Chapter 55: Abhimanyu and Lakshmana; Arjuna ends day two

ततोऽपराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये

tato'parāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani bhārata |
rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना ।
समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरैतैर्महारथैः

droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā |
samasajjata pāñcālyastribhiraitairmahārathaiḥ

स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः ।
द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः

sa lokaviditānaśvānnijaghāna mahābalaḥ |
drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitairdaśabhirāśugaiḥ

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः ।
द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः

tataḥ śalyarathaṃ tūrṇamāsthāya hatavāhanaḥ |
drauṇiḥ pāñcāladāyādamabhyavarṣadatheṣubhiḥ

धृष्टद्युम्नं तु संयुक्तं द्रौणिना वीक्ष्य भारत ।
सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃyuktaṃ drauṇinā vīkṣya bhārata |
saubhadro'bhyapatattūrṇaṃ vikiranniśitāñśarān

स शल्यं प़ञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभः

sa śalyaṃ pa़ñcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ |
aśvatthāmānamaṣṭābhirvivyādha puruṣarṣabhaḥ

आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा ।
शल्योऽथ दशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः

ārjuniṃ tu tatastūrṇaṃ drauṇirvivyādha patriṇā |
śalyo'tha daśabhiścaiva kṛpaśca niśitaistribhiḥ

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु सौभद्रं समवस्थितम् ।
अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत

lakṣmaṇastava pautrastu saubhadraṃ samavasthitam |
abhyavartata saṃhṛṣṭastato yuddhamavartata

दौर्योधनिः सुसंक्रुद्धः सौभद्रं परवीरहा ।
विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

dauryodhaniḥ susaṃkruddhaḥ saubhadraṃ paravīrahā |
vivyādha samare rājaṃstadadbhutamivābhavat

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ ।
शरैः पञ्चाशतै राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत

abhimanyuḥ susaṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha |
śaraiḥ pañcāśatai rājankṣiprahasto'bhyavidhyata

लक्ष्मणोऽपि पुनस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा ।
मुष्टिदेशे महाराज ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः

lakṣmaṇo'pi punastasya dhanuściccheda patriṇā |
muṣṭideśe mahārāja tataste cukruśurjanāḥ

तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रं परवीरहा ।
अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्

tadvihāya dhanuśchinnaṃ saubhadraṃ paravīrahā |
anyadādattavāṃścitraṃ kārmukaṃ vegavattaram

तौ तत्र समरे युक्तौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
अन्योन्यं विशिस्वैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ

tau tatra samare yuktau kṛtapratikṛtaiṣiṇau |
anyonyaṃ viśisvaistīkṣṇairjaghnatuḥ puruṣarṣabhau

ततो दुर्योधनो राज दृष्ट्वा पुत्रं महारथम् ।
पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र प्रजेश्वरः

tato duryodhano rāja dṛṣṭvā putraṃ mahāratham |
pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāttatra prajeśvaraḥ

सन्निवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः ।
आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन्

sannivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ |
ārjuniṃ rathavaṃśena samantātparyavārayan

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः ।
न स्म प्रव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ |
na sma pravyathate rājankṛṣṇatulyaparākramaḥ

सौभद्रमथ संसक्तं दृष्ट्वा तत्र धनंजयः ।
अभिदुद्राव वेगेन त्रातुकामः स्वमात्मजम्

saubhadramatha saṃsaktaṃ dṛṣṭvā tatra dhanaṃjayaḥ |
abhidudrāva vegena trātukāmaḥ svamātmajam

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम्

tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ |
abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam

उद्वूतं सहसा भौमं नागाश्वरथपत्तिभिः ।
दिवाकररथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत

udvūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathapattibhiḥ |
divākararathaṃ prāpya rajastīvramadṛśyata

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च ।
तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः

tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca |
tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः ।
कुरूणां चानयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvustimirā diśaḥ |
kurūṇāṃ cānayastīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ

नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः ।
प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ सस्त्रसङ्घैः किरीटिनः

nāpyantarikṣaṃ na diśo na bhūmirna ca bhāskaraḥ |
prajajñe bharataśreṣṭha sastrasaṅghaiḥ kirīṭinaḥ

सादिता रथनागाश्च हताश्वा रथिनो रणे ।
विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः

sāditā rathanāgāśca hatāśvā rathino raṇe |
vipradrutarathāḥ keciddṛśyante rathayūthapāḥ

विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः ।
तत्रतत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः

virathā rathinaścānye dhāvamānāḥ samantataḥ |
tatratatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadairbhujaiḥ

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः ।
अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः

hayārohā hayāṃstyaktvā gajārohāśca dantinaḥ |
arjunasya bhayādrājansamantādvipradudruvuḥ

रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः ।
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनसायकैः

rathebhyaśca gajebhyaśca hayebhyaśca narādhipāḥ |
patitāḥ pātyamānāśca dṛśyante'rjunasāyakaiḥ

सगदानुद्यतान्बाहून्सखङ्गांश्च विशांपते ।
सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान्

sagadānudyatānbāhūnsakhaṅgāṃśca viśāṃpate |
saprāsāṃśca satūṇīrānsaśarānsaśarāsanān

साङ्कुशाकन्सपताकांश्च तत्रतत्रार्जुनो नृणाम् ।
निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं वपुरधारयत्

sāṅkuśākansapatākāṃśca tatratatrārjuno nṛṇām |
nicakarta śarairugrai raudraṃ vapuradhārayat

परिघाणां प्रदीप्तानां मुद्गराणां च मारिष ।
प्रासानां भिन्दिपालानां निस्त्रिशानां च संयुगे

parighāṇāṃ pradīptānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa |
prāsānāṃ bhindipālānāṃ nistriśānāṃ ca saṃyuge

परश्वथानां पीक्ष्णानां तोमराणां च भारत ।
वर्मणां चापविद्धानां काञ्चनानां च भूमिप

paraśvathānāṃ pīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata |
varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kāñcanānāṃ ca bhūmipa

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः ।
छत्राणां हेमदण्डानां तोमराणां च भारत

dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ |
chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata

प्रतोदानां च योक्राणां कशानां चैव मारिष ।
राशयः स्मात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ

pratodānāṃ ca yokrāṇāṃ kaśānāṃ caiva māriṣa |
rāśayaḥ smātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau

नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत ।
योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन

nāsīttatra pumānkaścittava sainyasya bhārata |
yo'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyātkathaṃcana

यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशांपते ।
स सङ्ख्ये विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते

yo yo hi samare pārthaṃ pratyudyāti viśāṃpate |
sa saṅkhye viśikhaistīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः ।
अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ

teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ |
arjuno vāsudevaśca dadhmaturvārijottamau

तत्पभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव ।
अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव

tatpabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratastava |
abravītsamare śūraṃ bhāradvājaṃ smayanniva

एष पाण्डुसुतो वीर कृष्णेन सहितो बली ।
तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धऩञ्जयः

eṣa pāṇḍusuto vīra kṛṣṇena sahito balī |
tathā karoti sainyāni yathā kuryāddhaṉañjayaḥ

न ह्येष समरे शक्यो विजेतुं हि कथंचन ।
यथास्य दृश्यते रूप कालान्तकयमोपमम्

na hyeṣa samare śakyo vijetuṃ hi kathaṃcana |
yathāsya dṛśyate rūpa kālāntakayamopamam

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः ।
अन्योन्यप्रेया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी

na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ |
anyonyapreyā paśya dravatīyaṃ varūthinī

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते ।
चक्षूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा

eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumānpratipadyate |
cakṣūṃṣi sarvalokasya saṃharanniva sarvathā

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ ।
श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन

tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye'haṃ puruṣarṣabha |
śrāntā bhītāśca no yodhā na yotsyanti kathaṃcana

एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् ।
अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः

evamuktvā tato bhīṣmo droṇamācāryasattamam |
avahāramatho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ

ततः सरथनागाश्वा जंय प्राप्य समोपकाः ।
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव प्रणेदुश्च पुनः पुनः

tataḥ sarathanāgāśvā jaṃya prāpya samopakāḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍavāścaiva praṇeduśca punaḥ punaḥ

प्रययुः शिबिरायैव धनञ्जयपुरस्कृताः ।
वादित्रघोषैः संहृष्टा प्रणद्यन्तो महारथाः

prayayuḥ śibirāyaiva dhanañjayapuraskṛtāḥ |
vāditraghoṣaiḥ saṃhṛṣṭā praṇadyanto mahārathāḥ

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत ।
अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्सन्ध्याकाले च वर्तति

tato'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata |
astaṃ gacchati sūrye'bhūtsandhyākāle ca vartati