Chapter 3: Vyasa reads the omens and pleads for peace

खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः ।
अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वनद्रुमाः

kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ |
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vanadrumāḥ

गर्भिण्योऽजातपुत्राश्च जनयन्ति विभीषणान् ।
क्रव्यादाः पक्षिभिश्चापि सहा श्नन्ति परस्परम्

garbhiṇyo'jātaputrāśca janayanti vibhīṣaṇān |
kravyādāḥ pakṣibhiścāpi sahā śnanti parasparam

त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः ।
द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः

triviṣāṇāścaturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ |
dviśīrṣāśca dvipucchāśca daṃṣṭriṇaḥ paśavo'śivāḥ

जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः ।
त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः

jāyante vivṛtāsyāśca vyāharanto'śivā giraḥ |
tripadāḥ śikhinastārkṣyāścaturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ

तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियो वै ब्रह्मवादिनाम् ।
वैनतेयान्मयूरांश्च जनयन्ति पुरे तव

tathaivānyāśca dṛśyante striyo vai brahmavādinām |
vainateyānmayūrāṃśca janayanti pure tava

गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते ।
कुक्कुरान्करभाश्चैव शुकाश्चाशुवादिनः

govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate |
kukkurānkarabhāścaiva śukāścāśuvādinaḥ

स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः ।
जातमात्राश्च नृत्यन्ति गायन्त च हसन्ति च

striyaḥ kāścitprajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ |
jātamātrāśca nṛtyanti gāyanta ca hasanti ca

पृथग्जनस्य सर्वस्य क्षुद्रकाः प्रहसन्ति च ।
नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद्भयम्

pṛthagjanasya sarvasya kṣudrakāḥ prahasanti ca |
nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahadbhayam

प्रतिमाश्चालिखन्त्येताः सशस्त्राः कालचोदिताः ।
अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः

pratimāścālikhantyetāḥ saśastrāḥ kālacoditāḥ |
anyonyamabhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ

अन्योन्यमभिमृद्गन्ति नगराणि युयुत्सवः ।
पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च

anyonyamabhimṛdganti nagarāṇi yuyutsavaḥ |
padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca

विष्व्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो नाप्युपशाम्यति ।
अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुरुपैति च

viṣvvātāśca vāntyugrā rajo nāpyupaśāmyati |
abhīkṣṇaṃ kampate bhūmirarkaṃ rāhurupaiti ca

श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति ।
अभावं हि विशेषेण कुरूणां तत्र पश्यति

śveto grahastathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati |
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ tatra paśyati

धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यं चाक्रम्य तिष्ठति ।
सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः

dhūmaketurmahāghoraḥ puṣyaṃ cākramya tiṣṭhati |
senayoraśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ

मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः ।
भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते

maghāsvaṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ |
bhagaṃ nakṣatramākramya sūryaputreṇa pīḍyate

शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विरोचते ।
उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः समुदीक्षते

śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya virocate |
uttare tu parikramya sahitaḥ samudīkṣate

श्यामो ग्रहः प्रज्वलितः सधूम इव पावकः ।
ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति

śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūma iva pāvakaḥ |
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhāmākramya tiṣṭhati

ध्रुवं प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते ।
रोहिणीं पीडयत्येवमुभौ च शशिभास्करो ।
चित्रास्वात्यन्तरे चैव विष्ठितः परुषग्रहः

dhruvaṃ prajvalito ghoramapasavyaṃ pravartate |
rohiṇīṃ pīḍayatyevamubhau ca śaśibhāskaro |
citrāsvātyantare caiva viṣṭhitaḥ paruṣagrahaḥ

वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवणं पावकप्रभः ।
ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः

vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇaṃ pāvakaprabhaḥ |
brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ

सर्वसस्यपरिच्छन्ना पृथिवी सस्यमालिनी ।
पञ्चशीर्षा यवाश्चापि शतशीर्षाश्च शालयः

sarvasasyaparicchannā pṛthivī sasyamālinī |
pañcaśīrṣā yavāścāpi śataśīrṣāśca śālayaḥ

प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत् ।
ता गावः प्रस्नुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत

pradhānāḥ sarvalokasya yāsvāyattamidaṃ jagat |
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣarantyuta

निश्चेरुरर्चिषश्चापात्खङ्गाश्च ज्वलिता भृशम् ।
व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम्

niścerurarciṣaścāpātkhaṅgāśca jvalitā bhṛśam |
vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitam

अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च ।
कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महाक्षयः

agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāmudakasya ca |
kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahākṣayaḥ

पृथिवी शोणितावर्ता ध्वजोडुपसमाकुला ।
कुरूणां वैशसे राजन्पाण्डवैः सह भारत

pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā |
kurūṇāṃ vaiśase rājanpāṇḍavaiḥ saha bhārata

दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
अत्याहितं दर्शयन्तः क्षत्रियाणां महद्भयम्

dikṣu prajvalitāsyāśca vyāharanti mṛgadvijāḥ |
atyāhitaṃ darśayantaḥ kṣatriyāṇāṃ mahadbhayam

एकपक्षाक्षिचरणाः शकुन्ताः खेचरा निशि ।
रौद्रं वदन्ति संरब्धाः शोणितं छर्दयन्ति च

ekapakṣākṣicaraṇāḥ śakuntāḥ khecarā niśi |
raudraṃ vadanti saṃrabdhāḥ śoṇitaṃ chardayanti ca

ग्रहौ ताम्रारुणनिभौ प्रज्वलन्ताविव स्थितौ ।
सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्य वै प्रभाम्

grahau tāmrāruṇanibhau prajvalantāviva sthitau |
saptarṣīṇāmudārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām

संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ ।
विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ

saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāvubhau |
viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau

चन्द्रादित्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्ना हि त्रयोदशीम् ।
अपर्वमि ग्रहं यातौ प्रजासंक्षयमिच्छतः

candrādityāvubhau grastāvekāhnā hi trayodaśīm |
aparvami grahaṃ yātau prajāsaṃkṣayamicchataḥ

अशोभिता दिशः सर्वाः पांसुवर्षैः समन्ततः ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम्

aśobhitā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ |
utpātameghā raudrāśca rātrau varṣanti śoṇitam

कृत्तिकां पीडयंस्तीक्ष्णैर्नक्षत्रं पृथिवीपते ।
अभीक्ष्णवाता वायन्ते धूमकेतुमवस्थिताः

kṛttikāṃ pīḍayaṃstīkṣṇairnakṣatraṃ pṛthivīpate |
abhīkṣṇavātā vāyante dhūmaketumavasthitāḥ

विषमं जनयन्त्येत आक्रन्दजननं महत् ।
त्रिषु पूर्वेषु सर्वेषु नक्षत्रेषु विशांपते ।
बुधः संपततेऽभीक्ष्णं जनयन्प्राणिनां भयम्

viṣamaṃ janayantyeta ākrandajananaṃ mahat |
triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃpate |
budhaḥ saṃpatate'bhīkṣṇaṃ janayanprāṇināṃ bhayam

चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् ।
इमां तु नाभिजानामि अमावास्यां त्रयोदशीम् ।
चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकाह्ना हि त्रयोदशीम्

caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm |
imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm |
candrasūryāvubhau grastāvekāhnā hi trayodaśīm

अपर्वणि ग्रहेणैतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः ।
मांसवर्षं पुनस्तीव्रमासीत्कृष्णचतुर्दशीम् ।
शोणितैर्वक्रसंपूर्णा अतृप्तास्तत्र राक्षसाः

aparvaṇi graheṇaitau prajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ |
māṃsavarṣaṃ punastīvramāsītkṛṣṇacaturdaśīm |
śoṇitairvakrasaṃpūrṇā atṛptāstatra rākṣasāḥ

प्रतिस्रोतोवहा नद्यः सरितः शोणितोदकाः ।
फेनायमानाः कूपाश्च कूर्दन्ति वृषभा इव

pratisrotovahā nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ |
phenāyamānāḥ kūpāśca kūrdanti vṛṣabhā iva

पतन्त्युल्काः सनिर्घाताः शक्राशनिसमप्रभाः ।
अद्य चैव निशां व्युष्टामनयं समवाप्स्यथ

patantyulkāḥ sanirghātāḥ śakrāśanisamaprabhāḥ |
adya caiva niśāṃ vyuṣṭāmanayaṃ samavāpsyatha

विनिःसृत्य महोल्काभिस्तिमिरं सर्वतो दिशम् ।
अन्योन्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः ।
भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम्

viniḥsṛtya maholkābhistimiraṃ sarvato diśam |
anyonyamupatiṣṭhadbhistatra coktaṃ maharṣibhiḥ |
bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवतो विभो ।
सहस्रशो महाशब्दं शिखराणि पतन्ति च

kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato vibho |
sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca

महाभूता भूमिकम्पे चत्वारः सागराः पृथक् ।
वेलामुद्वर्तयन्तीव क्षोभयन्तो वसुन्धराम्

mahābhūtā bhūmikampe catvāraḥ sāgarāḥ pṛthak |
velāmudvartayantīva kṣobhayanto vasundharām

वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः ।
आभग्राः सुमहावातैरशनीभिः समाहताः

vṛkṣānunmathya vāntyugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
ābhagrāḥ sumahāvātairaśanībhiḥ samāhatāḥ

वृक्षाः पतन्ति चैत्याश्च ग्रामेषु नगरेषु च ।
नीललोहितपीतश्च भवत्यग्निर्हुतो द्विजैः

vṛkṣāḥ patanti caityāśca grāmeṣu nagareṣu ca |
nīlalohitapītaśca bhavatyagnirhuto dvijaiḥ

वामार्चिर्दुष्टगन्धश्च मुञ्चन्वै दारुणं स्वनम् ।
स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते

vāmārcirduṣṭagandhaśca muñcanvai dāruṇaṃ svanam |
sparśā gandhā rasāścaiva viparītā mahīpate

धूमं ध्वजाः प्रमुञ्चन्ति कम्पमाना मुहुर्मुहुः ।
मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षं च भेर्यश्च पटहास्तथा

dhūmaṃ dhvajāḥ pramuñcanti kampamānā muhurmuhuḥ |
muñcantyaṅgāravarṣaṃ ca bheryaśca paṭahāstathā

शिखराणां समृद्धानामुपरिष्टात्समन्ततः ।
वायसाश्च रुवन्त्युग्रं वामं मण्डलमाश्रिताः

śikharāṇāṃ samṛddhānāmupariṣṭātsamantataḥ |
vāyasāśca ruvantyugraṃ vāmaṃ maṇḍalamāśritāḥ

पक्वापक्वेऽतिसुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च ।
निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम्

pakvāpakve'tisubhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca |
nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām

ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च व्याला वेपथुसंयुताः ।
दीनास्तुरंगमाः सर्वे वारणाः सलिलाश्रयाः

dhyāyantaḥ prakirantaśca vyālā vepathusaṃyutāḥ |
dīnāsturaṃgamāḥ sarve vāraṇāḥ salilāśrayāḥ

एवंविधं दुर्निमित्तं क्षयाय पृथीवीक्षिताम् ।
भौमं दिव्यं चान्तरिक्षं त्रिविधं जायतेऽनिशम्

evaṃvidhaṃ durnimittaṃ kṣayāya pṛthīvīkṣitām |
bhaumaṃ divyaṃ cāntarikṣaṃ trividhaṃ jāyate'niśam

एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् ।
यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत

etacchrutvā bhavānatra prāptakālaṃ vyavasyatām |
yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata

पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ।
दिष्टमेतत्पुरा मन्ये भविष्यति नरक्षयः

piturvaco niśamyaitaddhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
diṣṭametatpurā manye bhaviṣyati narakṣayaḥ

राजानः क्षत्रधर्मेण यदि वध्यन्ति संयुगे ।
वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम्

rājānaḥ kṣatradharmeṇa yadi vadhyanti saṃyuge |
vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam

इह कीर्तिं परे लोके दीर्घकालं महत्सुखम् ।
प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे

iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahatsukham |
prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃstyaktvā mahāhave

एवं मुनिस्तथेत्सुक्त्वा कवीन्द्रो राजसत्तम ।
धृतराष्ट्रेण पुत्रेण ध्यानमन्वगमत्परम्

evaṃ munistathetsuktvā kavīndro rājasattama |
dhṛtarāṣṭreṇa putreṇa dhyānamanvagamatparam

स मुहूर्तं तथा ध्यात्वा पुनरेवाब्रवीद्वचः ।
असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षयते जगत्

sa muhūrtaṃ tathā dhyātvā punarevābravīdvacaḥ |
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣayate jagat

सृजते च पुनर्लोकान्नेह विद्यति शाश्वतम् ।
ज्ञातीनां वै कुरूणां च संबन्धिसुहृदां तथा

sṛjate ca punarlokānneha vidyati śāśvatam |
jñātīnāṃ vai kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā

धर्म्यं दर्शय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे ।
क्षुद्रं जातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम्

dharmyaṃ darśaya panthānaṃ samartho hyasi vāraṇe |
kṣudraṃ jātivadhaṃ prāhurmā kuruṣva mamāpriyam

कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशांपते ।
न वधः पूज्यते वेदे हितं नैव कथंचन

kālo'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāṃpate |
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naiva kathaṃcana

हन्यात्स एनं यो हन्यात्कुलधर्मं स्विकां तनुम् ।
कालेनोत्पथगन्तसि शक्ये सति यथाऽऽपदि

hanyātsa enaṃ yo hanyātkuladharmaṃ svikāṃ tanum |
kālenotpathagantasi śakye sati yathā''padi

कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम् ।
अनर्थो राज्यरूपेण तव जातो विशांपते

kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām |
anartho rājyarūpeṇa tava jāto viśāṃpate

लुप्तधर्मा परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान् ।
किं ते राज्येन दुर्धर्षयेन प्राप्तोऽसि किल्विषम्

luptadharmā pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān |
kiṃ te rājyena durdharṣayena prāpto'si kilviṣam

यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन्स्वर्गमाप्स्यसि ।
लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवाः

yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayansvargamāpsyasi |
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ

एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
प्रशस्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यं चैवाब्रवीत्पुनः

evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
praśasya vākyaṃ vākyajño vākyaṃ caivābravītpunaḥ

यथा भवान्वेत्ति तथैव वेत्ता
भावाभावौ विदितौ मे यथार्थौ ।
स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको
मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि

yathā bhavānvetti tathaiva vettā
bhāvābhāvau viditau me yathārthau |
svārthe hi saṃmuhyati tāta loko
māṃ cāpi lokātmakameva viddhi

प्रसादये त्वामतुलप्रभावं
त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः ।
न चापि ते वशगा मे सुताश्च
न चाधर्मं कर्तुमर्हा हि मे मतिः

prasādaye tvāmatulaprabhāvaṃ
tvaṃ no gatirdarśayitā ca dhīraḥ |
na cāpi te vaśagā me sutāśca
na cādharmaṃ kartumarhā hi me matiḥ

त्वं हि धर्मः पवित्रं च यशः कीर्तिर्धृतिः स्मृतिः ।
कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चापि पितामहः

tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtirdhṛtiḥ smṛtiḥ |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaścāpi pitāmahaḥ

वैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते ।
अभिधत्स्व यथाकामं छेत्ताऽस्मि तव संशयम्

vaicitravīrya nṛpate yatte manasi vartate |
abhidhatsva yathākāmaṃ chettā'smi tava saṃśayam

यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम् ।
तानि सर्वाणि भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatām |
tāni sarvāṇi bhagavañchrotumicchāmi tattvataḥ

प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः

prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ
pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti
jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ

गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च
शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र ।
विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च
जयस्येतद्भाविनो रूपमाहुः

gambhīraghoṣāśca mahāsvanāśca
śaṅkhā mṛdaṅgāśca nadanti yatra |
viśuddharaśmistapanaḥ śaśī ca
jayasyetadbhāvino rūpamāhuḥ

इष्टा वाचः प्रसृता वायसानां
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ।
ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राज-
न्ये चाग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति

iṣṭā vācaḥ prasṛtā vāyasānāṃ
saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
ye pṛṣṭhataste tvarayanti rāja-
nye cāgrataste pratiṣedhayanti

कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः
शुकाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च यत्र ।
प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति सङ्ख्ये
ध्रुवं जयस्तत्र वदन्ति विप्राः

kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ
śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca yatra |
pradakṣiṇāścaiva bhavanti saṅkhye
dhruvaṃ jayastatra vadanti viprāḥ

अलंकारैः कवचैः केतुभिश्च
सुखप्रणादैर्हेषितैर्वा हयानाम् ।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया
येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून्

alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca
sukhapraṇādairheṣitairvā hayānām |
bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā
yeṣāṃ camūste vijayanti śatrūn

हृष्टा वाचस्तथा सत्वं योधानां यत्र भारत ।
न म्लायन्ति स्रजश्चैव ते तरन्ति रणोदधिम्

hṛṣṭā vācastathā satvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata |
na mlāyanti srajaścaiva te taranti raṇodadhim

प्रयाणे वायसो वामे दक्षिणे प्रविविक्षताम् ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति

prayāṇe vāyaso vāme dakṣiṇe pravivikṣatām |
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविकृताः शुभाः ।
सदा हर्षश्च योधानां जयतामिह लक्षणम्

śabdarūparasasparśagandhāścāvikṛtāḥ śubhāḥ |
sadā harṣaśca yodhānāṃ jayatāmiha lakṣaṇam

अनुगा वायवो वान्ति तथाऽभ्राणि वयांसि च ।
अनुप्लवन्ति मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च

anugā vāyavo vānti tathā'bhrāṇi vayāṃsi ca |
anuplavanti meghāśca tathaivendradhanūṃṣi ca

एतानि जयमानानां लक्षणानि विशांपते ।
भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षूणां जनाधिप

etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃpate |
bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa

अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः ।
हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते

alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāmiti niścayaḥ |
harṣo yodhagaṇasyaiko jayalakṣaṇamucyate

एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि ।
तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधाः शूरतरा अपि

eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīmapi |
tāṃ dīrṇāmanudīryante yodhāḥ śūratarā api

दुर्निवर्त्या तदा चैव प्रभग्ना महती वमूः ।
अपामिव महावेगा त्रस्ता मगगणा इव

durnivartyā tadā caiva prabhagnā mahatī vamūḥ |
apāmiva mahāvegā trastā magagaṇā iva

नैव शक्या समाधातुं सन्निपाते महाचमूः ।
दीर्ण इत्येव दीर्यन्ते सुविद्वांसोऽपि भारत

naiva śakyā samādhātuṃ sannipāte mahācamūḥ |
dīrṇa ityeva dīryante suvidvāṃso'pi bhārata

भीतान्भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयोऽभिवर्धते ।
प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विद्रवते चमूः ।
नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः

bhītānbhagnāṃśca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyo'bhivardhate |
prabhagnā sahasā rājandiśo vidravate camūḥ |
naiva sthāpayituṃ śakyā śūrairapi mahācamūḥ

सत्कृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः ।
उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः

satkṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ |
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ

उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदेन मध्यमम् ।
जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशांपते

upāyavijayaṃ śreṣṭhamāhurbhedena madhyamam |
jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṃpate

महान्दोषः सन्निपातस्तस्याद्यः क्षय उच्यते ।
परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः

mahāndoṣaḥ sannipātastasyādyaḥ kṣaya ucyate |
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ

अपि पञ्चाशतं शूरा मृद्गन्ति महतीं चमूम् ।
अपि वा पञ्च षट् सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः

api pañcāśataṃ śūrā mṛdganti mahatīṃ camūm |
api vā pañca ṣaṭ sapta vijayantyanivartinaḥ

न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम् ।
दृष्ट्वा सुपर्णोऽपचितिं महत्या अपि भारत

na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam |
dṛṣṭvā suparṇo'pacitiṃ mahatyā api bhārata

न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति नित्यशः ।
अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम् ।
जयवन्तो हि संग्रामे कृतकृत्या भवन्ति हि

na bāhulyena senāyā jayo bhavati nityaśaḥ |
adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam |
jayavanto hi saṃgrāme kṛtakṛtyā bhavanti hi