Chapter 22: Anugita: ten priests, and speech against mind

॥ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतृणां विधानमिह यादृशम्

||brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nibodha daśahotṛṇāṃ vidhānamiha yādṛśam

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चरणौ करौ ।
उपस्थं पायुरिति वाग्घोतृणि दश भामिनि

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caraṇau karau |
upasthaṃ pāyuriti vāgghotṛṇi daśa bhāmini

शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धो वाक्यं क्रिया गतिः ।
रेतोमूत्रपुरीषाणां त्यागो दश हवींषि च

śabdasparśau rūparasau gandho vākyaṃ kriyā gatiḥ |
retomūtrapurīṣāṇāṃ tyāgo daśa havīṃṣi ca

दिशो वायू रविश्चन्द्रः पृथ्व्यग्नी विष्णुरेव च ।
इन्द्रः प्रजापतिर्मित्रमग्नयो दश भामिनि

diśo vāyū raviścandraḥ pṛthvyagnī viṣṇureva ca |
indraḥ prajāpatirmitramagnayo daśa bhāmini

दशेन्द्रियाणि होतृणि हवींषि दश भामिनि ।
विषया नाम समिधो हूयन्ते तु दशाग्निषु

daśendriyāṇi hotṛṇi havīṃṣi daśa bhāmini |
viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu

चित्तं स्रुवश्च वित्तं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
सुविभक्तमिदं पूर्वं जगदासीदिति श्रुतम्

cittaṃ sruvaśca vittaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam |
suvibhaktamidaṃ pūrvaṃ jagadāsīditi śrutam

ततो विविक्ता वित्तासीत्सा वित्तं पर्यवेक्षते ।
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्ते ज्ञानमवेक्षता ।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत्

tato viviktā vittāsītsā vittaṃ paryavekṣate |
sarvamevātra vijñeyaṃ citte jñānamavekṣatā |
retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt

शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादग्निः प्रणीयते ।
मनश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्प्रक्षिप्यते हविः

śarīrabhṛdgārhapatyastasmādagniḥ praṇīyate |
manaścāhavanīyastu tasminprakṣipyate haviḥ

ततो वाचस्पतिर्जज्ञे तं मनः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै वक्त्रं तदनुद्रवते मनः

tato vācaspatirjajñe taṃ manaḥ paryavekṣate |
rūpaṃ bhavati vai vaktraṃ tadanudravate manaḥ

कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत् ।
मनसा चिन्तितं पूर्वं वाक्यं समभिपद्यते

kasmādvāgabhavatpūrvaṃ kasmātpaścānmano'bhavat |
manasā cintitaṃ pūrvaṃ vākyaṃ samabhipadyate

केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वै तां प्रतिबाधते

kena vijñānayogena matiścittaṃ samāsthitā |
samunnītā nādhyagacchatko vai tāṃ pratibādhate

तन्मनस्थः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेहन्निवायति ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादपेक्षते

tanmanasthaḥ patirbhūtvā tasmātprehannivāyati |
tāṃ matiṃ manasaḥ prāhurmanastasmādapekṣate

प्रश्नं तु वाङ्मनसयोर्यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम्

praśnaṃ tu vāṅmanasayoryasmāttvamanupṛcchasi |
tasmātte vartayiṣyāmi tayoreva samāhvayam

उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व च्छिन्धि नौ संशयं विभो

ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānamapṛcchatām |
āvayoḥ śreṣṭhamācakṣva cchindhi nau saṃśayaṃ vibho

मन इत्येवि भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ

mana ityevi bhagavāṃstadā prāha sarasvatīm |
ahaṃ vai kāmadhuktubhyamiti taṃ prāha vāgatha

स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhyubhe manasī mama |
sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava

यस्तु ते विषये गच्छन्मन्त्रो वर्णः स्वरोपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी

yastu te viṣaye gacchanmantro varṇaḥ svaropi vā |
tanmano jaṅgamaṃ nāma tasmādasi garīyasī

तस्माद्भवितुमर्हामि स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य प्रवक्ष्यामि सरस्वति

tasmādbhavitumarhāmi svayamabhyetya śobhane |
tasmāducchvāsamāsādya pravakṣyāmi sarasvati

प्राणापानावन्तरे यद्वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रीयमाणा महाभागे विना प्राणांश्च मामपि ।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति

prāṇāpānāvantare yadvāgvai nityaṃ sma tiṣṭhati |
prīyamāṇā mahābhāge vinā prāṇāṃśca māmapi |
prajāpatimupādhāvatprasīda bhagavanniti

ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित्

tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācamāpyāyayanpunaḥ |
tasmāducchvāsamāsādya na vāgvadati karhicit

घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्या निर्घोर्षैव गरीयसी

ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityameva pravartate |
tayorapi ca ghoṣiṇyā nirghorṣaiva garīyasī

गौरिव प्रस्रवत्यर्थान्रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी

gauriva prasravatyarthānrasamuttamaśālinī |
satataṃ syandate hyeṣā śāśvataṃ brahmavādinī

दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोर्यतमानयोः

divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite |
etayorantaraṃ paśya sūkṣmayoryatamānayoḥ

अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया ।
किंन्नु पूर्वं तदा देवी व्याजहार सरस्वती

anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā |
kiṃnnu pūrvaṃ tadā devī vyājahāra sarasvatī

प्राणेन य सम्भवते शरीरे
प्राणादपानं प्रतिपद्यते च ।
उदानभूता च विसृज्य देहं
व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति

prāṇena ya sambhavate śarīre
prāṇādapānaṃ pratipadyate ca |
udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ
vyānena sarvaṃ divamāvṛṇoti

ततः समाने प्रतितिष्ठतीह
इत्येव पूर्वं प्रजजल्प वागपि ।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं
तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टाः

tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha
ityeva pūrvaṃ prajajalpa vāgapi |
tasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṃ
tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭāḥ