Chapter 30: Draupadi questions the justice of the Creator

नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव ।
पितृपैतामहे राज्ये वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः

namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratustava |
pitṛpaitāmahe rājye voḍhavye te'nyathā matiḥ

[कर्मभिश्चिन्तितो लोको गत्यांगत्यां पृथग्विधः ।
तस्मात्कर्माणि नित्यानि लोभान्मोक्षं यियासति ।]

[karmabhiścintito loko gatyāṃgatyāṃ pṛthagvidhaḥ |
tasmātkarmāṇi nityāni lobhānmokṣaṃ yiyāsati |]

नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च ।
पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित्

neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca |
puruṣaḥ śriyamāpnoti na ghṛṇitvena karhicit

त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् ।
स त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः

tvāṃ cedvyasanamabhyāgādidaṃ bhārata duḥsaham |
sa tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaraste mahaujasaḥ

न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत ।
धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादपि

na hi te'dhyagamañjātu tadānīṃ nādya bhārata |
dharmātpriyataraṃ kiṃcidapi cejjīvitādapi

धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते ।
ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः

dharmārthameva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te |
brāhmaṇā guravaścaiva jānantyapi ca devatāḥ

भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह ।
त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः

bhīmasenārjunau cobhau mādreyau ca mayā saha |
tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaṃ parityajeḥ

राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः ।
इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति

rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ |
iti me śrutamāryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati

त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते ।
बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा

tyaktvā'nyānhi naravyāghra nityadā dharma eva te |
buddhiḥ satatamanveti chāyevaṃ puruṣaṃ nijā

नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत

nāvamaṃsthā hi sadṛśānnāvarāñśreyasaḥ kutaḥ |
avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgamavardhata

स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् ।
देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे

svāhākāraiḥ svadhābhiśca pūjābhirapi ca dvijān |
devatāśca pitṝṃścaiva satataṃ pārtha sevase

ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः ।
यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत

brāhmaṇāḥ sarvakāmaiste satataṃ pārtha tarpitāḥ |
yatayo mokṣiṇaścaiva gṛhastāścaiva bhārata

भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका ।
आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि ।
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते

bhuñjate rukmapātrībhiryatrāhaṃ paricārikā |
āraṇyakebhyo vanyāni bhojanāni prayacchasi |
nādeyaṃ brāhmaṇebhyaste gṛhe kiṃcana vidyate

यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते ।
तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि

yadidaṃ vaiśvadevānte sāyaṃ prātaḥ pradīyate |
taddattvā'tithibhṛtyebhyorājañśiṣṭenajīvasi

इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये ।
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ

iṣṭayaḥ paśubandhāśca kāmyanaimittikāśca ye |
vartante pākayajñāśca sadā yajñāśca te'nagha

अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते ।
राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति

asminnapi mahāraṇye vijane dasyusevite |
rāṣṭrādapetya vasato dharmaste nāvasīdati

अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः ।
इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः

aśvamedho rājasūyaḥ pauṇḍarīko'tha gosavaḥ |
iṣṭāstvayā mahāyajñābahavo'nye sadakṣiṇāḥ

राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये ।
पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः

rājanparītayā buddhyā viṣame'kṣaparājaye |
pārtha mitrāṇi cāsmāṃśca vasūni ca parājitaḥ

ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः ।
कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव

ṛjormṛdorbadānyasya dhīmataḥ satyavādinaḥ |
kathamakṣavyasanajā buddhirāpatitā tava

अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते ।
निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम्

atīva moha āyāti manaś paridūyate |
niśāmya vyasanaṃ pārtha tavedamatiduḥsaham

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
īśvarasya vaśe lokastiṣṭhate nātmano yathā

धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन्

dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye |
dadāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran

यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः ।
इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः

yathā dārumayīṃ yoṣāṃ naro dhīraḥ samāhitaḥ |
iṅgyatyaṅgamaṅgāni tathā rājannimāḥ prajāḥ

आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत ।
ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम्

ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata |
īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yacca pāpakam

शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः ।
ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः

śakunistantubaddho vā nīyate'yamanīśvaraḥ |
īśvarasya vaśe tiṣṭhannānyeṣāmātmanaḥ prabhuḥ

मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः ।
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः

maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ |
dhāturādeśamanveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ

नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन ।
स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः

nātmāthīno manuṣyo'yaṃ kālaṃ bhajatiṃ kaṃcana |
srotaso madhyamāpannaḥ kūlavṛkṣa iva cyutaḥ

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च

ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva ca

यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः ।
धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत

yathā vāyostṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ |
dhāturevaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata

आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः ।
व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते

ārye karmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punarīśvaḥ |
vyāpya bhūtāni carate na cāyamiti lakṣyate

हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् ।
येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः

hetumātramidaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam |
yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ

पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः ।
यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया

paśya māyāprabhāvo'yamīśvareṇa yathā kṛtaḥ |
yo hanti bhūtairbhūtāni mohayitvā''tmamāyayā

अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः

anyathā paridṛṣṭāni munibhistattvadarśibhiḥ |
anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ

अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च ।
अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च

anyathaiva hi vartante puruṣāstāni tāni ca |
anyathaiva prabhustāni karoti vikaroti ca

यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः ।
अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्

yathā kāṣṭhena vā kāṣṭhamaśmānaṃ cāśmanā punaḥ |
ayasā cāpyayaśchindyānnirviceṣṭamacetanam

एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः ।
निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर

evaṃ sa bhagavāndevaḥ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ |
nihanti bhūtairbhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira

संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः ।
क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव

saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ |
krīḍate bhagavānbhūtairbālaḥ krīḍanakairiva

न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते ।
रोषादिव प्रवृत्तो ।़यं यथाऽयमितरो जनः

na mātṛpitṛvadrājandhātā bhūteṣu vartate |
roṣādiva pravṛtto |़yaṃ yathā'yamitaro janaḥ

आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान् ।
अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये

āryāñśīlavo dṛṣṭvā hīmato vṛttikarśitān |
anāryānsukhinaścaiva vihvalāniva cintaye

तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने ।
धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति

tavemāmāpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane |
dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo'nupaśyati

आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि ।
धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते

āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini |
dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalamaśnute

कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति ।
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः

karmacetkṛtamanveti kartāraṃ nānyamṛcchati |
karmaṇā tena pāpena lipyate nūnamīśvaraḥ

अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति ।
कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्

atha karmakṛtaṃ pāpaṃ na cetkartāramṛcchati |
kāraṇaṃ balameveha janāñśocāmi durbalān