Chapter 192: Narayana reveals himself to Markandeya

कामं देवाऽपि मां विप्र न हि जानन्ति तत्त्वतः ।
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विमृजाम्यहम्

kāmaṃ devā'pi māṃ vipra na hi jānanti tattvataḥ |
tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ vimṛjāmyaham

पितृभक्तोसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ।
ततो दृष्टोस्मि ते साक्षाद्ब्रह्यचर्यं च ते महत्

pitṛbhaktosi viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
tato dṛṣṭosmi te sākṣādbrahyacaryaṃ ca te mahat

आपो नारा इति प्रोक्तास्तासां नाम कृतं मया ।
तेन नारायणप्युक्तो मम तत्त्वयनं सदा

āpo nārā iti proktāstāsāṃ nāma kṛtaṃ mayā |
tena nārāyaṇapyukto mama tattvayanaṃ sadā

अहंनारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः ।
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम्

ahaṃnārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato'vyayaḥ |
vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottam

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः ।
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakraścāhaṃ surādhipaḥ |
ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipastathā

अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपोऽथ प्रजापतिः ।
अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम

ahaṃ śivaśca somaśca kaśyapo'tha prajāpatiḥ |
ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaścāhaṃ dvijottama

अग्निरास्यं क्षिति पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
द्यौर्मूर्धा मे दिशः श्रोत्रे तथाऽऽपः स्वेदसंभवाः ।
सकलं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः

agnirāsyaṃ kṣiti pādau candrādityau ca locane |
dyaurmūrdhā me diśaḥ śrotre tathā''paḥ svedasaṃbhavāḥ |
sakalaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyurmanasi me sthitaḥ

मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिस्त्वाप्तदक्षिणैः ।
यजन्ते वेदविदुषो मां देवसदने स्थितम्

mayā kratuśatairiṣṭaṃ bahubhistvāptadakṣiṇaiḥ |
yajante vedaviduṣo māṃ devasadane sthitam

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् पार्तिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषया

pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś pārtivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ |
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣayā

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ।
शेषो भूत्वाऽहमेवैतां धारयामि वसुंधराम्

catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām |
śeṣo bhūtvā'hamevaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām

वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा ।
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता

vārāhaṃ rūpamāsthāya mayeyaṃ jagatī purā |
majjamānā jale vipra vīryeṇāsītsamuddhṛtā

अग्निश्च बडबावक्रे भूत्वाऽहं द्विजसत्तम ।
पिबाम्यापः सदा विद्वंस्ताश्चैव विसृजाम्यहम्

agniśca baḍabāvakre bhūtvā'haṃ dvijasattama |
pibāmyāpaḥ sadā vidvaṃstāścaiva visṛjāmyaham

ब्रह्म वक्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विशः ।
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च

brahma vakraṃ bhujau kṣatramūrū me saṃsthitā viśaḥ |
pādau śūdrā bhavantīme vikrameṇa krameṇa ca

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः ।
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedo'pyatharvaṇaḥ |
mattaḥ prādurbhavantyete māmeva praviśanti ca

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ।
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसंज्ञा वीतकल्मषाः

yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ |
kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṃjñā vītakalmaṣāḥ

सत्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः ।
मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते

satvasthā nirahaṃkārā nityamadhyātmakovidāḥ |
māmeva satataṃ viprāścintayanta upāsate

अहं संवर्तको वह्निरहं संवर्तको यमः ।
अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनिलः

ahaṃ saṃvartako vahnirahaṃ saṃvartako yamaḥ |
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryastvahaṃ saṃvartako'nilaḥ

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ।
मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम

tārārūpāṇi dṛśyante yānyetāni nabhastale |
mama rūpāṇyathaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama

रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशः ।
वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे

ratnākarāḥ samudrāśca sarva eva caturdiśaḥ |
vasanaṃ śayanaṃ caiva vilayaṃ caiva viddhi me

मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये ।
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ।
ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम

mayaiva suvibhaktāste devakāryārthasiddhaye |
kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca |
mamaiva viddhi romāṇi sarvāṇyetāni sattama

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्म शोभनम् ।
सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु

prāpnuvanti narā vipra yatkṛtvā karma śobhanam |
satyaṃ dānaṃ tapaścogramahiṃsā caiva jantuṣu

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ।
मयाऽभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः

madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ |
mayā'bhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ

सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखैः ।
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः

samyagvedamadhīyānā yajante vividhairmakhaiḥ |
śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ

---न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः ।
---भाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः

---na śakyo yo vidvannarairduṣkṛtakarmabhiḥ |
---bhābhibhūtaiḥ kṛpaṇairanāryairakṛtātmabhiḥ

तस्मान्महाफलंविद्धि पदं सुकृतकर्मणः ।
सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्

tasmānmahāphalaṃviddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ |
suduṣprāpaṃ vimūḍhānāṃ mārgaṃ yogairniṣevitam

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्

yadā yadā ca dharmasya glānirbhavati sattama |
abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham

दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः ।
राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः

daityā hiṃsānuraktāśca avadhyāḥ surasattamaiḥ |
rākṣasāścāpi loke'sminyadotpatsyanti dāruṇāḥ

तदाऽहंसंप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ।
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्

tadā'haṃsaṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām |
praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmyaham

सृष्ट्वा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान् ।
स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया

sṛṣṭvā devamanuṣyāṃstu gandharvoragarākṣasān |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmyātmamāyayā

कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम् ।
आविश्य मानषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्

karmakāle punardehamanucintya sṛjāmyaham |
āviśya mānaṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम ।
श्यामो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा

śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītastretāyuge mama |
śyāmo dvāparamāsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā

त्रयो भागा ह्यधर्मस् तस्मिन्काले भवनति च ।
यदा भवति मे वर्णः कृष्णो वै द्विजसत्तम्

trayo bhāgā hyadharmas tasminkāle bhavanati ca |
yadā bhavati me varṇaḥ kṛṣṇo vai dvijasattam

अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः ।
त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्

antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvā'tidāruṇaḥ |
trailokyaṃ nāśayāmyekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam

अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ।
अजितः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ।
कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्

ahaṃ trivartmā viśvātmā sarvalokasukhāvahaḥ |
ajitaḥ sarvago'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ |
kālacakraṃ nayāmyeko brahmannahamarūpakam

शमनं सर्वभूतानां सर्वकालकृतोद्यमम् ।
एवं प्रणिहितः सम्यङ्मायया मुनिसत्तम ।
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन

śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvakālakṛtodyamam |
evaṃ praṇihitaḥ samyaṅmāyayā munisattama |
sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaścana

सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः

sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ

यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज ।
सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ

yacca kiṃcittvayā prāptaṃ mayi kleśātmakaṃ dvija |
sukhodayāya tatsarvaṃ śreyase ca tavānagha

यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विहित सर्वथैवासौ ममात्मा भूतभावनः

yacca kiṃcittvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam |
vihita sarvathaivāsau mamātmā bhūtabhāvanaḥ

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ।
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः

ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ |
ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ

यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ।
तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः

yāvadyugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam |
tāvatsvapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ

एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम ।
अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते

evaṃ sarvamahaṃ kālamihāse munisattama |
aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvadbrahmā na budhyate

मया च दत्तो विप्राग्र्य वरस्ते ब्रह्मरूपिणा ।
असकृत्परितष्टेन विप्रर्षिगणपूजित

mayā ca datto viprāgrya varaste brahmarūpiṇā |
asakṛtparitaṣṭena viprarṣigaṇapūjita

सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विक्लबोसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्

sarvamekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam |
viklabosi mayā jñātastataste darśitaṃ jagat

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोसि यदा मम ।
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे

abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭosi yadā mama |
dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase

ततोसि वक्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ।
आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञे योपि सुरासुरैः

tatosi vakrādviprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā |
ākhyātaste mayā cātmā durjñe yopi surāsuraiḥ

यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः ।
तावत्त्वमिह विप्रर्षे विस्रब्धश्चर वै सुखम्

yāvatsa bhagavānbrahmā na budhyeta mahātapāḥ |
tāvattvamiha viprarṣe visrabdhaścara vai sukham

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे ।
एकीभूतः प्रवेक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम

tato vibuddhe tasmiṃstu sarvalokapitāmahe |
ekībhūtaḥ pravekṣyāmi śarīrāṇi dvijottama

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च ।
लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्

ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotirvāyuṃ salilameva ca |
loke yacca bhaveccheṣamiha sthāvarajaṅgamam

इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः ।
प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा विविधाः कृताः

ityuktvāntarhitastāta sa devaḥ paramādbhutaḥ |
prajāścemāḥ prapaśyāmi vicitrā vividhāḥ kṛtāḥ

एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये ।
आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतांवरः

evaṃ dṛṣṭaṃ mayā rājaṃstasminprāpte yugakṣaye |
āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃvaraḥ

यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः ।
स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः

yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmāyatekṣaṇaḥ |
sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ

अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् ।
दीर्गमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम

asyaiva varadānāddhi smṛtirna prajahāti mām |
dīrgamāyuśca kaunteya svacchandamaraṇaṃ mama

स एष कृष्णो वार्ष्णेय पुराणपुरुषो विभुः ।
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः

sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeya purāṇapuruṣo vibhuḥ |
āste hariracintyātmā krīḍanniva mahābhujaḥ

एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वतः ।
श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः

eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva śāśvataḥ |
śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ

दृष्ट्वेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिर्मामियमागता ।
आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्

dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇipravaraṃ smṛtirmāmiyamāgatā |
ādidevamayaṃ jiṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam

सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः ।
गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ |
gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ

एवमुक्तास्च ते पार्ता यमौ च पुरुषर्षभौ ।
द्रौपद्या सहिताः सर्वे नमश्चक्रुर्जनार्दनम्

evamuktāsca te pārtā yamau ca puruṣarṣabhau |
draupadyā sahitāḥ sarve namaścakrurjanārdanam

स चैतान्पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना ।
सान्त्वयामास मानार्हो मन्यमानो यथाविधि

sa caitānpuruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā |
sāntvayāmāsa mānārho manyamāno yathāvidhi