Chapter 247: Duryodhana is freed and sent home

ततोऽर्जुनश्चित्रसेनं प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
मध्ये गन्धर्वसैन्यानां महेष्वासो महाद्युतिः

tato'rjunaścitrasenaṃ prahasannidamabravīt |
madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāso mahādyutiḥ

किं ते व्यवसितं वीर कौरवाणां विनिग्रहे ।
किमर्थं च सदारोऽयं निगृहीतः सुयोधनः

kiṃ te vyavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe |
kimarthaṃ ca sadāro'yaṃ nigṛhītaḥ suyodhanaḥ

विदितोऽयमभिप्रायस्तत्रस्थेन दुरात्मनः ।
इन्द्रेण धार्तराष्ट्रस्य सकर्णस्य धनंजय

vidito'yamabhiprāyastatrasthena durātmanaḥ |
indreṇa dhārtarāṣṭrasya sakarṇasya dhanaṃjaya

वनस्थान्भवतो ज्ञात्वा क्लिश्यमानाननर्हवत् ।
समस्थो विषमस्थांस्तान्द्रक्ष्यामीत्यनवस्थितान्

vanasthānbhavato jñātvā kliśyamānānanarhavat |
samastho viṣamasthāṃstāndrakṣyāmītyanavasthitān

इमेऽवहसितुं प्राप्ता द्रौपदीं च यशस्विनीम् ।
ज्ञात्वा चिकीर्षितं चैषां मामुवाच सुरेश्वरः

ime'vahasituṃ prāptā draupadīṃ ca yaśasvinīm |
jñātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ māmuvāca sureśvaraḥ

गच्छ दुर्योधनं बद्ध्वा सहामात्यमिहानय ।
धनंजयश्च ते रक्ष्यः रसह भ्रातृभिराहवे

gaccha duryodhanaṃ baddhvā sahāmātyamihānaya |
dhanaṃjayaśca te rakṣyaḥ rasaha bhrātṛbhirāhave

स च प्रियः सखा तुभ्यं शिष्यश् तव पाण्डवः ।
वचनाद्देवराजस् ततोऽस्मीहागतो द्रुतम्

sa ca priyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaś tava pāṇḍavaḥ |
vacanāddevarājas tato'smīhāgato drutam

अयं दुरात्मा बद्धश्च गमिष्यामि सुरालयम् ।
नेष्याम्येनं कदुरात्मानं पाकशासनशासनात्

ayaṃ durātmā baddhaśca gamiṣyāmi surālayam |
neṣyāmyenaṃ kadurātmānaṃ pākaśāsanaśāsanāt

उत्सृज्यतां चित्रसेन भ्राताऽस्माकं सुयोधनः ।
धर्मराजस्य संदेशान्मम चेदिच्छसि प्रियम्

utsṛjyatāṃ citrasena bhrātā'smākaṃ suyodhanaḥ |
dharmarājasya saṃdeśānmama cedicchasi priyam

पापोऽयं नित्यसंदुष्टो न विमोक्षणमर्हति ।
प्रलब्धा धर्मराजस्य कृष्णायाश्च धनंजय

pāpo'yaṃ nityasaṃduṣṭo na vimokṣaṇamarhati |
pralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāśca dhanaṃjaya

नेदं चिकीर्षितं तस् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
जानाति धर्मराजो हि श्रुत्वा कुरु यथेच्छसि

nedaṃ cikīrṣitaṃ tas kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
jānāti dharmarājo hi śrutvā kuru yathecchasi

ते सर्व एव राजनमभिजग्मुर्युधिष्ठिरम् ।
अभिगम्य च तत्सर्वं शशंसुस्तस्य चेष्टितम्

te sarva eva rājanamabhijagmuryudhiṣṭhiram |
abhigamya ca tatsarvaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam

अजातशत्रुस्तच्छ्रुत्वा गन्धर्वस्य वचस्तदा ।
मोक्षयामास तान्सर्वान्गन्धर्वान्प्रशशंस च

ajātaśatrustacchrutvā gandharvasya vacastadā |
mokṣayāmāsa tānsarvāngandharvānpraśaśaṃsa ca

चित्रसेनस्तदा वाक्यमुवाच प्रौढया गिरा ।
मुञ्चध्वंसानुजामात्यं सदारं च सुयोधनम्

citrasenastadā vākyamuvāca prauḍhayā girā |
muñcadhvaṃsānujāmātyaṃ sadāraṃ ca suyodhanam

गन्धर्वास्तु वचः श्रुत्वा चित्रसेनस्य वै द्रुतम् ।
राजानं मोचयामासुर्बद्धं निगडबन्धनैः

gandharvāstu vacaḥ śrutvā citrasenasya vai drutam |
rājānaṃ mocayāmāsurbaddhaṃ nigaḍabandhanaiḥ

सदारं सानुगामात्यं बालजालमयेन ये ।
लुछन्तश्चापि ते सर्वे युधिष्ठिरसमीपतः

sadāraṃ sānugāmātyaṃ bālajālamayena ye |
luchantaścāpi te sarve yudhiṣṭhirasamīpataḥ

पतिता लज्जिताश्चैव तस्थुश्चाधोमुखास्तदा ।
युधिष्ठिरोपि दयया तान्समीक्ष्य तथागतान्

patitā lajjitāścaiva tasthuścādhomukhāstadā |
yudhiṣṭhiropi dayayā tānsamīkṣya tathāgatān

दिष्ट्या भवद्भिर्बलिभिः शक्तैः सर्वैर्न हिंसितः ।
दुर्वृत्तो धार्तराष्ट्रोऽयं सामात्यज्ञातिबान्धवः

diṣṭyā bhavadbhirbalibhiḥ śaktaiḥ sarvairna hiṃsitaḥ |
durvṛtto dhārtarāṣṭro'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ

उपकारो मसांस्तात कृतोऽयं मम खेचर ।
कुलं न परिभूतं मे मोक्षेणास्य दुरात्मनः

upakāro masāṃstāta kṛto'yaṃ mama khecara |
kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ

आज्ञापयध्वमिष्टानि प्रीतं मां दर्शनेन वः ।
प्राप्य सर्वानभिप्रायांस्ततो व्रजत मा चिरम्

ājñāpayadhvamiṣṭāni prītaṃ māṃ darśanena vaḥ |
prāpya sarvānabhiprāyāṃstato vrajata mā ciram

अनुज्ञातास्तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता ।
सहाप्सरोभिः संहृष्टाश्चित्रसेनमुखा ययुः

anujñātāstu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā |
sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāścitrasenamukhā yayuḥ

देवलोकं ततो गत्वा गन्धर्वैः सहितस्तदा ।
न्यवेदयच्च तत्सर्वं चित्रसेनः शतक्रतोः

devalokaṃ tato gatvā gandharvaiḥ sahitastadā |
nyavedayacca tatsarvaṃ citrasenaḥ śatakratoḥ

देवराडपि गन्धर्वान्मृतांस्तान्समजीवयत् ।
दिव्येनामृतवर्षेण ये हताः कौरवैर्युधि

devarāḍapi gandharvānmṛtāṃstānsamajīvayat |
divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravairyudhi

ज्ञातींस्तानवमुच्याथ राजदारांश्च सर्वशः ।
कृत्वा च रदुष्करं कर्म प्रीतियुक्ताश्च पाण्डवाः

jñātīṃstānavamucyātha rājadārāṃśca sarvaśaḥ |
kṛtvā ca raduṣkaraṃ karma prītiyuktāśca pāṇḍavāḥ

सस्त्रीकुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः ।
बभ्राजिरे महात्मानः क्रतुमध्ये यथाऽग्नयः

sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ |
babhrājire mahātmānaḥ kratumadhye yathā'gnayaḥ

ततो दुर्योधनं मुक्तं भ्रातृभिः सहितस्तदा ।
युधिष्ठिरस्तु प्रणयादिदं वचनमब्रवीत्

tato duryodhanaṃ muktaṃ bhrātṛbhiḥ sahitastadā |
yudhiṣṭhirastu praṇayādidaṃ vacanamabravīt

रमा स्म तात पुनः कार्षीरीदृशं साहसं क्वचित् ।
न हि साहसकर्तारः सुखमेघन्ति भारत

ramā sma tāta punaḥ kārṣīrīdṛśaṃ sāhasaṃ kvacit |
na hi sāhasakartāraḥ sukhameghanti bhārata

स्वस्तिमान्सहितः सर्वैर्ब्रातृभिः कुरुनन्दन ।
गृहान्व्रज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः

svastimānsahitaḥ sarvairbrātṛbhiḥ kurunandana |
gṛhānvraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ

पाण्डवेनाभ्यनुज्ञानो राजा दुर्योधनस्तदा ।
अभिवाद्य धर्मपुत्रं गतेन्द्रिय इवातुरः ।
विदीर्यमाणो व्रीडावाञ्जगाम नगरं प्रति

pāṇḍavenābhyanujñāno rājā duryodhanastadā |
abhivādya dharmaputraṃ gatendriya ivāturaḥ |
vidīryamāṇo vrīḍāvāñjagāma nagaraṃ prati

तस्मिन्गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः

tasmingate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ

तपोधनैश्च तैः सर्वैर्वृतः शक्र इवामरैः ।
तथा द्वैतवने तस्मिन्विजहार मुदा युतः

tapodhanaiśca taiḥ sarvairvṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ |
tathā dvaitavane tasminvijahāra mudā yutaḥ