Chapter 43: Yudhishthira seeks blessings, Yuyutsu crosses over

गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य सुखपद्माद्विनिःसृता

gītā sugītā kartavyā kimanyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ |
yā svayaṃ padmanābhasya sukhapadmādviniḥsṛtā

सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः ।
सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो मनुः

sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ |
sarvatīrthamayī gaṅgā sarvadevamayo manuḥ

गीता गङ्गा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते ।
चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते

gītā gaṅgā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite |
caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate

षट्शतानि सविंशानि श्लोकानां प्राह केशवः ।
अर्जुनः सप्तपञ्चाशत्सप्तषष्टिं तु सञ्जयः

ṣaṭśatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ |
arjunaḥ saptapañcāśatsaptaṣaṣṭiṃ tu sañjayaḥ

धृतराष्ट्रः श्लोकमेकं गीताया मानमुच्यते ।
भारतामृतसर्वस्वगीताया मथितस्य च ।
सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम्

dhṛtarāṣṭraḥ ślokamekaṃ gītāyā mānamucyate |
bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca |
sāramuddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam

ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् ।
पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाःक

tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam |
punareva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥka

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः ।
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान्

pāṇḍavāḥ somakāścaiva ye caiṣāmanuyāyinaḥ |
dadhmuśca muditāḥ śaṅkhānvīrāḥ sāgarasaṃbhavān

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत्

tato bheryaśca peśyaśca krakacā goviṣāṇikāḥ |
sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahānabhūt

तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनाधिप ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया

tathā devāḥ sagandharvāḥ pitaraśca janādhipa |
siddhacāraṇasaṅghāśca samīyuste didṛkṣayā

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।
समीयुस्तत्र सहिता द्रुष्टुं तद्वैशसं महत्

ṛṣayaśca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum |
samīyustatra sahitā druṣṭuṃ tadvaiśasaṃ mahat

ते सेने स्तिमिते सञ्जे वीक्षमाणे परस्परम् ।
गङ्गायमुनयोर्वेगो यथैवैत्य परस्परम्

te sene stimite sañje vīkṣamāṇe parasparam |
gaṅgāyamunayorvego yathaivaitya parasparam

एवं प्रवत्ते ते सेने निःशब्दे जनसंसदि ।
चित्रे पट इवालेख्ये दर्शनीयतरे शुभे

evaṃ pravatte te sene niḥśabde janasaṃsadi |
citre paṭa ivālekhye darśanīyatare śubhe

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते ।
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रज्वलिते नृप

tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya samavasthite |
te sene sāgaraprakhye muhuḥ prajvalite nṛpa

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् ।
अवरुह्य रथात्क्षिप्रं पद्म्यामेव कृताञ्जलिः

vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham |
avaruhya rathātkṣipraṃ padmyāmeva kṛtāñjaliḥ

पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
वाग्यतः प्रययौ धीरः प्राङ्भुखो रिपुवाहिनीम्

pitāmahamabhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vāgyataḥ prayayau dhīraḥ prāṅbhukho ripuvāhinīm

तं प्रयान्तमभिप्रेभ्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात्

taṃ prayāntamabhiprebhya kuntīputro dhanañjayaḥ |
avatīrya rathāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito'nvayāt

वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ।
तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः

vāsudevaśca bhagavānpṛṣṭhato'nujagāma tam |
tathā mukhyāśca rājānastaccittā jagmurutsukāḥ

किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै ।
प्रद्म्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम्

kiṃ te vyavasitaṃ rājanyadasmānapahāya vai |
pradmyāmeva prayāto'si prāṅmukho ripuvāhinīm

क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः ।
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव

kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ |
daṃśiteṣvarisainyeṣu bhrātṝnutsṛjya pārthiva

एवं गते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत ।
भीमे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु

evaṃ gate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata |
bhīme dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavānkva nu

अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये ।
उत्सृज्य क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप

asminraṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye |
utsṛjya kva nu gantāsi śatrūnabhimukho nṛpa

एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दनः ।
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः

evamābhāṣyamāṇo'pi bhrātṛbhiḥ kurunandanaḥ |
novāca vāgyataḥ kiṃcidgacchatyeva yudhiṣṭhiraḥ

तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः ।
अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव

tānuvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ |
abhiprāyo'sya vijñāto mayeti prahasanniva

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः

eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyameva ca |
anumānya gurūnsarvānyotsyate pārthivo'ribhiḥ

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः ।
युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः

śrūyate hi purākalpe gurūnananumānya yaḥ |
yudhyate sa bhavedvyaktamapadhyāto mahattaraiḥ

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः ।
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम

anumānya yathāśāstraṃ yastu yudhyenmahattaraiḥ |
dhruvastasya jayo yuddhe bhavediti matirmama

एवं ब्रुवति कृष्णेऽत्र धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।
हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन्

evaṃ bruvati kṛṣṇe'tra dhārtarāṣṭracamūṃ prati |
hāhākāro mahānāsīnniḥśabdāstvapare'bhavan

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
मिथः संकथयांचक्रुरेषो हि कुलपांसनः

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāddhārtarāṣṭrasya sainikāḥ |
mithaḥ saṃkathayāṃcakrureṣo hi kulapāṃsanaḥ

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकम् ।
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः

vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmamantikam |
yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ

धनञ्जये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे ।
नकुले सहदेवे च भीतिरभ्येति पाण्डवम्

dhanañjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare |
nakule sahadeve ca bhītirabhyeti pāṇḍavam

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि ।
यथाऽस्य हृदयं भीतमल्पसत्वस्य संयुगे

na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi |
yathā'sya hṛdayaṃ bhītamalpasatvasya saṃyuge

ततस्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् ।
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चेलानि दुधुवुश्च ह

tataste sainikāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān |
hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā celāni dudhuvuśca ha

व्यनिन्दंश्च तथा सर्वे योधास्तव विशांपते ।
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवनेन हि

vyanindaṃśca tathā sarve yodhāstava viśāṃpate |
yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavanena hi

ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्वृत्वा तु युधिष्ठिरम् ।
निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशांपते

tatastatkauravaṃ sainyaṃ dhikvṛtvā tu yudhiṣṭhiram |
niḥśabdamabhavattūrṇaṃ punareva viśāṃpate

किं नु वक्ष्याति राजाऽसौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति ।
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति

kiṃ nu vakṣyāti rājā'sau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati |
kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāviti

विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् ।
उभयो सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा

vivakṣitaṃ kimasyeti saṃśayaḥ sumahānabhūt |
ubhayo senayo rājanyudhiṣṭhirakṛte tadā

सोऽवगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् ।
भीष्ममेवाभ्यात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः

so'vagāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām |
bhīṣmamevābhyāttūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

तमुवाच ततः पादौ कारभ्यां पीड्य पाण्डवः ।
भीष्मं शान्तनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम्

tamuvāca tataḥ pādau kārabhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ |
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam

आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सह ।
अनजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय

āmantraye tvāṃ durdharṣa tvayā yotsyāmahe saha |
anajānīhi māṃ tāta āśiṣaśca prayojaya

यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय भारत

yadyevaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya bhārata

प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव ।
यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे

prīto'haṃ putra yudhyasva jayamāpnuhi pāṇḍava |
yatte'bhilaṣitaṃ cānyattadavāpnuhi saṃyuge

व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि ।
एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः

vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kimasmatto'bhikāṅkṣasi |
evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ

अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन ।
भृतोऽस्त्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि

atastvāṃ klībavadvākyaṃ bravīmi kurunandana |
bhṛto'stmyarthena kauravya yuddhādanyatkimicchasi

मन्त्रयस्व महाबाहो हितैषी मम नित्यशः ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः

mantrayasva mahābāho hitaiṣī mama nityaśaḥ |
yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ

राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्

rājankimatra sāhyaṃ te karomi kurunandana |
kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yatte vivakṣitam

कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ।
एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि

kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam |
etanme mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi

नैनं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे ।
विजयेत पुमान्कश्तित्साक्षादपि शतक्रतुः

nainaṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantamāhave |
vijayeta pumānkaśtitsākṣādapi śatakratuḥ

हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोस्तु ते ।
वधोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः

hanta pṛcchāmi tasmāttvāṃ pitāmaha namostu te |
vadhopāyaṃ bravīhi tvamātmanaḥ samare paraiḥ

न स्म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् ।
न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं कुरु

na sma taṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām |
na tāvanmṛtyukālo'pi punarāgamanaṃ kuru

ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन ।
शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च

tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana |
śirasā pratijagrāha bhūyastamabhivādya ca

प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह

prāyātpunarmahābāhurācāryasya rathaṃ prati |
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha

स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वं चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः

sa droṇamabhivādyātha kṛtvaṃ cābhipradakṣiṇam |
uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगितकल्मषः ।
कथं जये रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज

āmantraye tvāṃ bhagavanyotsye vigitakalmaṣaḥ |
kathaṃ jaye ripūnsarvānanujñātastvayā dvija

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ

तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयाऽनघ ।
अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि

tadyudhiṣṭhira tuṣṭo'smi pūjitaśca tvayā'nagha |
anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi

करवाणि च ते कामं ब्रूहि त्वमभिकाङ्क्षितम् ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि

karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi tvamabhikāṅkṣitam |
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैःक

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥka

ब्रवीम्येतत्क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।
योत्स्येऽहं कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया

bravīmyetatklībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi |
yotsye'haṃ kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā

जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम् ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया

jayamāśāssva me brahmanmantrayasva ca maddhitam |
yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā

ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव ।
अहं त्वामभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि

dhruvaste vijayo rājanyasya mantrī haristava |
ahaṃ tvāmabhijānāmi raṇe śatrūnvijeṣyasi

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ।
युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते

yato dharmastataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇastato jayaḥ |
yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te

पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ श्रृणु यन्मेऽभिकाङ्क्षितम् ।
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम्

pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śrṛṇu yanme'bhikāṅkṣitam |
kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantamaparājitam

न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युद्ध्याम्यहं रणे ।
ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सदरैः

na te'sti vijayastāvadyāvadyuddhyāmyahaṃ raṇe |
mamāśu nidhane rājanyatasva saha sadaraiḥ

हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः ।
आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते

hanta tasmānmahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ |
ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo'stu te

न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रथे स्थितम् ।
युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम्

na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyādrathe sthitam |
yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam

ऋते प्रायगतं रजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् ।
हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।

ṛte prāyagataṃ rajannyastaśastramacetanam |
hanyānmāṃ yudhi yodhānāṃ satyametadbravīmi te |

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा तु महदप्रियम् ।
श्रद्धेपवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीति ते

śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā tu mahadapriyam |
śraddhepavākyātpuruṣādetatsatyaṃ bravīti te

एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः ।
अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति

etacchrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ |
anumānya tamācāryaṃ prāyācchāradvataṃ prati

सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविदां वरः

so'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ

अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मषः ।
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयाऽनघ

anumānaye tvāṃ yotsye'haṃ guro vigatakalmaṣaḥ |
jayeyaṃ ca ripūnsarvānanujñātastvayā'nagha

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः

yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya sarvaśaḥ

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ।

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddho'smyarthena kauravaiḥ |

तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः ।
अतस्त्वां क्लीबवद्‌ब्रूयांयुद्धादन्यत्किमिच्छसि

teṣāmarthe mahārāja yoddhavyamiti me matiḥ |
atastvāṃ klībavad‌brūyāṃyuddhādanyatkimicchasi

हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य श्रृणु मे वचः ।
इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः

hanta pṛcchāmi te tasmādācārya śrṛṇu me vacaḥ |
ityuktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ

तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् ।
अवध्योऽहं महीपाल यद्ध्यस्व जयमाप्नुहि

taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam |
avadhyo'haṃ mahīpāla yaddhyasva jayamāpnuhi

प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तव नराधिप ।
आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

prītaste'bhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa |
āśāsiṣye sadotthāya satyametadbravīmi te

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य विशांपते ।
अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट्

etacchrutvā mahārāja gautamasya viśāṃpate |
anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ

स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः

sa śalyamabhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
uvāca rājā durdharṣamātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

अनुमानये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये विगतकल्मषः ।
जयेयं नु परान्राजन्ननुज्ञातस्त्वया रिपून्

anumānaye tvāṃ durdharṣa yotsye vigatakalmaṣaḥ |
jayeyaṃ nu parānrājannanujñātastvayā ripūn

यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय वै रणे

yadi māṃ nādhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parībhāvāya vai raṇe

तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते ।
अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि

tuṣṭo'smi pūjitaścāsmi yatkāṅkṣasi tadastu te |
anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayamāpnuhi

ब्रूहि चैष परं वीर केनार्थः किं ददामि ते ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि

brūhi caiṣa paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te |
evaṃ gate mahārāja yuddhādanyatkimicchasi

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोस्म्यर्थेन कौरवैः

arthasya puruṣo dāso dāsastvartho na kasyacit |
iti satyaṃ mahārāja baddhosmyarthena kauravaiḥ

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् ।
ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि

kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam |
bravīmyataḥ klībavattvāṃ yuddhādanyatkimicchasi

मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम् ।
कामं युद्ध्य परस्यार्थे वरमेतं वृणोम्यहम्

mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitamuttamam |
kāmaṃ yuddhya parasyārthe varametaṃ vṛṇomyaham

किमत्र ब्रूहि साह्यं ते करोमि नृपसत्तम ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः

kimatra brūhi sāhyaṃ te karomi nṛpasattama |
kāmaṃ yotsye parasyārthe baddho'smyarthena kauravaiḥ

स एव मे वरः शल्य उद्योगे यस्त्वया कृतः ।
सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया

sa eva me varaḥ śalya udyoge yastvayā kṛtaḥ |
sūtaputrasya saṃgrāme kāryastejovadhastvayā

संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम् ।
गच्छ युध्यस्व विस्रब्धः प्रतिजाने वचस्तव

saṃpatsyatyeṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitam |
gaccha yudhyasva visrabdhaḥ pratijāne vacastava

अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् ।
निर्जगाम महासैन्याद्भ्रतृभिः परिवारितः

anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram |
nirjagāma mahāsainyādbhratṛbhiḥ parivāritaḥ

वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै ।
तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः

vāsudevastu rādheyamāhave'bhijagāma vai |
tata enamuvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वोषात्किल न योत्स्यसे ।
अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते

śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dvoṣātkila na yotsyase |
asmānvaraya rādheya yāvadbhīṣmo na hanyate

हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगम् ।
धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम्

hate tu bhīṣme rādheya punareṣyasi saṃyugam |
dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cetsamam

न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम्

na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava |
tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam

तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत ।
युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः

tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata |
yudhiṣṭhirapurogaiśca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः ।
योऽस्मान्वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात्

atha sainyasya madhye tu prākrośatpāṇḍavāgrajaḥ |
yo'smānvṛṇoti tamahaṃ varaye sāhyakāraṇāt

अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् ।
प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

atha tānsamabhiprekṣya yuyutsuridamabravīt |
prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

अहं योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान् ।
युष्मदर्थं महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ

ahaṃ yotsyāmi bhavataḥ saṃyuge dhṛtarāṣṭrajān |
yuṣmadarthaṃ mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe'nagha

एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान् ।
युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः

ehyehi sarve yotsyāmastava bhrātṝnapaṇḍitān |
yuyutso vāsudevaśca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् ।
त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते

vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt |
tvayi piṇḍaśca tantuśca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate

भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते ।
न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः

bhajasvāsmānrājaputra bhajamānānmahādyute |
na bhaviṣyati durbuddhirdhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ

ततो युयुत्सुः कौरव्यान्परित्यज्य सुतांस्तव ।
जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिं

tato yuyutsuḥ kauravyānparityajya sutāṃstava |
jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhiṃ

ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टःक सहानुजः ।
जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोञ्ज्वलम्

tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥka sahānujaḥ |
jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimatkanakoñjvalam

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे स्वरथान्पुरुषर्षभाः ।
ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः

pratyapadyanta te sarve svarathānpuruṣarṣabhāḥ |
tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ

अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः

avādayandundubhīṃśca śataśaścaiva puṣkarān |
siṃhanādāṃśca vividhānvineduḥ puruṣarṣabhāḥ

रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे तदा

rathasthānpuruṣavyāghrānpāṇḍavānprekṣya pārthivāḥ |
dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punarjahṛṣire tadā

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् ।
दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयांचक्रिरे भृशम्

gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyānmānayatāṃ ca tān |
dṛṣṭvā mahīkṣitastatra pūjayāṃcakrire bhṛśam

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् ।
दयां च ज्ञातिषु परां कथयांचक्रिरे नृपाः

sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām |
dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃcakrire nṛpāḥ

साधुसाध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः ।
वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः

sādhusādhviti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ |
vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣaṇāḥ

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तथा ।
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः

mlecchāścāryāśca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvustathā |
vṛttaṃ tatpāṇḍuputrāṇāṃ ruruduste sagadgadāḥ

ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्च सहस्रशः ।
शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः

tato jaghnurmahābherīḥ śataśaśca sahasraśaḥ |
śaṅkhāṃśca gokṣīranibhāndadhmurhṛṣṭā manasvinaḥ