Chapter 71: The chariot's roar reaches Kundina

ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ।
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन्

tato vidarbhānsaṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam |
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan

स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् ।
नादयन्रथघोषेण सर्वाः स विदिशो दिशः

sa bhīmavacanādrājā kuṇḍinaṃ prāviśatpuram |
nādayanrathaghoṣeṇa sarvāḥ sa vidiśo diśaḥ

ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः ।
श्रुत्वा तु समहृष्यन्त पुरेव नलसन्निधौ

tatastaṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvāstatra śuśruvuḥ |
śrutvā tu samahṛṣyanta pureva nalasannidhau

दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ।
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे

damayantī tu śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam |
yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame

परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महास्वनम् ।
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ।
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः

paraṃ vismayamāpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam |
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu |
sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ

प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः ।
हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः

prāsādasthāśca śikhinaḥ śālāsthāścaiva vāraṇāḥ |
hayāśca śuśruvustasya rathaghoṣaṃ mahīpateḥ

तच्छ्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा ।
प्रवेदुरुन्मुखा राजन्दृष्ट्वेव जलदोदयम्

tacchrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinastathā |
pravedurunmukhā rājandṛṣṭveva jaladodayam

यथाऽसौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् ।
ममाह्लादयते चेतो नल एव महीपतिः

yathā'sau rathanirghoṣaḥ pūrayanniva medinīm |
mamāhlādayate ceto nala eva mahīpatiḥ

अद्य नन्द्राभवक्रं तं न पश्यामि नलं यदि ।
असंख्येयगुणं वीरं विनङ्क्ष्यामि न संशयः

adya nandrābhavakraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi |
asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaṅkṣyāmi na saṃśayaḥ

यदि वै तस्य वीरस्य हाह्वोर्नाद्याहमन्तरम् ।
प्रविशामि सुखस्पर्शं नभविष्याम्यसंशयम्

yadi vai tasya vīrasya hāhvornādyāhamantaram |
praviśāmi sukhasparśaṃ nabhaviṣyāmyasaṃśayam

यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः ।
अद्य चामीकरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ |
adya cāmīkaraprakhyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam

यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः ।
नाभिगच्छतिराजेन्द्रो विनङ्क्ष्यामि न संशयः

yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavikramaḥ |
nābhigacchatirājendro vinaṅkṣyāmi na saṃśayaḥ

न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकारताम् ।
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः

na smarāmyanṛtaṃ kiṃcinna smarāmyapakāratām |
na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣvapi mahātmanaḥ

प्रभुः क्षमावान्वीरश्च दाता चाप्यधिको नृपैः ।
अहो नीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषध

prabhuḥ kṣamāvānvīraśca dātā cāpyadhiko nṛpaiḥ |
aho nīcānuvartī ca klībavanmama naiṣadha

गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ।
हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम्

guṇāṃstasya smarantyā me tatparāyā divāniśam |
hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokātpriyavinākṛtam

एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ।
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया

evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata |
āruroha mahadveśma puṇyaślokadidṛkṣayā

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् ।
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम्

tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa rathamāsthitam |
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam

ततोऽवतीर्य वार्ष्णएयो बाहुकश्च रथोत्तमात् ।
हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम्

tato'vatīrya vārṣṇaeyo bāhukaśca rathottamāt |
hayāṃstānavamucyātha sthāpayāmāsatū ratham

सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः ।
उपतस्थे महाराजं भीमं भीमपराक्रमम्

so'vatīrya rathopasthādṛtuparṇo narādhipaḥ |
upatasthe mahārājaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam

तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया मुदा ।
स तेन पूजितो राज्ञा ऋतुपर्णो नराधिपः

taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā mudā |
sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ

स तत्र कुण्डिने रम्ये वसमानो महीपतिः ।
न च किंचित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ।
स तु राज्ञा समागम्य विदर्भपतिना तदा

sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ |
na ca kiṃcittadā'paśyatprekṣamāṇo muhurmuhuḥ |
sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā

किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टः स भारत ।
नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम्

kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te'stu rājñā pṛṣṭaḥ sa bhārata |
nābhijajñe sa nṛpatirduhitrarthe samāgatam

ऋतुपर्णोपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः ।
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन

ṛtuparṇopi rājā sa dhīmānsatyaparākramaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃcana

नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ।
न चान्यं कंचिदारम्भं स्वयंवरविधिं प्रति

naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam |
na cānyaṃ kaṃcidārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati

ततो विगणयद्राजा मनसा कोसलाधिपः ।
आगतोस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादुकः

tato vigaṇayadrājā manasā kosalādhipaḥ |
āgatosmītyuvācainaṃ bhavantamabhivādukaḥ

राजापि च स्मयन्भीमो मनसा समचिन्तयत् ।
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ।
ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम्

rājāpi ca smayanbhīmo manasā samacintayat |
adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam |
grāmānbahūnatikramya nādhyagacchadyathātatham

अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ।
पश्चादुदर्के ज्ञास्याप्रि कारणं यद्भविष्यति

alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam |
paścādudarke jñāsyāpri kāraṇaṃ yadbhaviṣyati

नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ।
विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोसीति पुनःपुनः

naitadevaṃ sa nṛpatistaṃ satkṛtya vyasarjayat |
viśrāmyatāmityuvāca klāntosīti punaḥpunaḥ

स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ।
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत्

sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ |
rājapreṣyairanugato diṣṭaṃ veśma samāviśat

ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे ।
बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत्

ṛtuparṇe gate rājanvārṣṇeyasahite nṛpe |
bāhuko rathamādāya rathaśālāmupāgamat

स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रतः ।
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत्

sa mocayitvā tānaśvānupacarya ca śāstrataḥ |
svayaṃ caitānsamāśvāsya rathopastha upāviśat

दमयन्त्यपि शोकार्ता दृष्ट्वा भागस्वरिं नृपम् ।
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम्

damayantyapi śokārtā dṛṣṭvā bhāgasvariṃ nṛpam |
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham

चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिःस्वनः ।
नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम्

cintayāmāsa vaidarbhī kasyaiṣa rathaniḥsvanaḥ |
nalasyeva mahānāsīnna ca paśyāmi naiṣadham

वार्ष्णोयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ।
तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत्

vārṣṇoyena bhavennūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā |
tenādya rathanirghoṣo nalasyeva mahānabhūt

कआहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्यथा ।
यथाऽयंरथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते

kaāhosvidṛtuparṇo'pi yathā rājā nalasyathā |
yathā'yaṃrathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate

एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते ।
दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा

evaṃ sā tarkayitvā tu damayantī viśāṃpate |
dūtīṃ prasthāpayāmāsa naiṣadhānveṣaṇe śubhā