Chapter 4: Yudhishthira pleads with Dhritarashtra to stay

न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप ।
दिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम्

na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayyevaṃ duḥkhite nṛpa |
diṅmāmastu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam

गृहे वसन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भृशम् ।
यताहारं क्षितिशयं नाविदं भ्रातृभिः सह

gṛhe vasantaṃ duḥkhārtamupavāsakṛśaṃ bhṛśam |
yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvidaṃ bhrātṛbhiḥ saha

अहोस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना ।
विस्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथा

ahosmi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā |
visvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yadidaṃ duḥkhamaśnuthā

किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा ।
यस्य मे त्वं महीपाल दुखान्येतान्यवाप्तवान्

kiṃ me rājyena bhogairvā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā |
yasya me tvaṃ mahīpāla dukhānyetānyavāptavān

पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च ।
अनेन वचसा तेऽद्य दुःखितस्य जनेश्वरः

pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyamātmānameva ca |
anena vacasā te'dya duḥkhitasya janeśvaraḥ

भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
भवता विप्रहीणा वै क्वनु तिष्ठामहे वयम्

bhavānpitā bhavānmātā bhavānnaḥ paramo guruḥ |
bhavatā viprahīṇā vai kvanu tiṣṭhāmahe vayam

औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम ।
अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान्

auraso bhavataḥ putro yuyutsurnṛpasattama |
astu rājā mahārāja yamanyaṃ manyate bhavān

अहं वनं गमिष्यामि भवान्राजा प्रशास्त्विदम् ।
नमामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavānrājā praśāstvidam |
namāmayaśasā dagdhaṃ bhūyastvaṃ dagdhumarhasi

नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् ।
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे

nāhaṃ rājā bhavānrājā bhavatā paravānaham |
kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñamanujñātumihotsahe

न मन्युर्हृदि नः कश्चित्सुयोधनकृतेऽनघ ।
भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिताः

na manyurhṛdi naḥ kaścitsuyodhanakṛte'nagha |
bhavitavyaṃ tathā taddhi vayaṃ cānye ca mohitāḥ

वयं पुत्रा हि भवोत यथा दुर्योधनादयः ।
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम

vayaṃ putrā hi bhavota yathā duryodhanādayaḥ |
gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama

स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि ।
पृष्ठतस्त्वनुयास्यामि सत्यमात्मानमालभे

sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi |
pṛṣṭhatastvanuyāsyāmi satyamātmānamālabhe

इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला ।
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत्

iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā |
bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet

भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये ।
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः

bhavadīyamidaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye |
tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ

भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप ।
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरं

bhavitavyamanuprāpto manye tvaṃ vasudhādhipa |
diṣṭyā śuśrūṣamāṇastvāṃ mokṣiṣye manaso jvaraṃ

तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन ।
उचितं च कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो

tāpasye me manastāta vartate kurunandana |
ucitaṃ ca kule'smākamaraṇyagamanaṃ prabho

चिरमध्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया ।
वृद्धं मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप

ciramadhyuṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitastvayā |
vṛddhaṃ māmapyanujñātumarhasi tvaṃ narādhipa

इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञ्जलिम् ।
उवाच विदुरं राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः

ityuktvā dharmarājānaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim |
uvāca viduraṃ rājā dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ

संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम् ।
अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिर्वसुधाधिपम्

saṃjayaṃ ca mahātmānaṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham |
anunetumihecchāmi bhavadbhirvasudhādhipam

म्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति ।
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह

mlāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati |
vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva ha

इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः ।
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत्

ityuktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ |
gāndhārīṃ śiśriye dhīmānsahasaiva gatāsuvat

तं तु दृष्ट्वा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम् ।
आर्तिं राजाऽगमत्तीव्रां कौन्तेयः परवीरहा

taṃ tu dṛṣṭvā samāsīnaṃ visaṃjñamiva kauravam |
ārtiṃ rājā'gamattīvrāṃ kaunteyaḥ paravīrahā

यस्य नागसहस्रेण शतसङ्ख्येन वै बलम् ।
सोयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत्

yasya nāgasahasreṇa śatasaṅkhyena vai balam |
soyaṃ nārīṃ vyapāśritya śete rājā gatāsuvat

आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा ।
चूर्णीकृता बलवता सोबलामाश्रितः स्त्रियम्

āyasī pratimā yena bhīmasenasya sā purā |
cūrṇīkṛtā balavatā sobalāmāśritaḥ striyam

धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् ।
यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः

dhigastu māmadharmajñaṃ dhigbuddhiṃ dhikca me śrutam |
yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete'yamatathocitaḥ

अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम ।
यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी

ahamapyupavatsyāmi yathaivāyaṃ gururmama |
yadi rājā na bhuṅkte'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī

ततोस्य पाणिना राजञ्जलशीतेन पाण्डवः ।
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित्

tatosya pāṇinā rājañjalaśītena pāṇḍavaḥ |
uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit

तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना ।
पाणिस्पर्शेन राज्ञः स राजा संज्ञामवाप ह

tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā |
pāṇisparśena rājñaḥ sa rājā saṃjñāmavāpa ha

स्पृशन्तं पाणिना भूयः परिष्यज्य च पाण्डवम् ।
उवाच राजा धर्मज्ञो धृतराष्ट्रः शुभं वचः

spṛśantaṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣyajya ca pāṇḍavam |
uvāca rājā dharmajño dhṛtarāṣṭraḥ śubhaṃ vacaḥ

जीवामीवातिसंस्पर्शात्तव राजीवलोचन ।
मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप ।
पाणिभ्यां हि परिस्प्रष्टुं प्राणानां हितमात्मनि

jīvāmīvātisaṃsparśāttava rājīvalocana |
mūrdhānaṃ ca tavāghrātumicchāmi manujādhipa |
pāṇibhyāṃ hi parispraṣṭuṃ prāṇānāṃ hitamātmani

अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे ।
येनाहं कुरुशार्दूल शक्नोमि न विचेष्टितुम्

aṣṭamo hyadya kālo'yamāhārasya kṛtasya me |
yenāhaṃ kuruśārdūla śaknomi na viceṣṭitum

व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता ।
ततो ग्लानमनास्तान नष्टसंज्ञ इवाभवम्

vyāyāmaścāyamatyarthaṃ kṛtastvāmabhiyācatā |
tato glānamanāstāna naṣṭasaṃjña ivābhavam

तवामृतसुखस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो ।
लब्ध्वा संजीवितोस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह

tavāmṛtasukhasparśaṃ hastasparśamimaṃ prabho |
labdhvā saṃjīvitosmīti manye kurukulodvaha

एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत ।
पस्पर्श सर्वगात्रेषु स्नेहार्द्रस्तं शनैस्तदा

evamuktastu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata |
pasparśa sarvagātreṣu snehārdrastaṃ śanaistadā

उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम्

upalabhya tataḥ prāṇāndhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya mūrdhnyājighrata pāṇḍavam

विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम् ।
अतिदुःखात्तु राजानं नोचुः किञ्चन पाण्डवम्

vidurādayaśca te sarve rurudurduḥkhitā bhṛśam |
atiduḥkhāttu rājānaṃ nocuḥ kiñcana pāṇḍavam

गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम् ।
दुःखान्यधारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत्

gāndhārī tveva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam |
duḥkhānyadhārayadrājanmaivamityeva cābravīt

इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदःखिताः ।
नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताऽभवन्

itarāstu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha sudaḥkhitāḥ |
netrairāgatavikledaiḥ parivārya sthitā'bhavan

अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ

athābravītpunarvākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram |
anujānīhi māṃ rājaṃstāpasye bharatarṣabha

ग्लायते मे मनस्तात भूयोभूयः प्रजल्पतः ।
न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि

glāyate me manastāta bhūyobhūyaḥ prajalpataḥ |
na māmataḥ paraṃ putra parikleṣṭumihārhasi

तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् ।
सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत्

tasmiṃstu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam |
sarveṣāmavarodhānāmārtanādo mahānabhūt

दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम् ॥
उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम्

dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānamatathocitam ||
upavāsapariśrāntaṃ tvagasthiparivāritam

धर्मपुत्रः स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम् ।
शोकजं बाष्पमुत्सृज्यि पुनर्वचनमब्रवीत्

dharmaputraḥ svapitaraṃ pariṣvajya mahāprabhum |
śokajaṃ bāṣpamutsṛjyi punarvacanamabravīt

न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा ।
यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप

na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā |
yathā tava priyaṃ rājaṃścikīrṣāmi paraṃtapa

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम्

yadi cāhamanugrāhyo bhavato dayito'pi vā |
kriyatāṃ tāvadāhārastato vetsyāmyahaṃ param

ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये

tato'bravīnmahātejā dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram |
anujñātastvayā putra bhuñjīyāmiti kāmaye

इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम् ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्योत्य वचोऽब्रवीत्

iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram |
ṛṣiḥ satyavatīputro vyāso'bhyotya vaco'bravīt