Chapter 42: Anugita: elements, senses and their presiding Devas

अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु ।
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च

teṣu bhūtāni muhyanti mahābhūteṣu pañcasu |
śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca

महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्

mahābhūtavikārānte pralaye pratyupasthite |
sarvaprāṇabhūtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्

yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate |
līyante pratilomāni jāyante cottarottaram

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे ।
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन

tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame |
smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ |
kriyāḥ karaṇayuktāḥ syuranityā mohasaṃjñitāḥ

लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः ।
मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः

lobhaprajanasambhūtā nirviśeṣā hyakiñcanāḥ |
māṃsaśoṇitasaṅghātā anyonyasyopajīvinaḥ

बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः ।
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च

bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇajīvinaḥ |
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca

अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः ।
वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत्

antarātmani cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ |
vāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः ।
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी

tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanā vākca saṃyatāḥ |
viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा ।
स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते

aṣṭau yasyāgnayo hyete dahante'haṅkriyāḥ sadā |
sa tadbrahma śubhaṃ yāti tasmādbhūyo na vidyate

एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः ।
अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः

ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥ |
ahaṅkārātprasūtāni tāni vakṣyāmi nāmataḥ

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |
pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् ।
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते

indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet |
etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca |
śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु ।
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत्

aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni yāni tu |
ubhayatra mano jñeyaṃ buddhistu dvādaśī bhavet

इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम् ।
मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः

ityuktānīndriyāṇyetānyekādaśa yathākramam |
manyante kṛtamityevaṃ viditvā tāni paṇḍitāḥ

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते ।
स्थलमापस्तथाऽ ।?काशं जन्म चापि चतुर्विधम्

trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate |
sthalamāpastathā' |?kāśaṃ janma cāpi caturvidham

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च ।
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते

aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi ca |
caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate

अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च ।
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान्

aparāṇyatha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca |
aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān

स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम् ।
जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते

svedajāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca yathākramam |
janmadvitīyamityetajjaghanyataramucyate

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ।
उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः

bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt |
udbhijjāni ca tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ।
जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः

dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca |
jarāyujāni bhūtāni vikṛtānyapi sattamāḥ

द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना ।
तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः

dvividhā khalu vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā |
tapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ

विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे ।
वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम्

vividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca tanmakhe |
vedasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam

एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत

etadyo vetti vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata

अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividhamindriyam

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम्

ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśaścātrādhidaivatam

द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् ।
स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम्

dvitīyaṃ mārutaṃ bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutam |
spraṣṭavyamadhibhūtaṃ tu vidyuttatrādhidaivatam

तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्

tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam

चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्

caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam

पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम्

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādidaivatam

एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम्

eṣu pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ।
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम्

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstatvadarśinaḥ |
adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam

अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते ।
अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम्

avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyate |
adhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam

प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः

prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyate |
adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ

हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः ।
अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम्

hastāvadhyātmamityāhuradyātmaviduṣo janāḥ |
adhibhūtaṃ ca karmāṇi śakrastatrādhidaivatam

वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते ।
वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम्

vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyate |
vaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam

अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम् ।
अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्

adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtātmacārakam |
adhibhūtaṃ ca saṅkalpaścandramāścādhidaivatam

अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम् ।
अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम्

ahaṅkārastathā'dhyātmaṃ sarvasaṃsārakāraṇam |
abhimāno'dhibhūtaṃ ca rudrastatrādhidaivatam

अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी ।
अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम्

adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī |
adhibhūtaṃ tu vijñeyamahastatrādhidaivatam

यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया ।
ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह

yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayā |
jñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ jñānavatāmiha

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत्

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca |
sarvāṇyetāni saṃdhāya manasā sampradhārayet

क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते ।
ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम्

kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyate |
jñānasampannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् ।
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām |
nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā

गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्

guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantaram |
etadbrāhmaṇajaṃ vṛttamāhurekapadaṃ sukham

विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः ।
विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा

vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥ |
virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā

कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः ।
सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते

kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ |
sarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyāya kalpate

इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् ।
मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते

indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām |
munerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate

यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते ।
तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे

yathā'gnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśate |
tathendriyanirodhena mahānātmā prakāśatade

यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि ।
स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

yadā paśyati bhūtāni prasannātmā'tmano hṛdi |
svayaṃjyotistadāsūkṣmātsūkṣmaṃ prāpnotyanuttamam

अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च ।
मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा ।
दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः

agnī rūpaṃ rasaṃ sroto vāyuḥ sparśanameva ca |
mahī gandhadharā ghrāṇamākāśaḥ śravaṇaṃ tathā |
dṛśyamādityamevāhuradhyātmaviduṣo janāḥ

रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम् ।
पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम्

rogaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam |
pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam

रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम् ।
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा

rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ saptadhātukam |
saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā

दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम् ।
एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते

duścaraṃ jīvaloke'sminsatvaṃ prati samāśritam |
etadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate

एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम् ।
विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत्

etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasaṃjhitam |
visṛjansaṃkṣipeccaiva mohayansvāpayañjagat

कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम् ।
इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान्

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ lobhamabhidrohamathānṛtam |
indriyāṇāṃ nirodhena satastyajati dustyajān

यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः ।
व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते

yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañcadhātavaḥ |
vyomni tasya paraṃ sthānamānantamatha lakṣyate

पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम् ।
नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत्

pañcendriyamahākūlāṃ manaḥsrotobhayāvahām |
nadīṃ mohahradāṃ tīrtvā kāmakrodhāvubhau jayet

स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम् ।
मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि

sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati tatparam |
mano manasi sandhāya paśyannātmānamātmani

सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि ।
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः

sarvavitsarvabhūteṣu drakṣyatyātmānamātmani |
ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ

ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा ।
स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः

dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathā |
sa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ

स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः ।
हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते

sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ |
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च
यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि ।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे
महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति

taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca
yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve
maharṣayaścaiva sadā stuvanti