Chapter 203: Markandeya on gifts, purity and the road to Yama

श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा ।
मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम्

śrutvā sa rājā rājarṣirindradyumnasya tattadā |
mārkaṇḍeyānmahābhāgātsvargasya pratipādanam

युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम् ।
कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने ।
इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे

yudhiṣṭhiro mahārāja punaḥ papraccha taṃ munim |
kīdṛśīṣu hyavasthāsu dattvā dānaṃ mahāmune |
indralokaṃ tvanubhavetpuruṣastadbravīhi me

गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा ।
यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे

gārhasthye'pyathavā bālye yauvane sthāvire'pi vā |
yathā phalaṃ samaśnāti tathā tvaṃ kathayasva me

वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश ।
वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः

vṛthā janmāni catvāri vṛthā dānāni ṣoḍaśa |
vṛthā janma hyaputras ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ

परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः ।
पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते

parapākaṃ ca ye'śnanti ātmārthaṃ ca pacettu yaḥ |
paryaśnanti vṛthā yatra tadasatyaṃ prakīrtyate

आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत् ।
व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा

ārūḍhapatite dattamanyāyopahṛtaṃ ca yat |
vyarthaṃ tu patite dānaṃ brāhmaṇe taskare tathā

गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके ।
वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके

gurau cānṛtike pāpe kṛtaghne grāmayājake |
vedavikrayiṇe dattaṃ tathā vṛṣalayājake

ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ ।
स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च

brahmabandhuṣu yaddattaṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau |
strījiteṣu ca yaddattaṃ vyālagrāhe tathaiva ca

परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश ।
तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च

paricārakeṣu yaddattaṃ vṛthā dānāni ṣoḍaśa |
tamovṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca

भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा ।
ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः

bhuṅkte ca dānaṃ tatsarvaṃ garbhasthastu naraḥ sadā |
dadaddānaṃ dvijātibhyo vṛddhabhāvena mānavaḥ

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव ।
दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया

tasmātsarvāsvavasthāsu sarvadānāni pārthiva |
dātavyāni dvijātibhyaḥ svargamārgajigīṣayā

चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे ।
केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च

cāturvarṇyasya sarvasya vartamānāḥ pratigrahe |
kena viprā viśeṣeṇa tārayanti taranti ca

जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्यायनेन च ।
नावं वेदमयीं कृत्वातारयन्ति तरन्ति च

japairmantraiśca homaiśca svādhyāyādhyāyanena ca |
nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvātārayanti taranti ca

ब्राह्मणांस्तोषयेद्यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः ।
वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात्

brāhmaṇāṃstoṣayedyastu tuṣyante tasya devatāḥ |
vacanāccāpi viprāṇāṃ svargalokamavāpnuyāt

अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्ताऽसौ तु न संशयः ।
श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुर्म्रियमाणोऽविचेतनः

anantaṃ puṇyalokaṃ tu gantā'sau tu na saṃśayaḥ |
śleṣmādibhirvyāptatanurmriyamāṇo'vicetanaḥ

ब्राह्णा एव संपूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता ।
श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः

brāhṇā eva saṃpūjyāḥ puṇyaṃ svargamabhīpsatā |
śrāddhakāle tu yatnena bhoktavyā hyajugupsitāḥ

दुर्बलः कुनस्वी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ ।
वर्जनीयाः प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः

durbalaḥ kunasvī kuṣṭhī māyāvī kuṇḍagolakau |
varjanīyāḥ prayatnena kāṇḍapṛṣṭhāśca dehinaḥ

जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्

jugupsitaṃ hi yacchrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam

ये ये श्राद्धे न पूज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः ।
तेऽपिसर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः

ye ye śrāddhe na pūjyante mūkāndhabadhirādayaḥ |
te'pisarve niyoktavyā miśritā vedapāragaiḥ

प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस् युधिष्ठिर ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान्

pratigrahaśca vai deyaḥ śṛṇu yas yudhiṣṭhira |
pradātāraṃ tathā''tmānaṃ yastārayati śaktimān

तस्मिन्देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता ।
प्रदातारं तथाऽऽत्मानं तारयेद्यः स शक्तिमान्

tasmindeyaṃ dvije dānaṃ sarvāgamavijānatā |
pradātāraṃ tathā''tmānaṃ tārayedyaḥ sa śaktimān

न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने

na tathā haviṣo homairna puṣpairnānulepanaiḥ |
agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hyatithibhojane

तस्मात्त्वंसर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने

tasmāttvaṃsarvayatnena yatasvātithibhojane

पादोदकंपादघृतंदीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
प्रयच्छन्ति तु ये राजन्नोपसर्पन्ति ते यमम्

pādodakaṃpādaghṛtaṃdīpamannaṃ pratiśrayam |
prayacchanti tu ye rājannopasarpanti te yamam

देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम् ।
आकल्पपरिचर्या च गात्रसंवाहनानि च ।
अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्व्यतिरिच्यते

devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāvamārjanam |
ākalpaparicaryā ca gātrasaṃvāhanāni ca |
atraikaikaṃ nṛpaśreṣṭha godānādvyatiricyate

कपिलायाः प्रदानात्तु मुच्यते नात्र संशयः ।
तस्मादलंकृतां दद्यात्कपिलां तु द्विजातये

kapilāyāḥ pradānāttu mucyate nātra saṃśayaḥ |
tasmādalaṃkṛtāṃ dadyātkapilāṃ tu dvijātaye

श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे ।
पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे

śrotriyāya daridrāya gṛhasthāyāgnihotriṇe |
putradārābhibhūtāya tathā hyanupakāriṇe

एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत ।
को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्

evaṃvidheṣu dātavyā na samṛddheṣu bhārata |
ko guṇo bharataśreṣṭha samṛddheṣvabhivarjitam

एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्रिपुरुषं कुलम् ।
न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु

ekasyaikā pradātavyā na bahūnāṃ kadācana |
sā gaurvikrayamāpannā hanyātripuruṣaṃ kulam |
na tārayati dātāraṃ brāhmaṇaṃ naiva naiva tu

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति ।
सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम्

brāhmaṇasya viśuddhasya suvarṇaṃ yaḥ prayacchati |
suvarṇānāṃ śataṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam

अनड्वाहं तु यो दद्याद्बलवन्तं धुरंधरम् ।
स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति

anaḍvāhaṃ tu yo dadyādbalavantaṃ dhuraṃdharam |
sa nistarati durgāṇi svargalokaṃ ca gacchati

वसुंधरां तु यो दद्याद्द्विजाय विदुषात्मने ।
दातारं ह्यनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाञ्छिताः

vasuṃdharāṃ tu yo dadyāddvijāya viduṣātmane |
dātāraṃ hyanugacchanti sarve kāmābhivāñchitāḥ

पृच्छन्ति चान्नदातारं वदन्ति पुरुषा भुवि ।
अध्वनि क्षीणगात्राश्च पांसुना चावकुण्ठिताः

pṛcchanti cānnadātāraṃ vadanti puruṣā bhuvi |
adhvani kṣīṇagātrāśca pāṃsunā cāvakuṇṭhitāḥ

तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यन्नं कथयेद्बुधः ।
अन्नदातृसमः सोपि कीर्त्यते नात्र संशयः

teṣāmeva śramārtānāṃ yo hyannaṃ kathayedbudhaḥ |
annadātṛsamaḥ sopi kīrtyate nātra saṃśayaḥ

तस्मात्त्वं सर्वदानानि हित्वाऽन्नं संप्रयच्छ ह ।
न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रामिह विद्यते

tasmāttvaṃ sarvadānāni hitvā'nnaṃ saṃprayaccha ha |
na hīdṛśaṃ puṇyaphalaṃ vicitrāmiha vidyate

यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम् ।
स तेन कर्मणाऽऽप्नोति प्रजापतिसलोकताम्

yathāśakti ca yo dadyādannaṃ vipreṣu saṃskṛtam |
sa tena karmaṇā''pnoti prajāpatisalokatām

अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात्परतरं न च ।
अन्नं प्रजापतिश्चोक्तः स च संवत्सरो मतः

annameva viśiṣṭaṃ hi tasmātparataraṃ na ca |
annaṃ prajāpatiścoktaḥ sa ca saṃvatsaro mataḥ

संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्वं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च

saṃvatsarastu yajño'sau sarvaṃ yajñe pratiṣṭhitam |
tasmātsarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

तस्मादन्नं विशिष्टं हि सर्वेभ्यइति विश्रुतम्

tasmādannaṃ viśiṣṭaṃ hi sarvebhyaiti viśrutam

येषां तटाकानि महोदकानि
वाप्यश्चकूपाश्चप्रतिश्रयाश्च ।
अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी
यमस्य ते निर्वचना भवन्ति

yeṣāṃ taṭākāni mahodakāni
vāpyaścakūpāścapratiśrayāśca |
annasya dānaṃ madhurā ca vāṇī
yamasya te nirvacanā bhavanti

धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं
विप्रे सुशीले प्रतियच्छते यः ।
वसुंधरा तस्य भवेत्सुतुष्टा
धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव

dhānyaṃ śrameṇārjitavittasaṃcitaṃ
vipre suśīle pratiyacchate yaḥ |
vasuṃdharā tasya bhavetsutuṣṭā
dhārāṃ vasūnāṃ pratimuñcatīva

अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्यदनन्तरम् ।
अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः

annadāḥ prathamaṃ yānti satyavākyadanantaram |
ayācitapradātā ca samaṃ yānti trayo janāḥ

कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।
मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः

kautūhalasamutpannaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ |
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ punareva sahānujaḥ

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ।
कीदृशं किंप्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने ।
तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे

yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca |
kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kathaṃ vā tanmahāmune |
taranti puruṣāścaiva kenopāyena śaṃsa me

सर्वगुह्यतनं प्रश्नं पवित्रमृषिसंस्तुतम् ।
कथयिष्यामि ते राजन्धर्मं धर्मभृतांवर

sarvaguhyatanaṃ praśnaṃ pavitramṛṣisaṃstutam |
kathayiṣyāmi te rājandharmaṃ dharmabhṛtāṃvara

षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप ।
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ narādhipa |
yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca

आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम् ।
न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीनं केतनानि च

ākāśaṃ tadapānīyaṃ ghoraṃ kāntāradarśanam |
na tatra vṛkṣacchāyā vā pānīnaṃ ketanāni ca

विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः ।
नीयते यमदूतैस्तु यमस्वाज्ञाकरैर्बलात्

viśramedyatra vai śrāntaḥ puruṣo'dhvani karśitaḥ |
nīyate yamadūtaistu yamasvājñākarairbalāt

नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः ।
ब्रह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव

narāḥ striyastathaivānye pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitāḥ |
brahmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva

हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः ।
सन्निवार्यातपं यानति च्छत्रेणैव हि च्छत्रदाः

hayādīnāṃ prakṛṣṭāni te'dhvānaṃ yānti vai narāḥ |
sannivāryātapaṃ yānati cchatreṇaiva hi cchatradāḥ

तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः ।
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः

tṛptāścaivānnadātāro hyatṛptāścāpyanannadāḥ |
vastriṇo vastradā yānti avastrā yāntyavastradāḥ

हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः ।
भूमिदास्तुसुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः

hiraṇyadāḥ sukhaṃ yānti puruṣāstvabhyalaṃkṛtāḥ |
bhūmidāstusukhaṃ yānti sarvaiḥ kāmaiḥ sutarpitāḥ

यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नरा सस्यप्रदावकाः ।
नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः

yānti caivāparikliṣṭā narā sasyapradāvakāḥ |
narāḥ sukhataraṃ yānti vimāneṣu gṛhapradāḥ

पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः ।
पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम्

pānīyadā hyatṛṣitāḥ prahṛṣṭamanaso narāḥ |
panthānaṃ dyotayantaśca yānti dīpapradāḥ sukham

गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः ।
विमानैर्हंससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः

gopradāstu sukhaṃ yānti nirmuktāḥ sarvapātakaiḥ |
vimānairhaṃsasaṃyuktairyānti māsopavāsinaḥ

तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः ।
त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव

tathā barhiprayuktaiśca ṣaṣṭharātropavāsinaḥ |
trirātraṃ kṣapate yastu ekabhaktena pāṇḍava

अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः

antarā caiva nāśnāti tasya lokā hyanāmayāḥ |
pānīyasya guṇā divyāḥ pretalokasukhāvahāḥ

तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते ।
शीतलं सलिलं तत्रपिबन्ति ह्यमृतोपमम्

tatra puṣpodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate |
śītalaṃ salilaṃ tatrapibanti hyamṛtopamam

ये चदृष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते ।
एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा

ye cadṛṣkṛtakarmāṇaḥ pūyaṃ teṣāṃ vidhīyate |
evaṃ nadī mahārāja sarvakāmapradā hi sā

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्यथाविधि ।
अध्वनिं क्षीणगात्रश्च पथि पांशुसमन्वितः

tasmāttvamapi rājendra pūjayainānyathāvidhi |
adhvaniṃ kṣīṇagātraśca pathi pāṃśusamanvitaḥ

पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया ।
तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्यणश्च सः

pṛcchate hyannadātāraṃ gṛhamāyāti cāśayā |
taṃ pūjayātha yatnena so'tithirbrāhyaṇaśca saḥ

तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः ।
तस्मिन्संपूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते

taṃ yāntamanugacchanti devāḥ sarve savāsavāḥ |
tasminsaṃpūjite prītā nirāśā yāntyapūjite

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि ।
एतत्ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tasmāttvamapi rājendra pūjayainaṃ yathāvidhi |
etatte śataśaḥ proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम् ।
पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो

punaḥ punarahaṃ śrotuṃ kathāṃ dharmasamāśrayām |
puṇyāmicchāmi dharmajña kathyamānāṃ tvayā vibho

धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप ।
सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम

dharmāntaraṃ prati kathāṃ kathyamānāṃ mayā nṛpa |
sarvapāpaharāṃ nityaṃ śṛṇuṣvāvahito mama

कपिलायां तु दत्तायां यत्फलंज्येष्ठपुष्करे ।
तत्फलंभरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने

kapilāyāṃ tu dattāyāṃ yatphalaṃjyeṣṭhapuṣkare |
tatphalaṃbharataśreṣṭha viprāṇāṃ pādadhāvane

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī |
tāvatpuṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam

स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः ।
पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः

svāgatenāgnayastṛptā āsanena śatakratuḥ |
pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ शिरश्चैव प्रदृश्यते ।
तस्मिन्काले प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना

yāvadvatsasya pādau dvau śiraścaiva pradṛśyate |
tasminkāle pradātavyā prayatenāntarātmanā

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते ।
तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

antarikṣagato vatso yāvadyonyāṃ pradṛśyate |
tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbhaṃ na muñcati

यावन्ति तस्यां रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर ।
तावद्युगसहस्राणि स्वर्लोके महीयते

yāvanti tasyāṃ romāṇi vatsasya ca yudhiṣṭhira |
tāvadyugasahasrāṇi svarloke mahīyate

सुवर्णनासां यः कृत्वा सखुरां कृष्णधेनुकाम् ।
तिलैः प्रच्छादितां दद्यात्सर्वरत्नैरलंकृताम्

suvarṇanāsāṃ yaḥ kṛtvā sakhurāṃ kṛṣṇadhenukām |
tilaiḥ pracchāditāṃ dadyātsarvaratnairalaṃkṛtām

प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे ।
फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत

pratigrahaṃ gṛhītvā yaḥ punardadati sādhave |
phalānāṃ phalamaśnāti tadā dattvā ca bhārata

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः

sasamudraguhā tena saśailavanakānanā |
caturantā bhaveddattā pṛthivī nātra saṃśayaḥ

अन्तर्जानुशयो यस्तु भुञ्जते सक्तभाजनः ।
यो द्विजः शब्दरहितं संयन्तुस्तारणाय वै

antarjānuśayo yastu bhuñjate saktabhājanaḥ |
yo dvijaḥ śabdarahitaṃ saṃyantustāraṇāya vai

ये पानीयानि ददति तथाऽन्ये ये द्विजातयः ।
जपन्ति संहितां सम्यक्ते नित्यं तारणक्षमाः

ye pānīyāni dadati tathā'nye ye dvijātayaḥ |
japanti saṃhitāṃ samyakte nityaṃ tāraṇakṣamāḥ

हव्यंकव्यं च यत्किंचित्सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति ।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौज्यलितेऽग्नौ यथा हुतम्

havyaṃkavyaṃ ca yatkiṃcitsarvaṃ tacchrotriyo'rhati |
dattaṃ hi śrotriye sādhaujyalite'gnau yathā hutam

मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रयोधिनः ।
निहन्युर्मन्युना विप्रा वज्रपाणिरिवासुरान्

manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrayodhinaḥ |
nihanyurmanyunā viprā vajrapāṇirivāsurān

धर्माश्रितेयं तु कथा कथिता हि तवानघ ।
यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः

dharmāśriteyaṃ tu kathā kathitā hi tavānagha |
yāṃ śrutvā munayaḥ prītā naimiṣāraṇyavāsinaḥ

वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च ।
श्रुत्वेमां तु कथां राजन्भवन्तीह तु मानवाः

vītaśokabhayakrodhā vipāpmānastathaiva ca |
śrutvemāṃ tu kathāṃ rājanbhavantīha tu mānavāḥ

किं तच्छौचं भवेद्येन विप्रः शुद्धः सदा भवेत् ।
तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतांवर

kiṃ tacchaucaṃ bhavedyena vipraḥ śuddhaḥ sadā bhavet |
tadicchāmi mahāprājña śrotuṃ dharmabhṛtāṃvara

वाक्शौचं क्रमशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम् ।
त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः

vākśaucaṃ kramaśaucaṃ ca yacca śaucaṃ jalātmakam |
tribhiḥ śaucairupeto yaḥ sa svargī nātra saṃśayaḥ

सायं प्रातश्च संध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते ।
प्रजपन्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्

sāyaṃ prātaśca saṃdhyāṃ yo brāhmaṇo'bhyupasevate |
prajapanpāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिषः ।
न सीदेत्प्रतिगृह्णानो महीमपि ससागराम्

sa tayā pāvito devyā brāhmaṇo naṣṭakilbiṣaḥ |
na sīdetpratigṛhṇāno mahīmapi sasāgarām

ये चास् दारुणा केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतराः सदा

ye cās dāruṇā kecidgrahāḥ sūryādayo divi |
te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śivatarāḥ sadā

सर्वेनानुगतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः ।
घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्

sarvenānugataṃ cainaṃ dāruṇāḥ piśitāśanāḥ |
ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti dvijottamam

नाध्यापनाद्याजनाद्वा अन्यायाद्वा प्रतिग्रहात् ।
दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निससा द्विजाः

nādhyāpanādyājanādvā anyāyādvā pratigrahāt |
doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalitāgnisasā dvijāḥ

दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृताः संस्कृतास्तथा ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः

durvedā vā suvedā vā prākṛtāḥ saṃskṛtāstathā |
brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ

यथा श्मशाने दीप्तौजाः पावको नैव दुष्यति ।
एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्

yathā śmaśāne dīptaujāḥ pāvako naiva duṣyati |
evaṃ vidvānavidvānvā brāhmaṇo daivataṃ mahat

प्राकरैश्च पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः ।
नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमैः

prākaraiśca puradvāraiḥ prāsādaiśca pṛthagvidhaiḥ |
nagarāṇi na śobhante hīnāni brāhmaṇottamaiḥ

वेदाढ्ञा वृत्संपन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः ।
यत्रतिष्न्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप

vedāḍhñā vṛtsaṃpannā jñānavantastapasvinaḥ |
yatratiṣnti vai viprāstannāma nagaraṃ nṛpa

व्रजे वाऽप्यथवाऽरण्ये यत्रसन्ति बहुश्रुताः ।
तत्तन्नगरमित्याहुः पार्थ तीर्थं च तद्भवेत्

vraje vā'pyathavā'raṇye yatrasanti bahuśrutāḥ |
tattannagaramityāhuḥ pārtha tīrthaṃ ca tadbhavet

रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम् ।
अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्प्रमुच्यते

rakṣitāraṃ ca rājānaṃ brāhmaṇaṃ ca tapasvinam |
abhigamyābhipūjyātha sadyaḥ pāpātpramucyate

पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम् ।
सद्भिः संभाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधैः

puṇyatīrthābhiṣekaṃ ca pavitrāṇāṃ ca kīrtanam |
sadbhiḥ saṃbhāṣaṇaṃ caiva praśastaṃ kīrtyate budhaiḥ

साधुसङ्गमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा ।
पवित्रीकृतमात्मानं सन्तो मन्न्ति नित्यशः

sādhusaṅgamapūtena vāksubhāṣitavāriṇā |
pavitrīkṛtamātmānaṃ santo mannti nityaśaḥ

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवेष्टं व्रतचर्याऽभिषेचनम्

tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭābhāro'tha muṇḍanam |
valkalājinasaṃveṣṭaṃ vratacaryā'bhiṣecanam

अग्निहोत्रं वने वासः शरीरपरिशोषणम् ।
सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः

agnihotraṃ vane vāsaḥ śarīrapariśoṣaṇam |
sarvāṇyetāni mithyā syuryadi bhāvo na nirmalaḥ

विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम् ।
विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करतरं मनः

viśuddhiṃ cakṣurādīnāṃ ṣaṇṇāmindriyagāminām |
vikāri teṣāṃ rājendra suduṣkarataraṃ manaḥ

ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः ।
ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्

ye pāpāni na kurvanti manovākkarmabuddhibhiḥ |
te tapanti mahātmāno na śarīrasya śoṣaṇam

न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः ।
हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तपः स्मृतम्

na jñātibhyo dayā yasya śukladeho'vikalmaṣaḥ |
hiṃsā sā tapasastasya nānāśitvaṃ tapaḥ smṛtam

तिष्ठन्गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृतः ।
यावज्जीवं दयावांश् सर्वपापैः प्रमुच्यते

tiṣṭhangṛhe caiva munirnityaṃ śuciralaṃkṛtaḥ |
yāvajjīvaṃ dayāvāṃś sarvapāpaiḥ pramucyate

न हि पापानि कर्माणि शुद्ध्यन्त्यनशनादिभिः ।
सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः

na hi pāpāni karmāṇi śuddhyantyanaśanādibhiḥ |
sīdatyanaśanādeva māṃsaśoṇitalepanaḥ

अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत्प्रहीयते ।
नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः

ajñātaṃ karma kṛtvā ca kleśo nānyatprahīyate |
nāgnirdahati karmāṇi bhāvaśūnyasya dehinaḥ

पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुध्यन्त्यनशनानि च ।
न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्

puṇyādeva pravrajanti śudhyantyanaśanāni ca |
na mūlaphalabhakṣitvānna maunānnānilāśanāt

शिरसो मुण्डनाद्वाऽपि न स्थानकुटिकासनात् ।
न जटाधारणाद्वाऽपिन तु स्थानकुटिकासनात् ।

śiraso muṇḍanādvā'pi na sthānakuṭikāsanāt |
na jaṭādhāraṇādvā'pina tu sthānakuṭikāsanāt |

नित्यं ह्यनशनाद्वाऽपि नाग्निशुश्रूषणादपि ।
न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि

nityaṃ hyanaśanādvā'pi nāgniśuśrūṣaṇādapi |
na codakapraveśena na ca kṣmāśayanādapi

ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च ।
व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्

jñānena karmaṇā vāpi jarāmaraṇameva ca |
vyādhayaśca prahīyante prāpyate cottamaṃ padam

बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा ।
ज्ञानदग्धैस्तधा क्लेशैर्नात्मा संडुज्यते पुनः

bījāni hyagnidagdhāni na rohanti punaryathā |
jñānadagdhaistadhā kleśairnātmā saṃḍujyate punaḥ

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुण्ठोपमानि च ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेनानीव महार्णवे

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuṇṭhopamāni ca |
vinaśyanti na saṃdehaḥ phenānīva mahārṇave

आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम् ।
श्लोकेन यदि वाऽर्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम्

ātmānaṃ vindate yena sarvabhūtaguhāśayam |
ślokena yadi vā'rdhena kṣīṇaṃ tasya prayojanam

द्व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्‌लोकपदाङ्कितैः ।
शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्

dvyakṣarādabhisaṃdhāya kecicch‌lokapadāṅkitaiḥ |
śatairanyaiḥ sahasraiśca pratyayo mokṣalakṣaṇam

नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ।
ऊटुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्

nāyaṃ lokosti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ |
ūṭurjñānavido vṛddhāḥ pratyayo mokṣalakṣaṇam

विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम् ।
उद्विजेत्स तु देवेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः

viditārthastu vedānāṃ pariveda prayojanam |
udvijetsa tu devebhyo dāvāgneriva mānavaḥ

शुष्कं तर्कं परित्यज्यआश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ।
एकाराभिसंबद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि ।
बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात्

śuṣkaṃ tarkaṃ parityajyaāśrayasva śrutiṃ smṛtim |
ekārābhisaṃbaddhaṃ tattvaṃ hetubhiricchasi |
buddhirna tasya siddhyeta sādhanasya viparyayāt

वेद्यं पूर्वं वेदितव्यं प्रयत्ना-
त्तद्धीर्वेदस्तस्य वेदः शरीरम् ।
वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धिः
क्लीबस्त्वात्मा न स वेद्यं न वेदः

vedyaṃ pūrvaṃ veditavyaṃ prayatnā-
ttaddhīrvedastasya vedaḥ śarīram |
vedastattvaṃ tatsamāsopalabdhiḥ
klībastvātmā na sa vedyaṃ na vedaḥ

वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम् ।
फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम्

vedoktamāyurdevānāmāśiṣaścaiva karmaṇām |
phalatyanuyugaṃ loke prabhāvaśca śarīriṇām

इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्परिवर्जयेत् ।
तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्

indriyāṇāṃ prasādena tadetatparivarjayet |
tasmādanaśanaṃ divyaṃ niruddhendriyagocaram

तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते ।
ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः

tapasā svargagamanaṃ bhogo dānena jāyate |
jñānena mokṣo vijñeyastīrthasnānādaghakṣayaḥ

एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि प्रदानविधिमुत्तमम्

evamuktastu rājendra pratyuvāca mahāyaśāḥ |
bhagavañśrotumicchāmi pradānavidhimuttamam

यत्तत्पृच्छसि राजेन्द्रदानधर्मं युधिष्ठिर ।
इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन्गौरवतस्तथा

yattatpṛcchasi rājendradānadharmaṃ yudhiṣṭhira |
iṣṭaṃ cedaṃ sadā mahyaṃ rājangauravatastathā

शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च ।
छायायां करिणः श्राद्धं तत्कर्म परिवीजितम् ।
दशकल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर

śṛṇu dānarahasyāni śrutismṛtyuditāni ca |
chāyāyāṃ kariṇaḥ śrāddhaṃ tatkarma parivījitam |
daśakalpāyutānīha na kṣīyeta yudhiṣṭhira

जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीपते ।
विप्रं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान्

jīvanāya samāklinnaṃ vasu dattvā mahīpate |
vipraṃ tu vāsayedyastu sarvayajñaiḥ sa iṣṭavān

प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन् ।
महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते ।
विषुवे विप्रदत्तानि दधिमध्वक्षयाणि च

pratisrotaścitravāhāḥ parjanyo'nnānusaṃcaran |
mahādhuri yathā nāvā mahāpāpaiḥ pramucyate |
viṣuve vipradattāni dadhimadhvakṣayāṇi ca

पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत् ।
अब्दे दशगुणं प्रोक्तमनन्तं विषुवे भवेत्

parvasu dviguṇaṃ dānamṛtau daśaguṇaṃ bhavet |
abde daśaguṇaṃ proktamanantaṃ viṣuve bhavet

अयने विषुवे चैवषडशीतिमुखेषु च ।
चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते

ayane viṣuve caivaṣaḍaśītimukheṣu ca |
candrasūryoparāge ca dattamakṣayamucyate

ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं
शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम् ।
भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो-
र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम्

ṛtuṣu daśaguṇaṃ vadanti dattaṃ
śataguṇamṛtvayanādiṣu dhruvam |
bhavati sahasraguṇaṃ dinasya rāho-
rviṣuvati cākṣayamaśnute phalam

नाभूमिदो भूमिमश्नाति राज-
न्नायानदो यानमारुह्य याति ।
यान्यान्कामान्ब्राह्मणेभ्यो ददाति
तांस्तान्कामाञ्जायमानः स भुङ्क्ते

nābhūmido bhūmimaśnāti rāja-
nnāyānado yānamāruhya yāti |
yānyānkāmānbrāhmaṇebhyo dadāti
tāṃstānkāmāñjāyamānaḥ sa bhuṅkte

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं
भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः ।
लोकाश्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता
यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात्

agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ
bhūrvaiṣṇavī sūryasutāśca gāvaḥ |
lokāśtrayastena bhavanti dattā
yaḥ kāñcanaṃ gāśca mahīṃ ca dadyāt

परंहि दानान्न बभूव शाश्वतं
भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः ।
तस्मात्प्रधानं परमं हि दानं
वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः

paraṃhi dānānna babhūva śāśvataṃ
bhavyaṃ triloke bhavate kutaḥ punaḥ |
tasmātpradhānaṃ paramaṃ hi dānaṃ
vadanti lokeṣu viśiṣṭabuddhayaḥ