Chapter 52: Shri Krishna takes leave for Dwaraka

ततोऽभ्यनोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम् ।
मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः

tato'bhyanodayatkṛṣṇo yujyatāmiti dārukam |
muhūrtādiva cācaṣṭa yuktamityeva dārukaḥ

तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवः ।
सन्नह्यध्वं प्रयास्यामो नगर गजसाह्वयम्

tathaiva cānuyātrāṇi codayāmāsa pāṇḍavaḥ |
sannahyadhvaṃ prayāsyāmo nagara gajasāhvayam

इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशाम्पते ।
आचख्युः सज्जमित्येवं पार्थायामिततेजसे

ityuktāḥ sainikāste tu sajjībhūtā viśāmpate |
ācakhyuḥ sajjamityevaṃ pārthāyāmitatejase

ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौ ।
विकुर्वाणौ कताश्चित्राः प्रीयमाणौ विशाम्पते

tatastau rathamāsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau |
vikurvāṇau katāścitrāḥ prīyamāṇau viśāmpate

रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनञ्जयः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम

rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanañjayaḥ |
punarevābravīdvākyamidaṃ bharatasattama

त्वत्प्रसादाज्ज्यः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वह ।
निहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम्

tvatprasādājjyaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha |
nihatāḥ śatravaścāpi prāptaṃ rājyamakaṇṭakam

नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदन ।
भवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम् ।
भक्तांस्त्वमाश्रितानस्मान्पालयामुत्र चेह च ।

nāthavantaśca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana |
bhavantaṃ plavamāsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram |
bhaktāṃstvamāśritānasmānpālayāmutra ceha ca |

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसत्तम ।
तथा त्वामभिजानामि तथा चाहं भवान्मतः

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasattama |
tathā tvāmabhijānāmi tathā cāhaṃ bhavānmataḥ

त्वत्तेजःसम्भवो नित्यं हुताशो मधुसूदन ।
रतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो

tvattejaḥsambhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana |
ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho

त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणु जङ्गमम् ।
त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं चतुर्विधम्

tvayi sarvamidaṃ viśvaṃ yadidaṃ sthāṇu jaṅgamam |
tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ caturvidham

पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम् ।
हसिंतं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियाणि ते

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam |
hasiṃtaṃ te'malā jyotsnā ṛtavaścendriyāṇi te

प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनः ।
प्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते

prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ |
prasāde cāpi padmā śrīrnityaṃ tvayi mahāmate

रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिर्मतिः कान्तिश्चराचरम् ।
त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनध

ratistuṣṭirdhṛtiḥ kṣāntirmatiḥ kāntiścarācaram |
tvameveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase'nadha

सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया ।
आत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण

sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā |
ātmā ca paramo vaktuṃ namaste nalinekṣaṇa

विदितो मे सुदुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथा ।
कृष्णद्वैपायनाच्चेव तथा कुरुपितामहात्

vidito me sudurdharṣa nāradāddevalāttathā |
kṛṣṇadvaipāyanācceva tathā kurupitāmahāt

त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरः ।
यच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयाऽनघ

tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvamevaiko janeśvaraḥ |
yaccānugrahasaṃyuktametaduktaṃ tvayā'nagha

एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दन ।
इदं चाद्भुतमत्यन्तं कृतमस्मत्प्रियेप्सया

etatsarvamahaṃ samyagācariṣye janārdana |
idaṃ cādbhutamatyantaṃ kṛtamasmatpriyepsayā

यत्पापो निहतः सङ्ख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजः ।
त्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे

yatpāpo nihataḥ saṅkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ |
tvayā dagdhaṃ hi tatsainyaṃ mayā vijitamāhave

भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मया ।
दुर्योधनस्य सङ्ग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः

bhavatā tatkṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā |
duryodhanasya saṅgrāme tava buddhiparākramaiḥ

कर्णस्य च वधोपायो यथावत्सम्प्रदर्शितः ।
सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च

karṇasya ca vadhopāyo yathāvatsampradarśitaḥ |
saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca

तस्मात्त्वमेव सञ्चिन्त्य हितं कुरु यथा तथा ।
अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दन ।
यदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा

tasmāttvameva sañcintya hitaṃ kuru yathā tathā |
ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana |
yaduktastatkariṣyāmi na hi me'tra vicāraṇā

राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ

rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha

आहृतं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभो ।
अचिरादेव द्रष्टा त्वं मातुलं मे जनार्दन ।
बलदेवं च दुर्धर्षं तथाऽन्यान्वृष्णिपुङ्गवान्

āhṛtaṃ hi mamaitatte dvārakāgamanaṃ prabho |
acirādeva draṣṭā tvaṃ mātulaṃ me janārdana |
baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathā'nyānvṛṣṇipuṅgavān

एवं सम्भाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम् ।
तथा विविशतुश्चोभौ सम्प्रहृष्टनराकुलम्

evaṃ sambhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam |
tathā viviśatuścobhau samprahṛṣṭanarākulam

तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम् ।
ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam |
dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram |
bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau

धृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम् ।
गान्धारीं च महाप्रज्ञां पृथा कृष्णां च भामिनीम्

dhṛtarāṣṭramupāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam |
gāndhārīṃ ca mahāprajñāṃ pṛthā kṛṣṇāṃ ca bhāminīm

सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथा ।
ददृशाते स्त्रियः सर्वा गान्धारीपरिचारिकाः

subhadrādyāśca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyastathā |
dadṛśāte striyaḥ sarvā gāndhārīparicārikāḥ

ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौ ।
निवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम्

tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamau |
nivedya nāmadheye sve tasya pādāvagṛhṇatām

गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराजस्य चैव हि ।
भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम्

gāndhāryāśca pṛthāyāśca dharmarājasya caiva hi |
bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatām

क्षत्तारं चापि सङ्गृह्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ।
परिष्वज्य महात्मानं वेश्यापुत्रं महारथम् ।
तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तौ पर्युपासताम्

kṣattāraṃ cāpi saṅgṛhya pṛṣṭvā kuśalamavyayam |
pariṣvajya mahātmānaṃ veśyāputraṃ mahāratham |
taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatastau paryupāsatām

ततो निशि महाराजो धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान् ।
जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान्

tato niśi mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān |
janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān

तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ।
धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान्

te'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
dhanaṃjayagṛhāneva yayau kṛṣṇastu vīryavān

तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितः ।
कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान्

tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmairupasthitaḥ |
kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।
धर्मराजस्य भनं जग्मतुः परमार्चितौ ।
यत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महाबलः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām |
dharmarājasya bhanaṃ jagmatuḥ paramārcitau |
yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahābalaḥ

तौ प्रविश्य महात्मानौ तद्गृहं परमार्चितम् ।
धर्मराजं ददृशतुर्देवराजमिवाश्विनौ

tau praviśya mahātmānau tadgṛhaṃ paramārcitam |
dharmarājaṃ dadṛśaturdevarājamivāśvinau

समासाद्य तु राजानं वार्ष्णेयकुरुपुङ्गवौ ।
निषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन तौ

samāsādya tu rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṅgavau |
niṣīdaturanujñātau prīyamāṇena tena tau

ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौ ।
प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः

tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāvubhau |
provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ

विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ ।
ब्रूतं कर्तास्मि सर्वं वां नचिरान्मा विचार्यताम्

vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau |
brūtaṃ kartāsmi sarvaṃ vāṃ nacirānmā vicāryatām

इत्युक्तः फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत् ।
विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः

ityuktaḥ phalgunastatra dharmarājānamabravīt |
vinītavadupāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान् ।
भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति

ayaṃ ciroṣito rājanvāsudevaḥ pratāpavān |
bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭumicchati

स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसे ।
आनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि

sa gacchedabhyanujñāto bhavatā yadi manyase |
ānartanagarīṃ vīrastadanujñātumarhasi

पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मदुसूदन ।
पुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभो

puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madusūdana |
purīṃ dvāravatīmadya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabho

रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशव ।
मातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी

rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava |
mātulaściradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī

समेत्यि मातुलं गत्वा बलदेवं च मानद ।
पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथाऽर्हतः

sametyi mātulaṃ gatvā baladevaṃ ca mānada |
pūjayethā mahāprājña madvākyena yathā'rhataḥ

स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम् ।
फाल्गुनं सहदेवं च नकुलं चैव मानद

smarethāścāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam |
phālgunaṃ sahadevaṃ ca nakulaṃ caiva mānada

आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुजः ।
वृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ

ānartānavalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhujaḥ |
vṛṣṇīṃśca punarāgaccherhayamedhe mamānagha

स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि च ।
यच्चप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत

sa gaccha ratnānyādāya vividhāni vasūni ca |
yaccapyanyanmanojñaṃ te tadapyādatsva sātvata

इयं च वसुधा कृत्स्ना प्रसादात्तव केशव ।
अस्मानुपागता वीर निहताश्चापि शत्रवः

iyaṃ ca vasudhā kṛtsnā prasādāttava keśava |
asmānupāgatā vīra nihatāścāpi śatravaḥ

स्वर्गापवर्गविषयं त्वद्भक्तानां न दुर्लभम् ।
संसारगहने चेद्धपापाग्निप्रशमाम्बुद

svargāpavargaviṣayaṃ tvadbhaktānāṃ na durlabham |
saṃsāragahane ceddhapāpāgnipraśamāmbuda

एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्

evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire |
vāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt

तवैव रत्नानि धनं च केवलं
धरा तु कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै ।
यदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहे मम
त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः

tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalaṃ
dharā tu kṛtsnā tu mahābhujādya vai |
yadasti cānyaddraviṇaṃ gṛhe mama
tvameva tasyeśvara nityamīśvaraḥ

तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा
गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान् ।
पितृष्वसारं त्ववदद्यथाविधि
सम्पूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम्

tathetyathoktaḥ pratipūjitastadā
gadāgrajo dharmasutena vīryavān |
pitṛṣvasāraṃ tvavadadyathāvidhi
sampūjitaścāpyagamatpradakṣiṇam

तया स सम्यक् प्रतिनन्दितस्तत-
स्तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्तथा ।
विनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो
रथेन दिव्येन चतुर्भुजः स्वयम्

tayā sa samyak pratinanditastata-
stathaiva sarvairvidurādibhistathā |
viniryayau nāgapurādgadāgrajo
rathena divyena caturbhujaḥ svayam

रथे सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं
युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः ।
पितृष्वसुश्चापि तथा महाभुजो
विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः

rathe subhadrāmadhiropya bhāminīṃ
yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ |
pitṛṣvasuścāpi tathā mahābhujo
viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ

तमन्वयाद्वानरवर्यकेतनः
ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपि ।
अगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं
स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः

tamanvayādvānaravaryaketanaḥ
sasātyakirmādravatīsutāvapi |
agādhabuddhirviduraśca mādhavaṃ
svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ

निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनां-
स्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान् ।
जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः
प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिं तथा

nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃ-
stataḥ sa sarvānviduraṃ ca vīryavān |
janārdano dārukamāha satvaraḥ
pracodayāśvāniti sātyakiṃ tathā

ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः
शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनः ।
यथा निहत्यारिगणं शतकतु-
र्दिवं तथाऽऽनर्तपुरीं प्रतापवान्

tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ
śinipravīrānugato janārdanaḥ |
yathā nihatyārigaṇaṃ śatakatu-
rdivaṃ tathā''nartapurīṃ pratāpavān