasāhasraiḥ samantātparyavārayan

अथैनं रथबृन्देन कोष्ठकीकृत्य भारत ।
शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन्

athainaṃ rathabṛndena koṣṭhakīkṛtya bhārata |
śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantādabhyavārayan

शक्तीश्च विमलाकस्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह ।
प्रासान्परश्वथांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि

śaktīśca vimalākastīkṣṇā gadāśca parighaiḥ saha |
prāsānparaśvathāṃścaiva mudgarānmusalānapi

चिक्षिषुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम्

cikṣiṣuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati |
śastrāṇāmatha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānāmivāyatim

रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः ।
तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम्

rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
tatra tallāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsoratimānuṣam

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
साधुसाध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन्

devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
sādhusādhviti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan

सात्यकिश्चाभिमन्युश्च महत्या सेकनया वृतौ ।
गान्धारान्समरे शूराञ्जग्मतुः सहसौबलान्

sātyakiścābhimanyuśca mahatyā sekanayā vṛtau |
gāndhārānsamare śūrāñjagmatuḥ sahasaubalān

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् ।
तिशलश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि

tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam |
tiśalaścicchiduḥ krodhācchastrairnānāvidhairyudhi

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने भयावहे ।
अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः

sātyakistu rathaṃ tyaktvā vartamāne bhayāvahe |
abhimanyo rathaṃ tūrṇamāruroha paraṃtapaḥ

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् ।
व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैःक सन्नतपर्वभिः

tāvekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm |
vyadhametāṃ śitaistūrṇaṃ śaraiḥka sannataparvabhiḥ

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् ।
नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः

droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm |
nāśayetāṃ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

ततो धर्मसुतोक राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन्

tato dharmasutoka rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkamupādravan

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम्

tatrāsītsumahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvamāsītsudāruṇam

कुर्वाणौ सुमहत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ ।
दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावप्यवारयत्

kurvāṇau sumahatkarma bhīmasenaghaṭotkacau |
duryodhanastato'bhyetya tāvubhāvapyavārayat

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् ।
अतीत्य पीतरं युद्धे यदयुध्यत भारत

tatrādbhutamapaśyāma haiḍimbasya parākramam |
atītya pītaraṃ yuddhe yadayudhyata bhārata

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम् ।
हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः

bhīmasenastu saṃkruddho duryodhanamamarṣaṇam |
hṛdyavidhyatpṛṣatkena prahasanniva pāṇḍavaḥ

ततो दुर्योधननो राजा प्रहारवरपीडितः ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह

tato duryodhanano rājā prahāravarapīḍitaḥ |
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha

तं विसंज्ञं विदित्वा तु त्वरमाणोऽस्य सारथिः ।
अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभज्यत

taṃ visaṃjñaṃ viditvā tu tvaramāṇo'sya sārathiḥ |
apovāha raṇādrājaṃstataḥ sainyamabhajyata

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः ।
निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः

tatastāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ |
nighnanbhīmaḥ śaraistīkṣṇairanuvavrāja pṛṣṭhataḥ

पार्षतश्च रथश्रोष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः ।
द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः

pārṣataśca rathaśroṣṭho dharmaputraśca pāṇḍavaḥ |
droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ

जघ्नतुर्विशिकैस्तीक्ष्णैः परानीकविनाशनैः ।
द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे

jaghnaturviśikaistīkṣṇaiḥ parānīkavināśanaiḥ |
dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ tava putrasya saṃyuge

नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
वार्यमाणं च भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना

nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau |
vāryamāṇaṃ ca bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः ।
ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततःक

vidravatyeva tatsainyaṃ paśyatordroṇabhīṣmayoḥ |
tato rathasahasreṣu vidravatsu tatastataḥka

तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुङ्गवौ ।
सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः

tāvāsthitāvekarathaṃ saubhadraśinipuṅgavau |
saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुङ्गवौ ।
अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले

śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṅgavau |
amāvāsyāṃ gatau yadvatsomasūryau nabhastale

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशांपते ।
ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः

arjunastu tataḥ kruddhastava sainyaṃ viśāṃpate |
vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhiriva toyadaḥ

वध्यमानं ततस्तत्र शरैः पार्थस्य संयुगे ।
दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम्

vadhyamānaṃ tatastatra śaraiḥ pārthasya saṃyuge |
dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam

द्रवतस्तान्समालक्ष्य भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ

dravatastānsamālakṣya bhīṣmadroṇau mahārathau |
nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशांपते ।
न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणां समन्ततः

tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃpate |
nyavartayata tatsainyaṃ dravamāṇāṃ samantataḥ

यत्र यत्र हि पुत्रं ते ये ये पश्यन्ति भारत ।
तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महरथाः

yatra yatra hi putraṃ te ye ye paśyanti bhārata |
tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ maharathāḥ

तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः ।
अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जया चावतस्थिरे

tānnivṛttānsamīkṣyaiva tato'nye'pītare janāḥ |
anyonyaspardhayā rājam̐llajjayā cāvatasthire

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशांपते ।
पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति

punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīdviśāṃpate |
pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati

अन्निवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः ।
अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वचः

annivṛttāṃstatastāṃstu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ |
abravīttvarito gatvā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ vacaḥ

पितामह निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत ।
नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव

pitāmaha nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi bhārata |
nānurūpamahaṃ manye tvayi jīvati kaurava

द्रोणो चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृञ्जने ।
कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद्वरूथिनी

droṇo cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛñjane |
kṛpe caiva maheṣvāse dravate yadvarūthinī

न पाण्डवान्प्रतिलांस्तव मन्ये कथंचन ।
तथा द्रोणस्य सङ्ग्रमे द्रौमेश्चैव कृपस्य च

na pāṇḍavānpratilāṃstava manye kathaṃcana |
tathā droṇasya saṅgrame draumeścaiva kṛpasya ca

अनुग्राह्याः पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह ।
यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम्

anugrāhyāḥ pāṇḍusutāstava nūnaṃ pitāmaha |
yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm

सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे ।
न योत्स्ये पाण्डवान्सङ्ख्ये नापि पार्षतसात्यकी

so'smi vācyastvayā rājanpūrvameva samāgame |
na yotsye pāṇḍavānsaṅkhye nāpi pārṣatasātyakī

श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च ।
कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि

śrutvā tu vacanaṃ tubhyamācāryasya kṛpasya ca |
karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānastadaiva hi

यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे ।
विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ

yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyāmiha saṃyuge |
vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau

एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः ।
अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी

etacchrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasanvai muhurmuhuḥ |
abravīttanayaṃ tubhyaṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī

बहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वचः ।
अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः

bahuśo'si mayā rājaṃstathyamukto hitaṃ vacaḥ |
ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devairapi savāsavaiḥ

यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य गतायुषा ।
करिष्यामि यथाशक्ति पश्येदानीं सबान्धवः

yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya gatāyuṣā |
kariṣyāmi yathāśakti paśyedānīṃ sabāndhavaḥ

अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान्सह बन्धुभिः ।
सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः

adya pāṇḍusutānekaḥ sasainyānsaha bandhubhiḥ |
so'haṃ nivārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर ।
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भृशम्

evamukte tu bhīṣmeṇa putrāstava janeśvara |
dadhmuḥ śaṅkhānmudā yuktā bherīḥ saṃjaghnire bhṛśam

पाण्डवा हि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत् ।
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन्

pāṇḍavā hi tato rājañśrutvā taṃ ninadaṃ mahat |
dadhmuḥ śaṅkhāṃśca bherīśca murajāṃścāpyanādayan