Chapter 47: Abhimanyu fells Bhishma's banner; Uttara slain

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठि तस्मिन्नहनि दारुणे ।
वर्तमाने तथा रौद्रे महावीरवरक्षये

gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhi tasminnahani dāruṇe |
vartamāne tathā raudre mahāvīravarakṣaye

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः ।
भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः

durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ |
bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa coditāḥ

एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभः ।
पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः

etairatirathairguptaḥ pañcabhirbharatarṣabhaḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni vijagāhe mahārathaḥ

चेदिकाशिकरूषेषु पञ्चालेषु च भारत ।
भीष्मस्य बहुधा तालश्चलत्केतुरदृश्यत

cedikāśikarūṣeṣu pañcāleṣu ca bhārata |
bhīṣmasya bahudhā tālaścalatketuradṛśyata

स शिरांसि रणेऽरीणां रथांश्च सयुगध्वजान् ।
निचकर्त महावेगैर्भल्लैः सन्नतपर्वभिः

sa śirāṃsi raṇe'rīṇāṃ rathāṃśca sayugadhvajān |
nicakarta mahāvegairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ ।
भृशमार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः

nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha |
bhṛśamārtasvaraṃ cakrurnāgā marmaṇi tāḍitāḥ

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशह्गैस्तुरगोत्तमैः ।
संयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति

abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśahgaisturagottamaiḥ |
saṃyuktaṃ rathamāsthāya prāyādbhīṣmarathaṃ prati

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना ।
अभ्यवर्तत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान्

jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā |
abhyavartata bhīṣmaṃ ca tāṃścaiva rathasattamān

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा ।
भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुरथैः सह

sa tālaketostīkṣṇena ketumāhatya patriṇā |
bhīṣmeṇa yuyudhe vīrastasya cānurathaiḥ saha

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिराशुगैः ।
विद्ध्वा नवभिरानर्च्छच्छिताग्रैः प्रतिपामहम्

kṛtavarmāṇamekena śalyaṃ pañcabhirāśugaiḥ |
viddhvā navabhirānarcchacchitāgraiḥ pratipāmaham

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च ।
ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदपरिष्कृतम्

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena ca |
dhvajamekena vivyādha jāmbūnadapariṣkṛtam

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना ।
जहार सारथेः कायाच्छिरः सन्नतपर्वणा

durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā |
jahāra sāratheḥ kāyācchiraḥ sannataparvaṇā

धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् ।
कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः

dhanuściccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam |
kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथः ।
तस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि

jaghāna paramakruddho nṛtyanniva mahārathaḥ |
tasya lāghavamudvīkṣya tutuṣurdevatā api

लब्धलक्षतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः ।
सत्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम्

labdhalakṣatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ |
satvavantamamanyanta sākṣādiva dhanaṃjayam

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम् ।
दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत्

tasya lāghavamārgasthamalātasadṛśaprabham |
diśaḥ paryapataccāpaṃ gāṇḍīvamiva ghoṣavat

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नव्रभिराशुगैः ।
विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा

tamāsādya mahāvegairbhīṣmo navrabhirāśugaiḥ |
vivyādha samare tūrṇamārjuniṃ paravīrahā

ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः

dhvajaṃ cāsya tribhirbhallaiściccheda paramaujasaḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna yatavrataḥ

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष ।
विद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम्

tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśca māriṣa |
viddhvā nākampayatkārṣṇiṃ mainākamiva parvatam

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति

sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathānprati

ततस्तेषां सहस्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः ।
ननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृज्यञ्शरान्

tatasteṣāṃ sahasrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ |
nanāda balavānkārṣṇirbhīṣmāya visṛjyañśarān

तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यत ।
यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः

tatrāsya sumahadrājanbāhvorbalamadṛśyata |
yatamānasya samare bhīṣmamardayataḥ śaraiḥ

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान् ।
स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान्

parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo'pi prāhiṇoccharān |
sa tāṃściccheda samare bhīṣmacāpacyutāñśarān

ततो ध्वजमामोघेंषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैः ।
चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tato dhvajamāmogheṃṣurbhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ |
ciccheda samare vīrastata uccukruśurjanāḥ

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः ।
सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत

sa rājato mahāskandhastālo hemavibhūṣitaḥ |
saubhadraviśikhaiśchinnaḥ papāta bhuvi bhārata

तं तु सौभद्रविशिखैः पातितं भरतर्षभ ।
दृष्ट्वा भीमो ननादोच्चैः सौभद्रमभिहर्षयन्

taṃ tu saubhadraviśikhaiḥ pātitaṃ bharatarṣabha |
dṛṣṭvā bhīmo nanādoccaiḥ saubhadramabhiharṣayan

अथ भीष्मो महास्राणि दिव्यानि सुबहूनि च ।
प्रादुश्चक्रे महारौद्रे रणे तस्मिन्महाबलः

atha bhīṣmo mahāsrāṇi divyāni subahūni ca |
prāduścakre mahāraudre raṇe tasminmahābalaḥ

ततः शरसहस्रेण सौभद्रं प्रतितामहः ।
अवाकिरदमेयात्मा तदद्भुतमिवाभवत्

tataḥ śarasahasreṇa saubhadraṃ pratitāmahaḥ |
avākiradameyātmā tadadbhutamivābhavat

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ।
रक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः

tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
rakṣārthamabhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशांपते

virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
bhīmaśca kekayāścaiva sātyakiśca viśāṃpate

तेषां जवेनापततां भीष्मः शान्तनवो रणे ।
पाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्च्छत्सात्यकिं नवभिः शरैः ।

teṣāṃ javenāpatatāṃ bhīṣmaḥ śāntanavo raṇe |
pāñcālyaṃ tribhirānarcchatsātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च ।
ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा

pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca |
dhvajamekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā

जाम्बूनदमयः श्रीमान्केसरी स नरोत्तम ।
पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्

jāmbūnadamayaḥ śrīmānkesarī sa narottama |
papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt

ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शान्तनवं रणे ।
कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः

tato bhīmastribhirviddhvā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe |
kṛpamekena vivyādha kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ

प्रगृहीताग्रहस्तेकन वैराटिरपि दन्तिना ।
अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः

pragṛhītāgrahastekana vairāṭirapi dantinā |
abhyadravata rājānaṃ madrādhipatimuttaraḥ

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथे ।
शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं शरैः ।

tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathe |
śalyo nivārayāmāsa vegamapratimaṃ śaraiḥ |

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः ।
पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्

tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ |
padā yugamadhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम् ।
उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम्

sa hatāśve rathe tiṣṭhanmadrādhipatirāyasīm |
uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः ।
स पपात गजस्कन्धात्परमुक्ताङ्कुशतोमरः

tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ |
sa papāta gajaskandhātparamuktāṅkuśatomaraḥ

असिमादाय शल्योऽपि अवप्लुत्य रथोत्तमात् ।
तस्य वारणराजस्य चिच्छेदाथ महाकरम्

asimādāya śalyo'pi avaplutya rathottamāt |
tasya vāraṇarājasya cicchedātha mahākaram

भिन्नमर्मा शरशतैश्छिन्नहस्तः सवारणः ।
भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च

bhinnamarmā śaraśataiśchinnahastaḥ savāraṇaḥ |
bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो नराधिप ।
आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः

etadīdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo narādhipa |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ

उत्तरं वै हतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं तदा ।
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्

uttaraṃ vai hataṃ dṛṣṭvā vairāṭirbhrātaraṃ tadā |
kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam

श्वेतः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ।
स विस्फार्य महच्चापं शक्रचापोपमं बली

śvetaḥ krodhātprajajvāla haviṣā havyavāḍiva |
sa visphārya mahaccāpaṃ śakracāpopamaṃ balī

अभ्यधाव?ञ्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली ।
महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितः

abhyadhāva?ñjighāṃsanvai śalyaṃ madrādhipaṃ balī |
mahatā rathavaṃśena samantātparivāritaḥ

मुञ्चन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्

muñcanbāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati |
tamāpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam

तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् ।
मद्रराजमभीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्

tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantātparyavārayan |
madrarājamabhīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam

बृहद्बलश्च कौसल्यो जयत्सेनश्च मागधः ।
तथा रुक्मरथो राजञ्शल्यपुत्रः प्रतापवान्

bṛhadbalaśca kausalyo jayatsenaśca māgadhaḥ |
tathā rukmaratho rājañśalyaputraḥ pratāpavān

विन्दानुविन्दावावान्त्यौ काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
बृहत्क्षत्रस्य दायादः सैन्धवश्च जयद्रथः

vindānuvindāvāvāntyau kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ |
bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ

नानावर्णविचित्राणि धनूंषि च महात्मनाम् ।
विस्फारितानि दृश्यन्ते तोयदेष्विव विद्युतः

nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām |
visphāritāni dṛśyante toyadeṣviva vidyutaḥ

ते तु बाणमयं वर्षं श्वेतमूर्धन्यपातयन् ।
निदाघान्तेऽनिलोद्धूता मेघा इव नगे जलम्

te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhanyapātayan |
nidāghānte'niloddhūtā meghā iva nage jalam

ततः क्रुद्धो महेष्वासः सप्तभल्लैः सुतेजनैः ।
धनूंषि तेषामाच्छिद्य ममर्द पृतनापतिः

tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ |
dhanūṃṣi teṣāmācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ

निकृत्तान्येव तानि स्म समदृश्यन्त भारत ।
ततस्ते तु निमेषार्धात्प्रत्यपद्यन्धनूंषि च

nikṛttānyeva tāni sma samadṛśyanta bhārata |
tataste tu nimeṣārdhātpratyapadyandhanūṃṣi ca

सप्त चैव पृषत्कांश्च श्वेतस्योपर्यपातयन् ।
ततः पुनरमेयात्मा भल्लैः सप्तभिराशुगैः ।
निचकर्त महाबाहुस्तेषां चापानि धन्विनाम्

sapta caiva pṛṣatkāṃśca śvetasyoparyapātayan |
tataḥ punarameyātmā bhallaiḥ saptabhirāśugaiḥ |
nicakarta mahābāhusteṣāṃ cāpāni dhanvinām

ते निकृत्तमहाचापास्त्वरमाणा महारथाः ।
रथशक्तीः परामृश्य विनेदुर्भैरवान्रवान्

te nikṛttamahācāpāstvaramāṇā mahārathāḥ |
rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedurbhairavānravān

अन्वयुर्भरतश्रेष्ठ सप्त श्वेतरथं प्रति ।
ततस्ता ज्वलिताः सप्त महेन्द्राशनिनिःस्वनाः

anvayurbharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati |
tatastā jvalitāḥ sapta mahendrāśaniniḥsvanāḥ

अप्राप्ताः सप्तभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमास्त्रवित् ।
ततः समादाय शरं सर्वकायविदारणम्

aprāptāḥ saptabhirbhallaiściccheda paramāstravit |
tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam

प्राहिणोद्भरतश्रेष्ठ श्वेतो रुक्मरथं प्रति ।
तस्य देहे निपतितो बाणो वज्रातिगो महान्

prāhiṇodbharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati |
tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān

ततो रुक्मरथो राजन्सायकेन दृढाहतः ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्

tato rukmaratho rājansāyakena dṛḍhāhataḥ |
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśanmahat

तं विसंज्ञं विमनसं त्वरमाणस्तु सारथिः ।
अपोवाह नसंभ्रान्तः सर्वलोकस्य पश्यतः

taṃ visaṃjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇastu sārathiḥ |
apovāha nasaṃbhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ

ततोऽन्यान्षट् समादाय श्वेतो हेमविभूषितान् ।
तेषां षण्मां महाबाहुर्ध्वजशीर्षण्यपातयत्

tato'nyānṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān |
teṣāṃ ṣaṇmāṃ mahābāhurdhvajaśīrṣaṇyapātayat

हयांश्च तेषां निर्भिद्य सारथींश्च परंतप ।
शरैश्चैतान्समाकीर्य प्रायाच्छल्यरथं प्रति

hayāṃśca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃśca paraṃtapa |
śaraiścaitānsamākīrya prāyācchalyarathaṃ prati

ततो हलहलाशब्दस्तव सैन्येषु भारत ।
दृष्ट्वा सेनापतिं तूर्णं यान्तं शल्यरथं प्रति

tato halahalāśabdastava sainyeṣu bhārata |
dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati

ततो भीष्मं पुरस्कृत्य तव पुत्रो महाबलः ।
वृतस्तु सर्वसैन्येन प्रायाच्छ्वेतरथं प्रति

tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tava putro mahābalaḥ |
vṛtastu sarvasainyena prāyācchvetarathaṃ prati

मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मद्रराजममोचयत् ।
ततो युद्धं समभवत्तुमुलं रोमहर्षणम्

mṛtyorāsyamanuprāptaṃ madrarājamamocayat |
tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ romaharṣaṇam

तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
सौभद्रे भीमसेन च सात्यकौ च महारथे

tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam |
saubhadre bhīmasena ca sātyakau ca mahārathe

कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ।
एतेषु नरसिंहेषु चेदिमत्स्येषु चैव ह ।
ववर्ष शरवर्षाणि कुरुवृद्धः पितामहः

kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate |
eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha |
vavarṣa śaravarṣāṇi kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ