Chapter 17: Bhishma opens heaven's door; the Kaurava array

यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः

yathā sa bhagavānvyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
tathaiva sahitāḥ sarve samājagmurmahīkṣitaḥ

मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत ।
दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महग्रहाः

maghāviṣayagaḥ somastaddinaṃ pratyapadyata |
dīpyamānāśca saṃpeturdivi sapta mahagrahāḥ

द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत ।
ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो रविः

dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadṛśyata |
jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumānudito raviḥ

ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः ।
लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः

vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gomāyuvāyasāḥ |
lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśoṇitabhojanāḥ

अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरुत्थाय संयतौ

ahanyahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ |
bharadvājātmajaścaiva prātarutthāya saṃyatau

जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुरिन्दमौ ।
युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः

jayo'stu pāṇḍuputrāṇāmityūcaturindamau |
yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ

सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव ।
समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत्

sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratastava |
samānīya mahīpālānidaṃ vacanamabravīt

इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् ।
गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मणः सहलोकताम्

idaṃ vaḥ kṣatriyā dvāraṃ svargāyāpāvṛtaṃ mahat |
gacchadhvaṃ tena śakrasya brahmaṇaḥ sahalokatām

एष वः शाश्वतः पन्थाः पूर्वैः पूर्वतरैः कृतः ।
संभावयध्वमात्मानमव्यग्रमनसो युधि

eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvataraiḥ kṛtaḥ |
saṃbhāvayadhvamātmānamavyagramanaso yudhi

नाभागोऽथ ययातिश्च मान्धाता नहुषो नृगः ।
संसिद्धाः परमं स्थानं गताः कर्मभिरीदृशैः

nābhāgo'tha yayātiśca māndhātā nahuṣo nṛgaḥ |
saṃsiddhāḥ paramaṃ sthānaṃ gatāḥ karmabhirīdṛśaiḥ

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद्व्याधिमरणं गृहे ।
यदयोनिधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः

adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yadvyādhimaraṇaṃ gṛhe |
yadayonidhanaṃ yāti so'sya dharmaḥ sanātanaḥ

एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ ।
निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोभयन्तो रथोत्तमैः

evamuktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha |
niryayuḥ svānyanīkāni śobhayanto rathottamaiḥ

स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः ।
न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ

sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ |
nyāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha

अपेतकर्णाः पुत्रास्ते राजनश्चैव तावकाः ।
निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश

apetakarṇāḥ putrāste rājanaścaiva tāvakāḥ |
niryayuḥ siṃhanādena nādayanto diśo daśa

श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः ।
तान्यनीकानि शोभन्ते गजैरथ पदातिभिः

śvetaiśchatraiḥ patākābhirdhvajavāraṇavājibhiḥ |
tānyanīkāni śobhante gajairatha padātibhiḥ

भेरीपणवशब्दैश्च दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
रथनेमिनिनादैश्च बभूवाकुलिता मही

bherīpaṇavaśabdaiśca dundubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ |
rathanemininādaiśca babhūvākulitā mahī

काञ्चनाङ्गदकेयूरैः कार्मुकैश्च महारथाः ।
भ्राजमाना व्यराजन्त साग्नयः पर्वता इव

kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiśca mahārathāḥ |
bhrājamānā vyarājanta sāgnayaḥ parvatā iva

तालेन महता भीष्मः पञ्चतारेण केतुना ।
विमलादित्यसंकाशस्तस्थौ कुरुचमूपरि

tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā |
vimalādityasaṃkāśastasthau kurucamūpari

ये त्वदीया महेष्वासा राजानो भरतर्षभ ।
अवर्तन्त यथादेशं राजञ्शान्तनवस्य ते

ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha |
avartanta yathādeśaṃ rājañśāntanavasya te

स तु गोवासनः शैब्यः सहितः सर्वराजभिः ।
ययौ मातङ्गराजेन राजार्हेण पताकिना ।
पद्मवर्णस्त्वनीकानां सर्वेषामग्रतः स्थितः

sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ |
yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā |
padmavarṇastvanīkānāṃ sarveṣāmagrataḥ sthitaḥ

अश्वत्थामा ययौ यत्तः सिंहलाङ्गूलकेतुना ।
श्रुतायुधश्चित्रसेनः पुरुमित्रो विविंशतिः

aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgūlaketunā |
śrutāyudhaścitrasenaḥ purumitro viviṃśatiḥ

शल्यो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च महारथः ।
एते सप्त महेष्वासा द्रोणपुत्रपुरोगमाः

śalyo bhūriśravāścaiva vikarṇaśca mahārathaḥ |
ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ

स्यन्दनैर्वरवर्माणो भीष्मस्यासन्पुरोगमाः ।
तेषामपि महोत्सेधाः शोभयन्तो रथोत्तमान्

syandanairvaravarmāṇo bhīṣmasyāsanpurogamāḥ |
teṣāmapi mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān

भ्राजमाना व्यरोचन्त जाम्बूनदमया ध्वजाः ।
जाम्बूनदमयी वेदी कमण्डलुविभूषिता

bhrājamānā vyarocanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ |
jāmbūnadamayī vedī kamaṇḍaluvibhūṣitā

केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह ।
अनेकशतसाहस्रमनीकमनुकर्षतः

keturācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha |
anekaśatasāhasramanīkamanukarṣataḥ

महान्दुर्योधनस्यासीन्नागो मणिमयो ध्वजः ।
तस्य पौरवकालिङ्गकाम्भोजाः समुदक्षिणाः

mahānduryodhanasyāsīnnāgo maṇimayo dhvajaḥ |
tasya pauravakāliṅgakāmbhojāḥ samudakṣiṇāḥ

क्षेमधन्वा च शल्यश्च तस्थुः प्रमुखतो रथाः ।
स्यन्दनेन महार्हेण केतुना वृषभेण च ।
प्रकर्षन्नेव सेनाग्नं मागधस्य कृपो ययौ

kṣemadhanvā ca śalyaśca tasthuḥ pramukhato rathāḥ |
syandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca |
prakarṣanneva senāgnaṃ māgadhasya kṛpo yayau

तदङ्गपतिनां गुप्तं कृपेण च मनस्विना ।
शारदाम्बुधरप्रख्यं प्राच्यानां सुमहद्बलम्

tadaṅgapatināṃ guptaṃ kṛpeṇa ca manasvinā |
śāradāmbudharaprakhyaṃ prācyānāṃ sumahadbalam

अनीकप्रमुखे तिष्ठन्वराहेण महायशाः ।
शुशुभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथः

anīkapramukhe tiṣṭhanvarāheṇa mahāyaśāḥ |
śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ

शतं रतसहस्राणां तस्यासन्वशवर्तिनः ।
अष्टौ नागसहस्राणि सादिनामयुतानि षट्

śataṃ ratasahasrāṇāṃ tasyāsanvaśavartinaḥ |
aṣṭau nāgasahasrāṇi sādināmayutāni ṣaṭ

तत्सिन्धुपतिना राज्ञा पालितं ध्वजिनीमुखम् ।
अनन्तरथनागाश्वमशोभत महद्बलम्

tatsindhupatinā rājñā pālitaṃ dhvajinīmukham |
anantarathanāgāśvamaśobhata mahadbalam

षष्ट्या रथसहस्रैस्तु नागानामयुतेन च ।
पतिः सर्वकलिङ्गानां ययौ केतुमता सह

ṣaṣṭyā rathasahasraistu nāgānāmayutena ca |
patiḥ sarvakaliṅgānāṃ yayau ketumatā saha

तस्य पर्वतसंकाशा व्यरोचन्त महागजाः ।
यन्त्रतोमरतूणीरैः पताकाभिः सुशोभिताः

tasya parvatasaṃkāśā vyarocanta mahāgajāḥ |
yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiḥ suśobhitāḥ

शुशुभे केतुमुख्येन पावकेन कलिङ्गकः ।
श्वेतच्छत्रेण निष्केण चामरव्यजनेन च

śuśubhe ketumukhyena pāvakena kaliṅgakaḥ |
śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca

केतुमानपि मातङ्गं विचित्रपरमाङ्कुशम् ।
आस्थितः समरे राजन्मेघस्थ इव भानुमान्

ketumānapi mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśam |
āsthitaḥ samare rājanmeghastha iva bhānumān

तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थितः ।
भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा

tejasā dīpyamānastu vāraṇottamamāsthitaḥ |
bhagadatto yayau rājā yathā vajradharastathā

गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन संमितौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रतौ

gajaskandhagatāvāstāṃ bhagadattena saṃmitau |
vindānuvindāvāvantyau ketumantamanuvratau

स रथानीकवान्व्यूहो हस्त्यङ्गो नृपशीर्षवान् ।
वाजिपक्षः पतत्युग्रः प्रहसन्सर्वतोमुखः

sa rathānīkavānvyūho hastyaṅgo nṛpaśīrṣavān |
vājipakṣaḥ patatyugraḥ prahasansarvatomukhaḥ

द्रोणेन विहितो राजन्राज्ञा शान्तनवेन च ।
तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेम च

droṇena vihito rājanrājñā śāntanavena ca |
tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kṛpema ca