Chapter 45: Upamanyu's tapas and Shri Krishna's vision of Mahadev

पितामह महेशाय नामान्याचक्ष्व शम्भवे ।
विदुषे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्वतः

pitāmaha maheśāya nāmānyācakṣva śambhave |
viduṣe viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tatvataḥ

सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि ।
शिवाय शिवरूपाय यन्माऽपृच्छद्युधिष्ठिरः

surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktumarhasi |
śivāya śivarūpāya yanmā'pṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मवादिना ।
निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराऽभवत्

nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmavādinā |
niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yatpurā'bhavat

द्वैपायनप्रभृतयस्तथा चेमे तपोधनाः ।
ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव

dvaipāyanaprabhṛtayastathā ceme tapodhanāḥ |
ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatastava

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये ।
महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने

dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje'gnaye |
mahābhāgyaṃ vibhorbrūhi muṇḍine'tha kapardine

न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः ।
हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः

na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettumīśasya tattvataḥ |
hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ

न विदुर्यस्य निधनमादिं वा सूक्ष्मदर्शिनः ।
स कथं नाममात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः

na viduryasya nidhanamādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ |
sa kathaṃ nāmamātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ

तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान् ।
भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्

tasyāhamasuraghnasya kāṃścidbhagavato guṇān |
bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham

एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः ।
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः

evamuktvā tu bhagavānguṇāṃstasya mahātmanaḥ |
upaspṛśya śucirbhūtvā kathayāmāsa dhīmataḥ

शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर ।
त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः

śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrāstvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira |
tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ

यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् ।
यथावद्भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram |
yathāvadbhagavāndṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता ।
अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्

śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā |
atīte dvādaśe varṣe jāmbavatyabravīddhi mām

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् ।
पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर

pradyumnacārudeṣṇādīnrukmiṇyā vīkṣya putrakān |
putrārthinī māmupetya vākyamāha yudhiṣṭhira

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम् ।
आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम्

śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpamakalmaṣam |
ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram

न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
लोकान्सृजेस्त्वमपरानिच्छन्यदुकुलोद्वह

na hi te'prāpyamastīha triṣu lokeṣu kiñcana |
lokānsṛjestvamaparānicchanyadukulodvaha

त्वया द्वादशवर्षाणि व्रतीभूतेन शुष्यता ।
आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्यां जनिताः सुताः

tvayā dvādaśavarṣāṇi vratībhūtena śuṣyatā |
ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyāṃ janitāḥ sutāḥ

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेशो यशोधरः ।
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः सम्भुरेव च

cārudeṣṇaḥ sucāruśca cāruveśo yaśodharaḥ |
cāruśravāścāruyaśāḥ pradyumnaḥ sambhureva ca

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमाः ।
तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन

yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāṃ cāruvikramāḥ |
tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha madhusūdana

इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम् ।
अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव

ityevaṃ codito devyā tāmavocaṃ sumadhyamām |
anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava

सा च मामब्रवीद्गच्छ शिवाय विजयाय च ।
ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोऽनुगाः ।

sā ca māmabravīdgaccha śivāya vijayāya ca |
brahmā śivaḥ kāśyapaśca nadyo devā mano'nugāḥ |

क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दास्यृषिगणाध्वराः ।
समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः

kṣetrauṣadhyo yajñavāhāśchandāsyṛṣigaṇādhvarāḥ |
samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ।
मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः

devapatnyo devakanyā devamātara eva ca |
manvantarāṇi gāvaśca candramāḥ savitā hariḥ

सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा ।
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः

sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāstathā |
kṣaṇā lavā muhūrtāśca nimeṣā yugaparyayāḥ

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ

rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāya ca |
ariṣṭaṃ gaccha panthānamapramatto bhavānagha

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाऽहं
ततोऽभ्यनुज्ञाय नरेन्द्रपुत्रीम् ।
पितुः समीपं नरसत्तमस्य
मातुश्च राज्ञश्च तथाऽऽहुकस्य

evaṃ kṛtasvastyayanastayā'haṃ
tato'bhyanujñāya narendraputrīm |
pituḥ samīpaṃ narasattamasya
mātuśca rājñaśca tathā''hukasya

ततःसमृद्धिर्भवतोऽस्त्वविघ्नम्
प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम् ।
सोवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम्

tataḥsamṛddhirbhavato'stvavighnam
prāpyānujñāṃ gurujanādahaṃ tārkṣyamacintayam |
sovahaddhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam

तत्राहमद्बुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे ।
क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्

tatrāhamadbutānbhāvānapaśyaṃ girisattame |
kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmyadbhutamuttamam

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः ।
पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्मया लक्ष्म्या समावृतम्

divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyormahātmanaḥ |
pūjitaṃ devagandharvairbrāhmayā lakṣmyā samāvṛtam

धवककुभकदम्बनारिकेलैः
कुरवककेतकजम्बुपाटलाभिः ।
वटवरुणकवत्सनाभविल्वैः
सरलकपित्थप्रियालसालतालैः

dhavakakubhakadambanārikelaiḥ
kuravakaketakajambupāṭalābhiḥ |
vaṭavaruṇakavatsanābhavilvaiḥ
saralakapitthapriyālasālatālaiḥ

बदरीकुन्दपुन्नागरैशोकाम्रातिमुक्तकैः ।
मधूकैः कोविदारैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा

badarīkundapunnāgaraiśokāmrātimuktakaiḥ |
madhūkaiḥ kovidāraiśca campakaiḥ panasaistathā

वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम् ।
पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम्

vanyairbahuvidhairvṛkṣaiḥ phalapuṣpapradairyutam |
puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam

नानाशकुनिसम्भोज्यैः फलैर्वृक्षैरलङ्कृतम् ।
यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभिः

nānāśakunisambhojyaiḥ phalairvṛkṣairalaṅkṛtam |
yathāsthānavinikṣiptairbhūṣitaṃ bhasmarāśibhiḥ

रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् ।
कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम् ।
पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्

ruruvānaraśārdūlasiṃhadvīpisamākulam |
kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam |
pūgaiśca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam

सकृत्प्रभिन्नैश्च गजैर्विभूषितं
प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् ।
सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशै-
र्महीरुहाणां च वनैर्विचित्रैः

sakṛtprabhinnaiśca gajairvibhūṣitaṃ
prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitam |
supuṣpitairambudharaprakāśai-
rmahīruhāṇāṃ ca vanairvicitraiḥ

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधइवासितः ।
दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽभिमुखो ववौ

nānāpuṣparajomiśro gajadānādhaivāsitaḥ |
divyastrīgītabahulo māruto'bhimukho vavau

धारानिनादैर्विहगप्राणादैः
शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम् ।
गीतैस्तथा किन्नराणामुदारैः
शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर

dhārāninādairvihagaprāṇādaiḥ
śubhaistathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām |
gītaistathā kinnarāṇāmudāraiḥ
śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra

अचिन्त्यं मनसाऽप्यन्यैः सरोभिः समलङ्कृतम् ।
विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतैः

acintyaṃ manasā'pyanyaiḥ sarobhiḥ samalaṅkṛtam |
viśālaiścāgniśaraṇairbhūṣitaṃ kusumāvṛtaiḥ

विभूषितं पुण्ययवित्रतोयया
सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया ।
विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठै-
र्महात्मभिर्वह्निसमानकल्पैः

vibhūṣitaṃ puṇyayavitratoyayā
sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā |
vibhūṣitaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhai-
rmahātmabhirvahnisamānakalpaiḥ

वाय्वाहारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः
सम्प्रक्षालैर्योगिभिर्ध्याननित्यैः ।
धूमप्राशैरूष्मपैः क्षीरपैश्च
संजुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात्

vāyvāhārairambupairjapyanityaiḥ
samprakṣālairyogibhirdhyānanityaiḥ |
dhūmaprāśairūṣmapaiḥ kṣīrapaiśca
saṃjuṣṭaṃ ca brāhmaṇendraiḥ samantāt

गोचारिणोऽर्थाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा ।
मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः

gocāriṇo'rthāśmakuṭṭā dantolūkhalikāstathā |
marīcipāḥ phenapāśca tathaiva mṛgacāriṇaḥ

अश्वत्थफलभक्षाश्च तथा ह्युदकशायिनः ।
चीचचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिणः

aśvatthaphalabhakṣāśca tathā hyudakaśāyinaḥ |
cīcacarmāmbaradharāstathā valkaladhāriṇaḥ

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान्वहतः सुतपोधनान् ।
पश्यन्मुनीन्बहुविधानप्रवेष्टुमुपचक्रमे

suduḥkhānniyamāṃstāṃstānvahataḥ sutapodhanān |
paśyanmunīnbahuvidhānapraveṣṭumupacakrame

सूपूजितं देवगणैर्महात्मभिः
शिवादिभिर्भारतपुण्यकर्मभिः ।
रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा
दिवीव राजञ्शशिमण्डलं यथा

sūpūjitaṃ devagaṇairmahātmabhiḥ
śivādibhirbhāratapuṇyakarmabhiḥ |
rarāja taccāśramamaṇḍalaṃ sadā
divīva rājañśaśimaṇḍalaṃ yathā

क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत् ।
प्रभावाद्दीप्ततपसां सन्निकर्षान्महात्मनाम्

krīḍanti sarpairnakulā mṛgairvyāghrāśca mitravat |
prabhāvāddīptatapasāṃ sannikarṣānmahātmanām

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरम ।
सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorama |
sevite dvijaśārdūlairvedavedāṅgapāragaiḥ

नानानियमविख्यातैर्ऋषिभि सुमहान्मभिः ।
प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्

nānāniyamavikhyātairṛṣibhi sumahānmabhiḥ |
praviśanneva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथाऽनलम् ।
शिष्यैरनुगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्वभम्

tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathā'nalam |
śiṣyairanugataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarvabham

शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत

śirasā vandamānaṃ māmupamanyurabhāṣata

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः ।
यः पूज्यः पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि

svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ |
yaḥ pūjyaḥ pūjayasi māṃ draṣṭavyo draṣṭumicchasi

मनुष्यतानुवृत्त्या त्वा ज्ञात्वा तिष्ठाम सर्वगम् ।
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु ।
धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्

manuṣyatānuvṛttyā tvā jñātvā tiṣṭhāma sarvagam |
tamahaṃ prāñjalirbhūtvā mṛgapakṣiṣvathāgniṣu |
dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchamanāmayam

ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना ।
लप्स्यसे तनयं कृष्णि आत्मतुल्यमसंशयम्

tato māṃ bhagavānāha sāmnā paramavalgunā |
lapsyase tanayaṃ kṛṣṇi ātmatulyamasaṃśayam

तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम् ।
इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज

tapaḥ sumahadāsthāya toṣayeśānamīśvaram |
iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍatyadhokṣaja

इहैनं दैवतश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च

ihainaṃ daivataśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā |
tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca

तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्तवन्तो जनार्दन ।
तेजसां सपसां चैव निधिः स भगवानिह

toṣayitvā śubhānkāmānprāptavanto janārdana |
tejasāṃ sapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāniha

शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्स क्षिपन्नपि ।
आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन्

śubhāśubhānvitānbhāvānvisṛjansa kṣipannapi |
āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan

हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः ।
तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम्

hiraṇyakaśipuryo'bhūddānavo merukampanaḥ |
tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvātprāptaṃ samārbudam

तस्यैव पुत्रप्रवरो दमनो नाम विश्रुतः ।
महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयम्

tasyaiva putrapravaro damano nāma viśrutaḥ |
mahādevavarācchakraṃ varṣārbudamayodhayam

विष्णोश्चक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराऽभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव

viṣṇoścakraṃ ca taddhoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca |
śīrṇaṃ purā'bhavattāta grahasyāṅgeṣu keśava

[यत्तद्भगवता पूर्वं दत्तं चक्रं तवानघ ।
जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्

[yattadbhagavatā pūrvaṃ dattaṃ cakraṃ tavānagha |
jalāntaracaraṃ hatvā daityaṃ ca balagarvitam

उत्पादितं वृषाङ्केन दीप्तज्वलनसन्निभम् ।
दत्तं भगवता तुभ्यं दुर्धषं तेजसाऽद्भुतम्

utpāditaṃ vṛṣāṅkena dīptajvalanasannibham |
dattaṃ bhagavatā tubhyaṃ durdhaṣaṃ tejasā'dbhutam

न शक्यं द्रष्टुमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम् ।
सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्

na śakyaṃ draṣṭumanyena varjayitvā pinākinam |
sudarśanaṃ bhavatyevaṃ bhavenoktaṃ tadā tu tat

सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम् ।
तज्जीर्णमभावत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ।

sudarśanaṃ tadā tasya loke nāma pratiṣṭhitam |
tajjīrṇamabhāvattāta grahasyāṅgeṣu keśava |

ग्रहस्यातिवलस्याङ्गे वरदत्तस्य धीमतः ।
न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे चक्रवज्रशतान्यपि ॥]

grahasyātivalasyāṅge varadattasya dhīmataḥ |
na śastrāṇi vahantyaṅge cakravajraśatānyapi ||]

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेणि सुबलीयसा ।
शिवदत्तवराञ्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम्

ardyamānāśca vibudhā graheṇi subalīyasā |
śivadattavarāñjaghnurasurendrānsurā bhṛśam

तृष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ ।
शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत्

tṛṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratāṃ dadau |
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro'bhavat

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ।
तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः

mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt |
tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau prabhuḥ

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः ।
[तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः ।

kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavānajaḥ |
[tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ |

येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः ।
तं प्राह भववांस्तुष्टः किंकरोमीति शंकरः

yena varṣaśataṃ sāgramātmamāṃsairhuto'nalaḥ |
taṃ prāha bhavavāṃstuṣṭaḥ kiṃkaromīti śaṃkaraḥ

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः ।
बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे

taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me'dbhutaḥ |
balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ samprayaccha me

तथेति भगवानाह तस्य तद्वचनं प्रभुः ।
स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा

tatheti bhagavānāha tasya tadvacanaṃ prabhuḥ |
svāyaṃbhuvaḥ kratuścāpi putrārthamabhavatpurā

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ।
तस्य चोपददौ पुत्रान्सहस्रं क्रतुसम्मितान् ।]
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः

āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatānyapi |
tasya copadadau putrānsahasraṃ kratusammitān |]
yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ

याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषिः परमधार्मिकः ।
आराध्य स महादेवं प्राप्तवानतुलं यशः

yājñavalkya iti khyāta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ |
ārādhya sa mahādevaṃ prāptavānatulaṃ yaśaḥ

वेदव्यासश्च योगात्मा पराशरसुतो मुनिः ।
सोऽपि शंकरमाराध्य प्राप्तवानतुलं यशः

vedavyāsaśca yogātmā parāśarasuto muniḥ |
so'pi śaṃkaramārādhya prāptavānatulaṃ yaśaḥ

वालखिल्या मघवता ह्यवज्ञाताः पुरा किल ।
तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत्

vālakhilyā maghavatā hyavajñātāḥ purā kila |
taiḥ kruddhairbhagavānrudrastapasā toṣito hyabhūt

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः ।
सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ

tāṃścāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ |
suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराऽभवन् ।
ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः

mahādevasya roṣācca āpo naṣṭāḥ purā'bhavan |
tāśca saptakapālena devairanyāḥ pravartitāḥ

ततः पानीयमभवत्प्रसन्ने त्र्यम्बके भुवि ।
अत्रिभार्या सुतं दत्तं सोमं दुर्वाससं प्रभो

tataḥ pānīyamabhavatprasanne tryambake bhuvi |
atribhāryā sutaṃ dattaṃ somaṃ durvāsasaṃ prabho

अत्रेर्भार्याऽपि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी ।
नाहं तव मुने भूयो वशगा स्यां कथञ्चन

atrerbhāryā'pi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī |
nāhaṃ tava mune bhūyo vaśagā syāṃ kathañcana

इत्युक्त्वा सा महादेवमगमच्छरणं किल ।
निराहास भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि

ityuktvā sā mahādevamagamaccharaṇaṃ kila |
nirāhāsa bhayādatrestrīṇi varṣaśatānyapi

अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ।
तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव

aśeta musaleṣveva prasādārthaṃ bhavasya sā |
tāmabravīddhasandevo bhavitā vai sutastava

विना भर्त्रा चरुद्रेण भविष्यति न संशयः ।
वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्

vinā bhartrā carudreṇa bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।
प्रसाद्य भगवान्सिद्धिं प्राप्तवान्मधुसूदन

vikarṇaśca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham |
prasādya bhagavānsiddhiṃ prāptavānmadhusūdana

शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि ।
आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव

śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatānyapi |
ārādhayāmāsa bhavaṃ manoyajñena keśava

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि ।
वत्साक्षया च ते कीतिस्त्रेलोक्ये वै भविष्यति

taṃ cāha bhagavāṃstuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi |
vatsākṣayā ca te kītistrelokye vai bhaviṣyati

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठः सूत्रकर्ता सुतस्तव

akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam |
bhaviṣyati dvijaśreṣṭhaḥ sūtrakartā sutastava

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ

sāvarṇiścāpi vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge |
iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭivarṣaśatānyatha

तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ ।
ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः

tamāha bhagavānrudraḥ sākṣāttuṣṭosmi te'nagha |
granthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ

शक्रेणि तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन ।
आराधितोऽभूद्भक्तेन दिग्वासा भस्मगुष्ठितः
आराध्य स महादेवं देवराज्यमवाप्तवान्

śakreṇi tu purā devo vārāṇasyāṃ janārdana |
ārādhito'bhūdbhaktena digvāsā bhasmaguṣṭhitaḥ
ārādhya sa mahādevaṃ devarājyamavāptavān

नारदेन तु भक्त्याऽसौ भव आराधितः पुरा ।
तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुर्गुरुः

nāradena tu bhaktyā'sau bhava ārādhitaḥ purā |
tasya tuṣṭo mahādevo jagau devagururguruḥ

तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्समो न भविष्यति ।
गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि

tejasā tapasā kīrtyā tvatsamo na bhaviṣyati |
gītena vāditavyena nityaṃ māmanuyāsyasi

बाणः स्कन्दसमत्वं च कामो दर्पविमोक्षणम् ।
लवणोऽवध्यतामन्यैर्दशास्यश्च पुनर्बलम् ।
अन्तकोऽन्तमनुप्राप्तस्तस्मात्कोऽन्यः परः प्रभुः

bāṇaḥ skandasamatvaṃ ca kāmo darpavimokṣaṇam |
lavaṇo'vadhyatāmanyairdaśāsyaśca punarbalam |
antako'ntamanuprāptastasmātko'nyaḥ paraḥ prabhuḥ

मयाऽपि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभो ।
साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव

mayā'pi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibho |
sākṣātpaśupatistāta taccāpi śṛṇu mādhava

यदर्थं च मया देवः प्रयतेन तथा विभो ।
आराधितो महातेजास्तच्चापि शृणु विस्तरात्

yadarthaṃ ca mayā devaḥ prayatena tathā vibho |
ārādhito mahātejāstaccāpi śṛṇu vistarāt

यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् ।
तत्सर्वं निखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ

yadavāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevānmaheśvarāt |
tatsarvaṃ nikhilenādya kathayiṣyāmi te'nagha

पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः ।
व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः

purā kṛtayuge tāta ṛṣirāsīnmahāyaśāḥ |
vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ |
tasyāhamabhavaṃ putro dhaumyaścāpi mamānujaḥ

कस्यचित्त्थ कालस्य धौम्येन सह माधव ।
आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम्

kasyacitttha kālasya dhaumyena saha mādhava |
āgacchamāśramaṃ krīḍanmunīnāṃ bhāvitātmanām

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी ।
लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम्

tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī |
lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hyamṛtopamam

तदाप्रभृति चैवाहमरुदं मधुसूदन ।
दीयतां दीयतां क्षीरं मम मातरितीरिता

tadāprabhṛti caivāhamarudaṃ madhusūdana |
dīyatāṃ dīyatāṃ kṣīraṃ mama mātaritīritā

अभावाच्चैव दुग्धस्य दुःखिता जननी तदा

abhāvāccaiva dugdhasya duḥkhitā jananī tadā

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव ।
आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थं समुपानयत्

tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava |
āvayoḥ kṣīramityeva pānārthaṃ samupānayat

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया ।

atha gavyaṃ payastāta kadācitprāśitaṃ mayā |

पित्राऽहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत् ।
तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौः सुरनन्दिनी

pitrā'haṃ yajñakāle hi nīto jñātikulaṃ mahat |
tatra sā kṣarate devī divyā gauḥ suranandinī

यस्ताहं तत्पयः पीत्वा रसेन ह्यमृतोपमम् ।
ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्चैव उपलभ्य हि सम्भवम् ।
स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत्

yastāhaṃ tatpayaḥ pītvā rasena hyamṛtopamam |
jñātvā kṣīraguṇāṃścaiva upalabhya hi sambhavam |
sa ca piṣṭarasastāta na me prītimupāvahat

ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा ।
नेदं क्षीरोदनं मातर्यत्त्वं मे दत्तवत्यसि

tato'hamabruvaṃ bālyājjananīmātmanastadā |
nedaṃ kṣīrodanaṃ mātaryattvaṃ me dattavatyasi

ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता ।
पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव

tato māmabravīnmātā duḥkhaśokasamanvitā |
putrasnehātpariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनम् ।
वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्

kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanam |
vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām

आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैर्निषेविताम्
कुत क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम्

āsthitānāṃ nadīṃ divyāṃ vālakhilyairniṣevitām
kuta kṣīraṃ vanasthānāṃ munīnāṃ girivāsinām

पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम् ।
ग्राम्याहारनिवृत्तानामारण्यफलभोजिनाम् ।
नास्ति पुत्र पयोऽरण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते

pāvanānāṃ vanāśānāṃ vanāśramanivāsinām |
grāmyāhāranivṛttānāmāraṇyaphalabhojinām |
nāsti putra payo'raṇye surabhīgotravarjite

नदीगह्वरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च ।
तपसा जप्यनित्यानां शिवो नः परमा गतिः

nadīgahvaraśaileṣu tīrtheṣu vividheṣu ca |
tapasā japyanityānāṃ śivo naḥ paramā gatiḥ

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम् ।
कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च

aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇumavyayam |
kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम् ।
तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक

taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṅkaram |
tatprasādācca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।
[प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा इदमम्बामवोचयं

jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan |
[prāñjaliḥ praṇato bhūtvā idamambāmavocayaṃ

कोऽयमम्ब महादेवः स कथं च प्रसीदति ।
कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथञ्चन

ko'yamamba mahādevaḥ sa kathaṃ ca prasīdati |
kutra vā vasate devo draṣṭavyo vā kathañcana

तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं तस्य च कीदृशम् ।
कथं ज्ञेयः प्रसन्नो वा दर्शयेज्जननी मम

tuṣyate vā kathaṃ śarvo rūpaṃ tasya ca kīdṛśam |
kathaṃ jñeyaḥ prasanno vā darśayejjananī mama

एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला ।
मूर्घन्याध्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना

evamuktā tadā kṛṣṇa mātā me sutavatsalā |
mūrghanyādhrāya govinda sabāṣpākulalocanā

प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन
दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम

pramārjantī ca gātrāṇi mama vai madhusūdana
dainyamālambya jananī idamāha surottama

दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तकः ।
दुराबाधश्च दुर्ग्राह्यो दुर्द्दश्यो ह्यकृतात्मभिः

durvijñeyo mahādevo durādhāro durantakaḥ |
durābādhaśca durgrāhyo durddaśyo hyakṛtātmabhiḥ

यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिणः ।
स्थानानि च विचित्राणि प्रासादाश्चाप्यनेकशः

yasya rūpāṇyanekāni pravadanti manīṣiṇaḥ |
sthānāni ca vicitrāṇi prāsādāścāpyanekaśaḥ

को हि तत्त्वेन तद्वेद ईशस्य चरितं शुभम् ।
कृतवान्यानि रूपाणि देवदेवः पुरा किल ।
क्रीडते च तथा शर्वः प्रसीदति यथाच वै

ko hi tattvena tadveda īśasya caritaṃ śubham |
kṛtavānyāni rūpāṇi devadevaḥ purā kila |
krīḍate ca tathā śarvaḥ prasīdati yathāca vai

हृदिस्थः सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वरः ।
भक्तानामनुकम्पार्थं दर्शनं च यथाश्रुतम् ।
मुनीनां ब्रुवतां दिव्यमीशानचरितं शुभम्

hṛdisthaḥ sarvabhūtānāṃ viśvarūpo maheśvaraḥ |
bhaktānāmanukampārthaṃ darśanaṃ ca yathāśrutam |
munīnāṃ bruvatāṃ divyamīśānacaritaṃ śubham

कृतवान्यानि रूपाणि कथितानि दिवौकसैः ।
अनुग्रहार्थं विप्राणां शृणु वत्स समासतः

kṛtavānyāni rūpāṇi kathitāni divaukasaiḥ |
anugrahārthaṃ viprāṇāṃ śṛṇu vatsa samāsataḥ

तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि

tāni te kīrtayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि ।
विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भवः

brahmaviṣṇusurendrāṇāṃ rudrādityāśvināmapi |
viśveṣāmapi devānāṃ vapurdhārayate bhavaḥ

नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयोः ।
किरातशबराणां च जलजानामनेकशः

narāṇāṃ devanārīṇāṃ tathā pretapiśācayoḥ |
kirātaśabarāṇāṃ ca jalajānāmanekaśaḥ

करोति भगवान्रूपमाटव्यशबराण्यपि ।
कूर्मो मत्स्यस्तथा शङ्खः प्रवालाङ्कुरभूषणः

karoti bhagavānrūpamāṭavyaśabarāṇyapi |
kūrmo matsyastathā śaṅkhaḥ pravālāṅkurabhūṣaṇaḥ

यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि ।
वपुर्धारयते देवो भूयश्च बिलवासिनाम्

yakṣarākṣasasarpāṇāṃ daityadānavayorapi |
vapurdhārayate devo bhūyaśca bilavāsinām

व्याघ्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्त्रिणाम् ।
उलूकश्वशृगालानां रूपाणि कुरुतेऽपि च

vyāghrasiṃhamṛgāṇāṃ ca tarakṣvṛkṣapatattriṇām |
ulūkaśvaśṛgālānāṃ rūpāṇi kurute'pi ca

हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम् ।
रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राङ्गयोरपि

haṃsakākamayūrāṇāṃ kṛkalāsakasārasām |
rūpāṇi ca balākānāṃ gṛdhracakrāṅgayorapi

करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम् ।
गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्ट्रखराकृतिः

karoti vā sa rūpāṇi dhārayatyapi parvatam |
gorūpaṃ ca mahādevo hastyaśvoṣṭrakharākṛtiḥ

छागशार्दूलरूपश्च अनेकमृगरूपधृक् ।
अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भवः

chāgaśārdūlarūpaśca anekamṛgarūpadhṛk |
aṇḍajānāṃ ca divyānāṃ vapurdhārayate bhavaḥ

दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां वारणस्तथा ।
षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षकः

daṇḍī chatrī ca kuṇḍī ca dvijānāṃ vāraṇastathā |
ṣaṇmukho vai bahumukhastrinetro bahuśīrṣakaḥ

अनेककटिपादश्च अनेकोदरवक्त्रधृत् ।
अनेकपाणिपार्श्वश्च अनेकगपसंवृतः

anekakaṭipādaśca anekodaravaktradhṛt |
anekapāṇipārśvaśca anekagapasaṃvṛtaḥ

ऋषिगन्धर्वरूपश्च सिद्धचारणरूपधृत् ।
भस्पपाण्डुरगात्रश्च चन्द्रार्धकृतभूषणः

ṛṣigandharvarūpaśca siddhacāraṇarūpadhṛt |
bhaspapāṇḍuragātraśca candrārdhakṛtabhūṣaṇaḥ

अनेकरावसंघुष्टश्चानेकस्तुतिसंस्कृतः ।
सर्वभूतान्तकः सर्वः सर्वलोकप्रतिष्ठितः

anekarāvasaṃghuṣṭaścānekastutisaṃskṛtaḥ |
sarvabhūtāntakaḥ sarvaḥ sarvalokapratiṣṭhitaḥ

सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि ।
सर्वत्र भगवान्ज्ञेयो हृदिस्थः सर्वदेहिनाम्

sarvalokāntarātmā ca sarvagaḥ sarvavādyapi |
sarvatra bhagavānjñeyo hṛdisthaḥ sarvadehinām

यो हि यं कामयेत्कामं यस्मिन्नर्थऽर्च्यते पुनः ।
तत्सर्वं वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि

yo hi yaṃ kāmayetkāmaṃ yasminnartha'rcyate punaḥ |
tatsarvaṃ vetti deveśastaṃ prapadya yadīcchasi

नन्दते कुप्यते चापि तथा हुंकारयत्यपि ।
चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टसी

nandate kupyate cāpi tathā huṃkārayatyapi |
cakrī śūlī gadāpāṇirmusalī khaḍgapaṭṭasī

भूधरो नागमौञ्जी च नागकुण्डलकुण्डली ।
नागयज्ञोपवीती य नागचर्मोत्तरच्छदः

bhūdharo nāgamauñjī ca nāgakuṇḍalakuṇḍalī |
nāgayajñopavītī ya nāgacarmottaracchadaḥ

हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम् ।
वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युतः

hasate gāyate caiva nṛtyate ca manoharam |
vādayatyapi vādyāni vicitrāṇi gaṇairyutaḥ

वल्गते जृम्बते चैव रुदते रोदयत्यपि ।
उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वरः

valgate jṛmbate caiva rudate rodayatyapi |
unmattamattarūpaṃ ca bhāṣate cāpi susvaraḥ

अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्नयनैर्जनम् ।
जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुवम्

atīva hasate raudrastrāsayannayanairjanam |
jāgarti caiva svapiti jṛmbhate ca yathāsuvam

जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुनः ।
ददाति प्रतिगृह्णाति युञ्जते ध्यायतेऽपि च

japate japyate caiva tapate tapyate punaḥ |
dadāti pratigṛhṇāti yuñjate dhyāyate'pi ca

वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने ।
दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धो युवा तथा

vedīmadhye tathā yūpe goṣṭhamadhye hutāśane |
dṛśyate dṛśyate cāpi bālo vṛddho yuvā tathā

क्रीडते ऋषिकन्याभिर्ऋषिपत्नीभिरेव च ।
ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्नो विकृतलोचनः

krīḍate ṛṣikanyābhirṛṣipatnībhireva ca |
ūrdhvakeśo mahāśepho nagno vikṛtalocanaḥ

गौरः श्यामस्तथा कृष्णः पाण्डुरो धूमलोहितः ।
विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासाः सर्ववासकः

gauraḥ śyāmastathā kṛṣṇaḥ pāṇḍuro dhūmalohitaḥ |
vikṛtākṣo viśālākṣo digvāsāḥ sarvavāsakaḥ

अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिणः ।
अनाद्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते कोस्य तत्त्वतः

arūpasyādyarūpasya atirūpādyarūpiṇaḥ |
anādyantamajasyāntaṃ vetsyate kosya tattvataḥ

हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञितः ।
ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्यो महेश्वरः

hṛdi prāṇo mano jīvo yogātmā yogasaṃjñitaḥ |
dhyānaṃ tatparamātmā ca bhāvagrāhyo maheśvaraḥ

वादको गायनश्चैव सहस्रशतलोचनः ।
एकवक्त्रो द्विवक्त्रश्च त्रिवक्त्रोऽनेकवक्त्रकः

vādako gāyanaścaiva sahasraśatalocanaḥ |
ekavaktro dvivaktraśca trivaktro'nekavaktrakaḥ

तद्भक्तस्तद्गतो नित्यं तन्निष्ठस्तत्परायणः ।
भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितं

tadbhaktastadgato nityaṃ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ |
bhaja putra mahādevaṃ tataḥ prāpsyasi cepsitaṃ

जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् ।]
मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत

jananyāstadvacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan |]
mama bhaktirmahādeve naiṣṭhikī samapadyata

ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वामाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः

tato'haṃ tapa āsthāya toṣayāmāsa śaṃkaram |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāmāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततोऽभवम् ।
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः

ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārastato'bhavam |
dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाऽभवम् ।
एकं वर्षसहस्रं तु दिव्यमाराधितो मया

śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣastadā'bhavam |
ekaṃ varṣasahasraṃ tu divyamārādhito mayā

ततस्तुष्टो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
एकभक्त इति ज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा

tatastuṣṭo mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
ekabhakta iti jñātvā jijñāsāṃ kurute tadā

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः

śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvairdevagaṇairvṛtaḥ |
sahasrākṣastadā bhūtvā vajrapāṇirmahāyaśāḥ

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् ।
आवेष्टतकरं घोरं चतुर्दष्ट्रं महागजम्

sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam |
āveṣṭatakaraṃ ghoraṃ caturdaṣṭraṃ mahāgajam

समास्थितः स भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा ।
आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः

samāsthitaḥ sa bhagavāndīpyamānaḥ svatejasā |
ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
सेव्यभानोप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितैः

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
sevyabhānopsarobhiśca divyagandharvanāditaiḥ

ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्तेऽहं द्विजोत्तम ।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते

tato māmāha devendrastuṣṭaste'haṃ dvijottama |
varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yatte manasi vartate

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाऽभवम् ।
अब्रवं च तदा कृष्ण देवराजमिदं वचः

śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanā'bhavam |
abravaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājamidaṃ vacaḥ

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात् ।
महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmādapi daivatāt |
mahādevādṛte saumya satyametadbravīmi te

सत्यंसत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्सुनिश्चितम् ।
न यन्मिहेश्वरं मुक्त्वा कथाऽन्या मम रोचते

satyaṃsatyaṃ hi naḥ śakra vākyametatsuniścitam |
na yanmiheśvaraṃ muktvā kathā'nyā mama rocate

पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः
कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाखः ।
अपशुपतिवरप्रसादजा मे
त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा

paśupativacanādbhavāmi sadyaḥ
kṛmirathavā tarurapyanekaśākhaḥ |
apaśupativaraprasādajā me
tribhuvanarājyavibhūtirapyaniṣṭā

[जन्मश्वपाकमध्येऽ-
पि मेऽस्तु हरचरणवन्दनरतस्य ।
मा वाऽनीश्वरभक्तो
भवानि भवनेऽपि शक्रस्य

[janmaśvapākamadhye'-
pi me'stu haracaraṇavandanaratasya |
mā vā'nīśvarabhakto
bhavāni bhavane'pi śakrasya

वाय्वम्बुभुजोऽपि सतो ।
नरस्य दुःखक्षयः कुतस्तस्य ।
भवति हि सुरासुरगुरौ
यस्य न विश्वेश्वरे भक्तिः

vāyvambubhujo'pi sato |
narasya duḥkhakṣayaḥ kutastasya |
bhavati hi surāsuragurau
yasya na viśveśvare bhaktiḥ

अलमन्याभिस्तेषां
कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभिः ।
येषां न क्षणमपि रुचितो
हरचरणस्मरणविच्छेदः

alamanyābhisteṣāṃ
kathābhirapyanyadharmayuktābhiḥ |
yeṣāṃ na kṣaṇamapi rucito
haracaraṇasmaraṇavicchedaḥ

हरचरणनिरतमतिना
भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य ।
संसारभयं न भवति
हरभक्तिरसायनं पीत्वा

haracaraṇaniratamatinā
bhavitavyamanārjavaṃ yugaṃ prāpya |
saṃsārabhayaṃ na bhavati
harabhaktirasāyanaṃ pītvā

दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्तं वा क्षणं लवम् ।
न ह्यलब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शङ्करे ॥]

divasaṃ divasārdhaṃ vā muhūrtaṃ vā kṣaṇaṃ lavam |
na hyalabdhaprasādasya bhaktirbhavati śaṅkare ||]

अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया ।
न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये

api kīṭaḥ pataṅgo vā bhaveyaṃ śaṅkarājñayā |
na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyamapi kāmaye

[श्वाऽपि महेश्वरवचना-
द्भवामि स हि नः परः कामः ।
त्रिदशगणराज्यमपि खलु
नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्

[śvā'pi maheśvaravacanā-
dbhavāmi sa hi naḥ paraḥ kāmaḥ |
tridaśagaṇarājyamapi khalu
necchāmyamaheśvarājñaptam

न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं
न ब्रह्मलोकं न च निष्कलत्वम् ।
न सर्वकामानखिलान्वृणोमि
हरस्य दासत्वमहं वृणोमि ॥]

na nākapṛṣṭhaṃ na ca devarājyaṃ
na brahmalokaṃ na ca niṣkalatvam |
na sarvakāmānakhilānvṛṇomi
harasya dāsatvamahaṃ vṛṇomi ||]

यावच्छशाङ्कधवलामलबद्धमौलि-
र्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः ।
तावज्जरामरणजन्मशताभिघातै-
र्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि

yāvacchaśāṅkadhavalāmalabaddhamauli-
rna prīyate paśupatirbhagavānmameśaḥ |
tāvajjarāmaraṇajanmaśatābhighātai-
rduḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं
त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम् ।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं
जगति पुमानिह को लभेत शान्तिं

divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ
tribhuvanasāramasāramādyamekam |
ajaramamaramaprasādya rudraṃ
jagati pumāniha ko labheta śāntiṃ

धिक्तेषां धिक्तेषां
पुनरपि च धिगस्तु धिक्तेषाम् ।
येषां न वसति हृदये
कुपथगतिविमोक्षको रुद्रः

dhikteṣāṃ dhikteṣāṃ
punarapi ca dhigastu dhikteṣām |
yeṣāṃ na vasati hṛdaye
kupathagativimokṣako rudraḥ

यदि नाम जन्म भूयो
भवति मदीयैः पुनर्दोषैः ।
तस्मिंस्तस्मिञ्जन्मनि
भवे भवेन्मेऽक्षया भक्तिः

yadi nāma janma bhūyo
bhavati madīyaiḥ punardoṣaiḥ |
tasmiṃstasmiñjanmani
bhave bhavenme'kṣayā bhaktiḥ

कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे ।
येन शर्वादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि

kaḥ punarbhavane heturīśe kāraṇakāraṇe |
yena śarvādṛte'nyasmātprasādaṃ nābhikāṅkṣasi

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणीमहे

sadasadvyaktamavyaktaṃ yamāhurbrahmavādinaḥ |
nityamekamanekaṃ ca varaṃ tasmādvṛṇīmahe

अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम् ।
आत्मानं परमं यस्माद्वरं तस्माद्वृणीमहे

anādimadhyaparyantaṃ jñānaiśvaryamacintitam |
ātmānaṃ paramaṃ yasmādvaraṃ tasmādvṛṇīmahe

ऐश्वर्यं सकलं यस्मादनुत्पादितमव्ययम् ।
अबीजाद्बीजसम्भूतं वरं तस्माद्वृणीमहे

aiśvaryaṃ sakalaṃ yasmādanutpāditamavyayam |
abījādbījasambhūtaṃ varaṃ tasmādvṛṇīmahe

तमसः परमं ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम् ।
यं ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्वृणीमहे

tamasaḥ paramaṃ jyotistapastadvṛttināṃ param |
yaṃ jñātvā nānuśocanti varaṃ tasmādvṛṇīmahe

भूतभावनभावज्ञं सर्वभूताभिभावनम् ।
सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरंदर

bhūtabhāvanabhāvajñaṃ sarvabhūtābhibhāvanam |
sarvagaṃ sarvadaṃ devaṃ pūjayāmi puraṃdara

हेतुवादैर्विनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम् ।
यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणीमहे

hetuvādairvinirmuktaṃ sāṅkhyayogārthadaṃ param |
yamupāsanti tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇīmahe

मघवन्मघवात्मानं यं वदन्ति सुरेश्वरम् ।
सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्वृणीमहे

maghavanmaghavātmānaṃ yaṃ vadanti sureśvaram |
sarvabhūtaguruṃ devaṃ varaṃ tasmādvṛṇīmahe

यत्पूर्वमसृजद्देवं ब्रह्माणं लोकभावनम् ।
अण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्वृणीमहे

yatpūrvamasṛjaddevaṃ brahmāṇaṃ lokabhāvanam |
aṇḍamākāśamāpūrya varaṃ tasmādvṛṇīmahe

अग्निरापोऽनिलः पृथ्वी खं बुद्धिश्च मनो महान् ।
स्रष्टा चैषां भवेद्योऽन्यो ब्रूहि कः परमेश्वरात्

agnirāpo'nilaḥ pṛthvī khaṃ buddhiśca mano mahān |
sraṣṭā caiṣāṃ bhavedyo'nyo brūhi kaḥ parameśvarāt

मनो मतिरहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
ब्रूहि चैषां भवेच्छक्र कोऽन्योस्ति परमं शिवात्

mano matirahaṅkārastanmātrāṇīndriyāṇi ca |
brūhi caiṣāṃ bhavecchakra ko'nyosti paramaṃ śivāt

स्रष्टारं भुवनस्येह वदन्तीह पितामहम् ।
आराध्य स तु देवेशमश्नुते महतीं क्षियम्

sraṣṭāraṃ bhuvanasyeha vadantīha pitāmaham |
ārādhya sa tu deveśamaśnute mahatīṃ kṣiyam

भगवत्युत्तमैश्वर्यं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम् ।
विद्यते वै महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्

bhagavatyuttamaiśvaryaṃ brahmaviṣṇupurogamam |
vidyate vai mahādevādbrūhi kaḥ parameśvarāt

दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनात् ।
कोऽन्यः शक्रोति देवेशाद्दितेः सम्पादितुं सुतान्

daityadānavamukhyānāmādhipatyārimardanāt |
ko'nyaḥ śakroti deveśādditeḥ sampādituṃ sutān

दिक्कालसूर्यतेजांसि ग्रहवाय्विन्दुतारकाः ।
विद्धि त्वेते महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्

dikkālasūryatejāṃsi grahavāyvindutārakāḥ |
viddhi tvete mahādevādbrūhi kaḥ parameśvarāt

अथोत्पत्तिविनाशे वा यज्ञस्य त्रिपुरस्य वा ।
दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनः

athotpattivināśe vā yajñasya tripurasya vā |
daityadānavamukhyānāmādhipatyārimardanaḥ

किं चात्र बहुभिः सूक्तैर्हेतुवादैः पुरंदर ।
सहस्रनयनं दृष्ट्वा त्वामेव सुरसत्तम

kiṃ cātra bahubhiḥ sūktairhetuvādaiḥ puraṃdara |
sahasranayanaṃ dṛṣṭvā tvāmeva surasattama

पूजितं सिद्धगन्धर्वैर्देवैश्च ऋषिभिस्तथा ।
देवदेवप्रसादेन तत्सर्वं कुशिकोत्तम

pūjitaṃ siddhagandharvairdevaiśca ṛṣibhistathā |
devadevaprasādena tatsarvaṃ kuśikottama

अव्यक्तमुक्तकेशाय सर्वगस्येदमात्मकम् ।
चेतनाचेतनाद्येषु शक्र विद्धि महेश्वरात्

avyaktamuktakeśāya sarvagasyedamātmakam |
cetanācetanādyeṣu śakra viddhi maheśvarāt

भुवाद्येषु महान्तेषु लोकालोकान्तरेषु च ।
द्वीपस्थानेषु मेरोश्च विभवेष्वन्तरेषु च ।

bhuvādyeṣu mahānteṣu lokālokāntareṣu ca |
dvīpasthāneṣu merośca vibhaveṣvantareṣu ca |

भगवन्मघवन्देवं वदन्ते तत्त्वदर्शिनः
यदि देवाः सुराः शक्र पश्यन्त्यन्यां भवाकृतिम् ।

bhagavanmaghavandevaṃ vadante tattvadarśinaḥ
yadi devāḥ surāḥ śakra paśyantyanyāṃ bhavākṛtim |

किं न गच्छन्ति शरणं मर्दिताश्चासुरैः सुराः
अभिघातेषु देवानां सयक्षोरगरक्षसाम् ।

kiṃ na gacchanti śaraṇaṃ marditāścāsuraiḥ surāḥ
abhighāteṣu devānāṃ sayakṣoragarakṣasām |

परस्परविनाशीषु स्वस्थानैश्वर्यदो भवः
अन्धकस्याथ शुक्रस्य दुन्दुभेर्महिषस्य च ।
यक्षेन्द्रबलरक्षःसु निवातकवचेषु च ।
वरदानावघाताय ब्रूहि कोऽन्यो महेश्वरात्

parasparavināśīṣu svasthānaiśvaryado bhavaḥ
andhakasyātha śukrasya dundubhermahiṣasya ca |
yakṣendrabalarakṣaḥsu nivātakavaceṣu ca |
varadānāvaghātāya brūhi ko'nyo maheśvarāt

सुरासुरगुरोर्वक्त्रे कस्य रेतः पुरा हुतम् ।
कस्य वाऽन्यस्य रेतस्तद्येन हैमो गिरिः कृतः

surāsuragurorvaktre kasya retaḥ purā hutam |
kasya vā'nyasya retastadyena haimo giriḥ kṛtaḥ

दिग्वासाः कीर्त्यते कोऽन्यो लोके कश्चोर्ध्वरेतसः ।
कस्य चार्धे स्थिता कान्ता अनङ्गः केन निर्जितः

digvāsāḥ kīrtyate ko'nyo loke kaścordhvaretasaḥ |
kasya cārdhe sthitā kāntā anaṅgaḥ kena nirjitaḥ

ब्रूहीन्द्र परमं स्थानं कस्य देवैः प्रशस्यते ।
श्मशाने कस्य क्रीडार्थं नृत्ते वा कोऽभिभाष्यते

brūhīndra paramaṃ sthānaṃ kasya devaiḥ praśasyate |
śmaśāne kasya krīḍārthaṃ nṛtte vā ko'bhibhāṣyate

कस्यैश्वर्यं समानं च भूतैः को वाऽपि क्रीडते ।
कस्य तुल्यबला देवगणाश्चैश्वर्यदर्पिताः

kasyaiśvaryaṃ samānaṃ ca bhūtaiḥ ko vā'pi krīḍate |
kasya tulyabalā devagaṇāścaiśvaryadarpitāḥ

घुष्यते ह्यचलं स्थानं कस्य त्रैलोक्यपूजितम् ।
वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः

ghuṣyate hyacalaṃ sthānaṃ kasya trailokyapūjitam |
varṣate tapate ko'nyo jvalate tejasā ca kaḥ

कस्मादोषधिसम्पत्तिः को वा धारयते वसु ।
प्रकामं क्रीडते को वा त्रैलोक्ये सचराचरे

kasmādoṣadhisampattiḥ ko vā dhārayate vasu |
prakāmaṃ krīḍate ko vā trailokye sacarācare

ज्ञानसिद्धिक्रियायोगैः सेव्यमानश्च योगिभिः ।
ऋषिगन्धर्वसिद्धैश्च विहितं कारणं परम्

jñānasiddhikriyāyogaiḥ sevyamānaśca yogibhiḥ |
ṛṣigandharvasiddhaiśca vihitaṃ kāraṇaṃ param

कर्मयज्ञक्रियायोगैः सेव्यमानः सुरासुरैः ।
नित्यं कर्मफलैर्हीनं तमहं कारणं वदे

karmayajñakriyāyogaiḥ sevyamānaḥ surāsuraiḥ |
nityaṃ karmaphalairhīnaṃ tamahaṃ kāraṇaṃ vade

स्थूलं सूक्ष्ममनौपम्यमग्राह्यं गुणगोचरम् ।
गुणहीनं गुणाध्यक्षं परं माहेश्वरं पदम्

sthūlaṃ sūkṣmamanaupamyamagrāhyaṃ guṇagocaram |
guṇahīnaṃ guṇādhyakṣaṃ paraṃ māheśvaraṃ padam

विश्वेशं कारणगुरुं लोककालोकान्तकारणम् ।
भूताभूतभविष्यच्च जनकं सर्वकारणम् ।

viśveśaṃ kāraṇaguruṃ lokakālokāntakāraṇam |
bhūtābhūtabhaviṣyacca janakaṃ sarvakāraṇam |

अक्षराक्षरमव्यक्तं विद्याविद्ये कृताकृते ।
धर्माधर्मौ यतः शक्र तमहं कारणं ब्रुवे

akṣarākṣaramavyaktaṃ vidyāvidye kṛtākṛte |
dharmādharmau yataḥ śakra tamahaṃ kāraṇaṃ bruve

प्रत्यक्षमिह देवेन्द्र पश्य लिङ्गं भगाङ्कितम् ।
देवदेवेन रुद्रेण सृष्टिसंहारहेतुना

pratyakṣamiha devendra paśya liṅgaṃ bhagāṅkitam |
devadevena rudreṇa sṛṣṭisaṃhārahetunā

मात्रा पूर्वं ममाख्यातं कारणं लोकलक्षणम् ।
नास्ति चेशात्परं शक्र तं प्रपद्य यदीच्छसि

mātrā pūrvaṃ mamākhyātaṃ kāraṇaṃ lokalakṣaṇam |
nāsti ceśātparaṃ śakra taṃ prapadya yadīcchasi

प्रत्यक्षं ननु ते सुरेश विदितं संयोगलिङ्गोद्भवं
त्रैलोक्यं सविकारनिर्गुणगणं ब्रह्मादिरेतोद्भवम् ।
यद्ब्रह्मेन्द्रहुताशविष्णुसहिता देवाश्च दैत्येश्वरा
नान्यत्कामसहस्रकल्पितधियः शंसन्ति ईशात्परं

pratyakṣaṃ nanu te sureśa viditaṃ saṃyogaliṅgodbhavaṃ
trailokyaṃ savikāranirguṇagaṇaṃ brahmādiretodbhavam |
yadbrahmendrahutāśaviṣṇusahitā devāśca daityeśvarā
nānyatkāmasahasrakalpitadhiyaḥ śaṃsanti īśātparaṃ

तं देवं सचराचरस्य जगतो व्याख्यातवेद्योत्तमं
कामार्थी वरयामि संयतमना मोक्षाय सद्यः शिवम्
हेतुभिर्वा किमन्यैस्तैरीशः कारणकारणम् ।
न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्चितं सुरैः

taṃ devaṃ sacarācarasya jagato vyākhyātavedyottamaṃ
kāmārthī varayāmi saṃyatamanā mokṣāya sadyaḥ śivam
hetubhirvā kimanyaistairīśaḥ kāraṇakāraṇam |
na śuśruma yadanyasya liṅgamabhyarcitaṃ suraiḥ

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् ।
अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः

kasyānyasya suraiḥ sarvairliṅgaṃ muktvā maheśvaram |
arcyate'rcitapūrvaṃ vā brūhi yadyasti te śrutiḥ

यस्य ब्रह्म च विष्णुश्च त्वं चापि सहदैवतैः ।
अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः

yasya brahma ca viṣṇuśca tvaṃ cāpi sahadaivataiḥ |
arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmācchreṣṭhatamo hi saḥ

न पद्माङ्गा न चक्राङ्का न वज्राङ्का यतः प्रजाः ।
लिङ्गाङ्का च भगाङ्का च तस्मान्माहेश्वरी प्रजा

na padmāṅgā na cakrāṅkā na vajrāṅkā yataḥ prajāḥ |
liṅgāṅkā ca bhagāṅkā ca tasmānmāheśvarī prajā

देव्याःकरणरूपभावजनिताःसर्वाभगाङ्काः स्त्रियो
लिङ्गेनापि हरस्य सर्वपुरुषाः प्रत्यक्षचिह्नीकृताः ।
योऽन्यत्कारणमीश्वरात्प्रवदते देव्या च यन्नाङ्कितं
त्रैलोक्ये सचराचरे स तु पुमान्बाह्यो भवेद्दुर्मतिः

devyāḥkaraṇarūpabhāvajanitāḥsarvābhagāṅkāḥ striyo
liṅgenāpi harasya sarvapuruṣāḥ pratyakṣacihnīkṛtāḥ |
yo'nyatkāraṇamīśvarātpravadate devyā ca yannāṅkitaṃ
trailokye sacarācare sa tu pumānbāhyo bhaveddurmatiḥ

पुल्लिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं विद्धि चाप्यमाम् ।
द्वाभ्यां तनुभ्यां व्याप्तं हि चराचरमिदं जगत् ॥]

pulliṅgaṃ sarvamīśānaṃ strīliṅgaṃ viddhi cāpyamām |
dvābhyāṃ tanubhyāṃ vyāptaṃ hi carācaramidaṃ jagat ||]

तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वाऽपि कौशिक ।
गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन

tasmādvaramahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vā'pi kauśika |
gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana

काममेष वरो मेस्तु शापो वाऽथ महेश्वरात् ।
न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलामपि

kāmameṣa varo mestu śāpo vā'tha maheśvarāt |
na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāmapi

एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः ।
न प्रसीदति मे देवः किमेतदिति चिन्तयन्

evamuktvā tu devendraṃ duḥkhādākulitendriyaḥ |
na prasīdati me devaḥ kimetaditi cintayan

अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः ।
हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालरजतप्रभम्

athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tamevairāvataṃ punaḥ |
haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālarajataprabham

वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम् ।
कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम्

vṛṣarūpadharaṃ sākṣātkṣīrodamiva sāgaram |
kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam

वज्रसारमयैः शृङ्गैर्निष्टप्तकनकप्रभैः ।
सुतीक्ष्णैर्मृदुरक्ताग्रैरुत्किरन्तमिवावनिम्

vajrasāramayaiḥ śṛṅgairniṣṭaptakanakaprabhaiḥ |
sutīkṣṇairmṛduraktāgrairutkirantamivāvanim

जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलङ्कृतम् ।
सुवक्त्रखुरनासं च सुकर्णं सुकटीतटम् ।
सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम्

jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṅkṛtam |
suvaktrakhuranāsaṃ ca sukarṇaṃ sukaṭītaṭam |
supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य धिष्ठितम् ।
तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम्

kakudaṃ tasya cābhāti skandhamāpūrya dhiṣṭhitam |
tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam

तभास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया ।
अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट्

tabhāsthitaśca bhagavāndevadevaḥ sahomayā |
aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyāmivoḍurāṭ

किरीटं च जटाभारः सर्पाद्याभरणानि च ।
वज्रादिशूलमातङ्गगम्भीरस्मितमागतम्

kirīṭaṃ ca jaṭābhāraḥ sarpādyābharaṇāni ca |
vajrādiśūlamātaṅgagambhīrasmitamāgatam

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् ।
सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमापूर्य धिष्ठितः

tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān |
sahasramiva sūryāṇāṃ sarvamāpūrya dhiṣṭhitaḥ

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानां दिधक्षुरिव चोद्यतः

īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ |
yugānte sarvabhūtānāṃ didhakṣuriva codyataḥ

तेजसा तु तदा व्याप्तं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः ।
पुनरुद्विग्नहृदय किमेतदिति चिन्तयम्

tejasā tu tadā vyāptaṃ durnirīkṣyaṃ samantataḥ |
punarudvignahṛdaya kimetaditi cintayam

मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश ।
प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया

muhūrtamiva tattejo vyāpya sarvā diśo daśa |
praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् ।
सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम्

athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram |
saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmamiva pāvakam

प्रशान्तमनसं देवं त्रिनेत्रमपराजितम् ।
सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम्

praśāntamanasaṃ devaṃ trinetramaparājitam |
sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram

नीलकण्ठं महात्मनमसक्तं तेजसां निधिम् ।
अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम्

nīlakaṇṭhaṃ mahātmanamasaktaṃ tejasāṃ nidhim |
aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् ।
शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam |
śukladhvajamanādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam

गायद्भिर्नृत्यमानैश्च वादयद्भिश्च सर्वशः ।
वृतं पार्श्वचरैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः

gāyadbhirnṛtyamānaiśca vādayadbhiśca sarvaśaḥ |
vṛtaṃ pārśvacarairdivyairātmatulyaparākramaiḥ

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम् ।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः

bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandramivoditam |
tribhirnetraiḥ kṛtodyotaṃ tribhiḥ sūryairivoditaiḥ

सर्वविद्याधिपं देवं शरच्चन्द्रसमप्रभम् ।
नयनाह्लादसौम्योऽहमपश्यं परमेश्वरम्

sarvavidyādhipaṃ devaṃ śaraccandrasamaprabham |
nayanāhlādasaumyo'hamapaśyaṃ parameśvaram

अशोभतास्य देवस्य माला गात्रे सितप्रभे ।
जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता

aśobhatāsya devasya mālā gātre sitaprabhe |
jātarūpamayaiḥ padmairgrathitā ratnabhūṣitā

मूर्तिमन्ति तथाऽस्त्राणि सर्वतेजोमयानि च ।
मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः

mūrtimanti tathā'strāṇi sarvatejomayāni ca |
mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः ।
पिनाकमिति विख्यातं स च वै पन्नगो महान्

indrāyudhasahasrābhaṃ dhanustasya mahātmanaḥ |
pinākamiti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān

सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्वणः ।
ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः

saptaśīrṣo mahākāyastīkṣṇadaṃṣṭro viṣolvaṇaḥ |
jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ

शरश्च सूर्यसङ्काशो दृष्टः पाशुपताह्वयः ।
सहस्रभुजजिह्वास्यो भीषणो नागविग्रह

śaraśca sūryasaṅkāśo dṛṣṭaḥ pāśupatāhvayaḥ |
sahasrabhujajihvāsyo bhīṣaṇo nāgavigraha

शङ्खशूलासिभिश्चैव पट्टसै रूपवान्स्थितः ।
येन च त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद् भस्मीकृतं पुरा

śaṅkhaśūlāsibhiścaiva paṭṭasai rūpavānsthitaḥ |
yena ca tripuraṃ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkṛtaṃ purā

अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् ।
सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम्

advitīyamanirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham |
sasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantamivānalam

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् ।
सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम्

ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram |
sahasrabhujajihvākṣamudgirantamivānalam

ब्राह्मान्नारायणाच्चैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात् ।
यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम्

brāhmānnārāyaṇāccaindrādāgneyādapi vāruṇāt |
yadviśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam

येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा ।
शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया

yena tattripuraṃ dagdhvā kṣaṇādbhasmīkṛtaṃ purā |
śareṇaikena govinda mahādevena līlayā

निर्दहेत च यत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः

nirdaheta ca yatkṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhānna saṃśayaḥ

नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि ।
तदहं दृष्टवांस्तत्र आश्चर्यमिदमुत्तमम्

nāvadhyo yasya loke'sminbrahmaviṣṇusureṣvapi |
tadahaṃ dṛṣṭavāṃstatra āścaryamidamuttamam

गुह्यमस्त्रवरं नान्यत्तत्तुल्यमधिकं हि वा ।
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः

guhyamastravaraṃ nānyattattulyamadhikaṃ hi vā |
yattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ

दारयेद्द्यां मही कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम् ।
संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना

dārayeddyāṃ mahī kṛtsnāṃ śoṣayedvā mahodadhim |
saṃharedvā jagatkṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा ।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः

yauvanāśvo hato yena māndhātā sabalaḥ purā |
cakravartī mahātejāstrilokavijayī nṛpaḥ

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः

mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ |
karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ

तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं रोमहर्षणम् ।
त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम्

tacchūlamatitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ romaharṣaṇam |
triśikhāṃ bhrukuṭiṃ kṛtvā tarjamānamiva sthitam

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम् ।
सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तामिवान्तकम्

vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryamivoditam |
sarpahastamanirdeśyaṃ pāśahastāmivāntakam

दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसन्निधौ ।
परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुराः

dṛṣṭavānasmi govinda tadastraṃ rudrasannidhau |
paraśustīkṣṇadhāraśca datto rāmasya yaḥ purāḥ

महादेवेन तुष्टेन दत्तं भृगुसुताय च ।
कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे

mahādevena tuṣṭena dattaṃ bhṛgusutāya ca |
kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता ।
जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā |
jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रधिष्ठितः
अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशतोपमः ।

dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgradhiṣṭhitaḥ
abhavacchūlino'bhyāśe dīptavahniśatopamaḥ |

असङ्ख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः ।
प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ

asaṅkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ |
prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम्

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ |
divyaṃ vimānamāsthāya haṃsayuktaṃ manojavam

वामपार्श्वगतश्चापि तथा नारायणः स्थितः ।
वैनतेयं समारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः

vāmapārśvagataścāpi tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ |
vainateyaṃ samāruhya śaṅkhacakragadādharaḥ

स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः ।
शक्तिघण्टे समादाय द्वितीय इव पावकः

skando mayūramāsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ |
śaktighaṇṭe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् ।
शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम्

purastāccaiva devasya nandiṃ paśyāmyavasthitam |
śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyamiva śaṅkaram

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः

svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathā |
śakrādyā devatāścaiva sarva eva samabhyayuḥ

सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः ।
तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः

sarvabhūtagaṇāścaiva mātaro vividhāḥ sthitāḥ |
te'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ

अस्तुवन्विविधैः सतोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा ।
जगन्मूर्ति महालिङ्गं तन्मध्ये स्फूतरूपिणम्

astuvanvividhaiḥ satotrairmahādevaṃ surāstadā |
jaganmūrti mahāliṅgaṃ tanmadhye sphūtarūpiṇam

ब्रह्मा भवं तदाऽस्तौवीद्रथन्तरमुदीरयन् ।
ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा

brahmā bhavaṃ tadā'stauvīdrathantaramudīrayan |
jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇastadā

गृणन्ब्रह्म परं शक्रः शतरुद्रियमुत्तमम् ।
ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः ।
अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः

gṛṇanbrahma paraṃ śakraḥ śatarudriyamuttamam |
brahmā nārāyaṇaścaiva devarājaśca kauśikaḥ |
aśobhanta mahātmānastrayastraya ivāgnayaḥ

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्छिवः ।
शरदभ्रविनिर्मुक्तः परिधिस्थ इवांशुमान्

teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñchivaḥ |
śaradabhravinirmuktaḥ paridhistha ivāṃśumān

अयुतानि च चन्द्रार्कानपश्यं दिवि केशव ।
ततोऽहमस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रत

ayutāni ca candrārkānapaśyaṃ divi keśava |
tato'hamastuvaṃ devaṃ stavenānena suvrata

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः ।
शक्ररूपाय शक्राय शक्रवेषधराय च

namo devādhidevāya mahādevāya te namaḥ |
śakrarūpāya śakrāya śakraveṣadharāya ca

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च ।
पिनाकपाणये नित्यं शङ्खशूलधराय च ॥ ।

namaste vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca |
pinākapāṇaye nityaṃ śaṅkhaśūladharāya ca || |

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धज ।
कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च

namaste kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhaja |
kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭamiratāya ca

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च ।
शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च

śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca |
śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca

नमोस्तु रक्तवर्णाय रक्ताम्बरधराय च ।
रक्तध्वजपताकाय रक्तस्रगनुलेपिने

namostu raktavarṇāya raktāmbaradharāya ca |
raktadhvajapatākāya raktasraganulepine

नमोस्तु पीतवर्णाय पीताम्बरधराय च

namostu pītavarṇāya pītāmbaradharāya ca

नमोस्तूच्छ्रितच्छत्राय किरीटवरधारिणे ।
अर्धहारार्दकेयूर अर्धकुण्डलकर्णिने

namostūcchritacchatrāya kirīṭavaradhāriṇe |
ardhahārārdakeyūra ardhakuṇḍalakarṇine

नमः पवनवेगाय नमो देवाय वै नमः ।
सुरेन्द्राय मुनीन्द्राय महेन्द्राय नमोस्तु ते

namaḥ pavanavegāya namo devāya vai namaḥ |
surendrāya munīndrāya mahendrāya namostu te

नमः पद्मार्धमालाय उत्पलैर्मिश्रिताय च ।
अर्धचन्दनलिप्ताय अर्धस्रगनुलेपिने

namaḥ padmārdhamālāya utpalairmiśritāya ca |
ardhacandanaliptāya ardhasraganulepine

नम आदित्यवक्त्राय आदित्यनयनाय च ।
नम आदित्यवर्णाय आदित्यप्रतिमाय च

nama ādityavaktrāya ādityanayanāya ca |
nama ādityavarṇāya ādityapratimāya ca

नमः सोमाय सौम्याय सौम्यवक्त्रधराय च ।
सौम्यरूपाय मुख्याय सौम्यदंष्ट्राविभूषिणे

namaḥ somāya saumyāya saumyavaktradharāya ca |
saumyarūpāya mukhyāya saumyadaṃṣṭrāvibhūṣiṇe

नमः श्यामाय गौराय अर्धपीतार्धपाण्डवे ।
नारीनरशरीराय स्त्रीपुंसाय नमोस्तु ते

namaḥ śyāmāya gaurāya ardhapītārdhapāṇḍave |
nārīnaraśarīrāya strīpuṃsāya namostu te

नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च ।
दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यागमनाय च

namo vṛṣabhavāhāya gajendragamanāya ca |
durgamāya namastubhyamagamyāgamanāya ca

नमोस्तु गणनीताय गणवृन्दरताय च ।
गुणानुयातमार्गाय गणनित्यव्रताय च

namostu gaṇanītāya gaṇavṛndaratāya ca |
guṇānuyātamārgāya gaṇanityavratāya ca

नमः श्वेताभ्रवर्णाय संध्यारागप्रभाच य ।
अनुद्दिष्टामभिधानाय स्वरूपाय नमोस्तु ते

namaḥ śvetābhravarṇāya saṃdhyārāgaprabhāca ya |
anuddiṣṭāmabhidhānāya svarūpāya namostu te

नमो रक्ताग्रवासाय रक्तसूत्रधराय च ।
रक्तमालाविचित्राय रक्ताम्बरधराय च

namo raktāgravāsāya raktasūtradharāya ca |
raktamālāvicitrāya raktāmbaradharāya ca

मणिभूषितमूर्धाय नमश्चन्द्रार्धभूषिणे ।
विचित्रमणिमूर्धाय कुसुमाष्टधराय च

maṇibhūṣitamūrdhāya namaścandrārdhabhūṣiṇe |
vicitramaṇimūrdhāya kusumāṣṭadharāya ca

नमोऽग्निमुखनेत्राय सहस्रशशिलोचने ।
अग्निरूपाय कान्ताय नमोस्तु गहनाय च

namo'gnimukhanetrāya sahasraśaśilocane |
agnirūpāya kāntāya namostu gahanāya ca

खचराय नमस्तुभ्यं गोचराभिरताय च ।
भूचराय भुवनाय अनन्ताय शिवाय च

khacarāya namastubhyaṃ gocarābhiratāya ca |
bhūcarāya bhuvanāya anantāya śivāya ca

नमो दिग्वाससे नित्यमधिवाससुवाससे ।
नमो जगन्निवासाय प्रतिपत्तिसुखाय च

namo digvāsase nityamadhivāsasuvāsase |
namo jagannivāsāya pratipattisukhāya ca

नित्यमुद्बद्धमुकुटे महाकेयूरधारिणे ।
सर्पकण्ठोपहाराय विचित्राभरणाय च

nityamudbaddhamukuṭe mahākeyūradhāriṇe |
sarpakaṇṭhopahārāya vicitrābharaṇāya ca

नमस्त्रिनेत्रनेत्राय सहस्रशतलोचने ।
स्त्रीपुंसाय नपुंसाय नमः साङ्ख्याय योगिने

namastrinetranetrāya sahasraśatalocane |
strīpuṃsāya napuṃsāya namaḥ sāṅkhyāya yogine

शंयोरभिस्रवन्ताय अथर्वाय नमोनमः ।
नमः सर्वार्तिनाशाय नमः शोकहराय च

śaṃyorabhisravantāya atharvāya namonamaḥ |
namaḥ sarvārtināśāya namaḥ śokaharāya ca

नमो मेघनिनादाय बहुमायाधराय च ।
बीजक्षेत्राभिपालाय स्रष्टाराय नमोनमः

namo meghaninādāya bahumāyādharāya ca |
bījakṣetrābhipālāya sraṣṭārāya namonamaḥ

नमः सुरासुरेशाय विश्वेशाय नमोनमः ।
मनः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे

namaḥ surāsureśāya viśveśāya namonamaḥ |
manaḥ pavanavegāya namaḥ pavanarūpiṇe

नमः काञ्चनमालाय गिरिमालाय वै नमः ।
नमः सुरारिमालाय चण्डवेगाय वै नमः

namaḥ kāñcanamālāya girimālāya vai namaḥ |
namaḥ surārimālāya caṇḍavegāya vai namaḥ

ब्रह्मशिरोपहर्ताय महिषघ्नाय वै नमः ।
नमः स्त्रीरूपधाराय यज्ञविध्वंसनाय च

brahmaśiropahartāya mahiṣaghnāya vai namaḥ |
namaḥ strīrūpadhārāya yajñavidhvaṃsanāya ca

नमस्त्रिपुरहर्ताय यज्ञविध्वंसनाय च ।
नमः कामाङ्गनाशाय कालदण्डधराय च

namastripurahartāya yajñavidhvaṃsanāya ca |
namaḥ kāmāṅganāśāya kāladaṇḍadharāya ca

नमः स्कन्दविशाखाय ब्रह्मदण्डाय वै नमः ।
नमो भवाय शर्वाय विश्वरूपाय वै नमः

namaḥ skandaviśākhāya brahmadaṇḍāya vai namaḥ |
namo bhavāya śarvāya viśvarūpāya vai namaḥ

ईशानाय भवघ्नाय नमोस्त्वन्धकघातिने ।
नमो विश्वाय मायायचिन्त्याचिन्त्याय वै नमः

īśānāya bhavaghnāya namostvandhakaghātine |
namo viśvāya māyāyacintyācintyāya vai namaḥ

त्वं नो गतिश्च श्रेष्ठश्च त्वमेव हृदयं तथा ।]
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः

tvaṃ no gatiśca śreṣṭhaśca tvameva hṛdayaṃ tathā |]
tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ

आत्मा च सर्वभूतानां साङ्ख्ये पुरुष उच्यते ।
ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः

ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṅkhye puruṣa ucyate |
ṛṣabhastvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ

गृहस्थस्त्वमाश्रगिणामीश्वराणां महेश्वरः ।
कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यते

gṛhasthastvamāśragiṇāmīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ |
kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇurucyate

पर्वतानां भवान्मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यते

parvatānāṃ bhavānmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ |
vasiṣṭhastvamṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyate

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ।
ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भवाँल्लोक्प्रपूजितः

āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhastvaṃ parameśvaraḥ |
grāmyāṇāṃ govṛṣaścāsi bhavām̐llokprapūjitaḥ

आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः ।
पक्षिणां वैनतेयस्त्वमनन्तो भ्रुजगेषु च

ādityānāṃ bhavānviṣṇurvasūnāṃ caiva pāvakaḥ |
pakṣiṇāṃ vainateyastvamananto bhrujageṣu ca

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् ।
सनत्कुमारो योगानां साङ्ख्यानां कपिलो ह्यसि

sāmavedaśca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam |
sanatkumāro yogānāṃ sāṅkhyānāṃ kapilo hyasi

शक्रोसि मरुतां देव पितॄणां हव्यवाडसि
ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे

śakrosi marutāṃ deva pitṝṇāṃ havyavāḍasi
brahmalokaśca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः ।
वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः

kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāngiriḥ |
varṇānāṃ brāhmaṇaścāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ

आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च
यच्चान्यदपि लोके वै सर्वतेजोधिकं स्मृतम् ।
तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः

ādistvamasi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca
yaccānyadapi loke vai sarvatejodhikaṃ smṛtam |
tatsarvaṃ bhagavāneva iti me niścitā matiḥ

नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सलः ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विस्वसम्भव

namaste bhagavandeva namaste bhaktavatsalaḥ |
yogeśvara namaste'stu namaste visvasambhava

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च ।
अनैश्वर्येणि युक्तस्य गतिर्भव सनातन

prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca |
anaiśvaryeṇi yuktasya gatirbhava sanātana

यच्चापराधं कृतवानज्ञात्वा परमेश्वर ।
मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

yaccāparādhaṃ kṛtavānajñātvā parameśvara |
madbhakta iti deveśa tatsarvaṃ kṣantumarhasi

मोहितश्चास्मि देवेश त्वया रूपविपर्ययात् ।
नार्घ्यं तेन मया दत्तं पाद्यं चापि महेश्वर

mohitaścāsmi deveśa tvayā rūpaviparyayāt |
nārghyaṃ tena mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi maheśvara

एवं स्तुत्वाऽहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम्

evaṃ stutvā'hamīśānaṃ pādyamarghyaṃ ca bhaktitaḥ |
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता ।
पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि

tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā |
puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani

दुन्दुभिश्च तदा दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः ।
ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः

dundubhiśca tadā divyastāḍito devakiṃkaraiḥ |
vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः ।
अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा

tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ |
abravīttridaśāṃstatra harṣayanniva māṃ tadā

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः ।
मयि भक्तिं परां नित्यमेकभावादवस्थिताम्

paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyormahātmanaḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ nityamekabhāvādavasthitām

एवमुक्तास्तदा कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम्

evamuktāstadā kṛṣṇa surāste śūlapāṇinā |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam

भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते ।
लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः

bhagavandevadeveśa lokanātha jagatpate |
labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ

एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा ।
आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शङ्करः

evamuktastataḥ śarvaḥ surairbrahmādibhistathā |
āha māṃ bhagavānīśaḥ prahasanniva śaṅkaraḥ

वत्सोपमन्यो तृष्टोस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव ।
दृढभक्तोसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि

vatsopamanyo tṛṣṭosmi paśya māṃ munipuṅgava |
dṛḍhabhaktosi viprarṣe mayā jijñāsito hyasi

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम् ।
तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथोप्सितान्

anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimānaham |
tasmātsarvāndadāmyadya kāmāṃstava yathopsitān

एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन धीमता ।
हर्षादश्रूण्यवर्तन्त रोमहर्षस्त्वजायत

evamuktasya caivātha mahādevena dhīmatā |
harṣādaśrūṇyavartanta romaharṣastvajāyata

अब्रवं च तदा देव हर्षगद्गदया गिरा ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणम्य च पुनःपुनः

abravaṃ ca tadā deva harṣagadgadayā girā |
jānubhyāmavanīṃ gatvā praṇamya ca punaḥpunaḥ

अद्य जातो ह्यहं देव सफलं जन्म चाद्य मे ।
यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठतेऽग्रतः

adya jāto hyahaṃ deva saphalaṃ janma cādya me |
yanme sākṣānmahādevaḥ prasannastiṣṭhate'grataḥ

यं न पश्यन्ति चैवाद्धा देवा ह्यमितविक्रमम् ।
तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया

yaṃ na paśyanti caivāddhā devā hyamitavikramam |
tamahaṃ dṛṣṭavāndevaṃ ko'nyo dhanyataro mayā

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् ।
तद्विशेषमतिख्यातं यदजं ज्ञानमक्षरम्

evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam |
tadviśeṣamatikhyātaṃ yadajaṃ jñānamakṣaram

स एष भगवान्देवः सर्वसत्त्वादिरव्ययः ।
सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषः परः

sa eṣa bhagavāndevaḥ sarvasattvādiravyayaḥ |
sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣaḥ paraḥ

योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणां लोकसम्भवम् ।
वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः

yo'sṛjaddakṣiṇādaṅgādbrahmāṇāṃ lokasambhavam |
vāmapārśvāttathā viṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥ

युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रमीशोऽसृजत्प्रभुः ।
स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम्

yugānte caiva samprāpte rudramīśo'sṛjatprabhuḥ |
sa rudraḥ saṃharankṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

कालो भूत्वा परं ब्रह्म याति संवर्तकानलः ।
युगान्ते सर्वभूतानि ग्रसन्निव व्यवस्थितः

kālo bhūtvā paraṃ brahma yāti saṃvartakānalaḥ |
yugānte sarvabhūtāni grasanniva vyavasthitaḥ

एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम् ।
कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति

eṣa devo mahādevo jagatsṛṣṭvā carācaram |
kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtimākṣipya tiṣṭhati

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ।
आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः

sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ |
āste sarvagato nityamadṛśyaḥ sarvadaivataiḥ

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ।
भक्तिर्भक्तु मे नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर

yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭo'si me prabho |
bhaktirbhaktu me nityaṃ tvayi deva sureśvara

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो ।
जानीयामिति मे बुद्धिः प्रसादात्सुरसत्तम

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yadvibho |
jānīyāmiti me buddhiḥ prasādātsurasattama

क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः ।
आश्रमे च सदाऽस्माकं सान्निध्यं परमस्तु ते

kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyāmakṣayaṃ saha bāndhavaiḥ |
āśrame ca sadā'smākaṃ sānnidhyaṃ paramastu te

एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः ।
महेश्वरो महातेजाश्वराचरगुरुः शिवः

evamuktaḥ sa māṃ prāha bhagavām̐llokapūjitaḥ |
maheśvaro mahātejāśvarācaraguruḥ śivaḥ

अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः ।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

ajaraścāmaraścaiva bhava tvaṃ duḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ

ऋषीणामभिगम्यश्च मत्प्रसादाध्भविष्यसि ।
शीलवान्गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः

ṛṣīṇāmabhigamyaśca matprasādādhbhaviṣyasi |
śīlavānguṇasampannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ

अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् ।
क्षीरोदः सागरश्चैव यत्रयत्रेच्छसि प्रियम्

akṣayaṃ yauvanaṃ te'stu tejaścaivānalopamam |
kṣīrodaḥ sāgaraścaiva yatrayatrecchasi priyam

तत्र ते भविता कामं सान्निध्यं पयसोनिधेः ।
क्षीरोदनं च भुङ्ख त्वममृतेन समन्वितम्

tatra te bhavitā kāmaṃ sānnidhyaṃ payasonidheḥ |
kṣīrodanaṃ ca bhuṅkha tvamamṛtena samanvitam

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि ।
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा

bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato māmupayāsyasi |
akṣayā bāndhavāścaiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā

भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती ।
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम

bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī |
sānnidhyaṃ cāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यति ।
स्मृतस्त्वया पुनर्विप्र करिष्यामि च दर्शनम्
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ईशानः स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ ca kariṣyati |
smṛtastvayā punarvipra kariṣyāmi ca darśanam
evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ |
īśānaḥ sa varāndattvā tatraivāntaradhīyata

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना ।
तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता

evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā |
tadavāptaṃ ca me sarvaṃ yaduktaṃ tena dhīmatā

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् ।
ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा

pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhānvyavasthitān |
ṛṣīnvidyādharānyakṣāngandharvāpsarasastathā

पश्य वृक्षलतागुल्मान्सर्वपुष्पफलप्रदान् ।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सुखपत्रान्सुगन्धिनः

paśya vṛkṣalatāgulmānsarvapuṣpaphalapradān |
sarvartukusumairyuktānsukhapatrānsugandhinaḥ

सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ।
प्रसादाद्देवदेवस्य ईशअवरस्य महात्मनः

sarvametanmahābāho divyabhāvasamanvitam |
prasādāddevadevasya īśaavarasya mahātmanaḥ

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यक्षमिव दर्शनम् ।
विस्मयं परमं गत्वा अब्रवं तं महामुनिम्

etacchrutvā vacastasya pratyakṣamiva darśanam |
vismayaṃ paramaṃ gatvā abravaṃ taṃ mahāmunim

धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्रि कस्त्वदन्योस्ति पुण्यकृत् ।
यस्य देवाधिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुतेऽऽश्रमे

dhanyastvamasi viprendri kastvadanyosti puṇyakṛt |
yasya devādhidevaste sānnidhyaṃ kurute''śrame

अपि तावन्ममाप्येवं दद्यात्स भगवाञ्शिवः ।
दर्शं मुनिशार्दूल प्रसादं चापि शङ्करः

api tāvanmamāpyevaṃ dadyātsa bhagavāñśivaḥ |
darśaṃ muniśārdūla prasādaṃ cāpi śaṅkaraḥ

[द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष महादेवं न संशयः ।
अचिरेणैव कालेन यथा दृष्टो मयाऽनघ

[drakṣyase puṇḍarīkākṣa mahādevaṃ na saṃśayaḥ |
acireṇaiva kālena yathā dṛṣṭo mayā'nagha

चक्षुषा चैव दिव्येन पश्याम्यमितविक्रमम् ।
षष्ठे मासि महादेवं द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम

cakṣuṣā caiva divyena paśyāmyamitavikramam |
ṣaṣṭhe māsi mahādevaṃ drakṣyase puruṣottama

षोडशाष्टौ वरांश्चापि प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् ।
सपत्नीकाद्यदुश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

ṣoḍaśāṣṭau varāṃścāpi prāpsyasi tvaṃ maheśvarāt |
sapatnīkādyaduśreṣṭha satyametadbravīmi te

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च नित्यशः ।
विदितं मे महाबाहो प्रसादात्तस्य धीमतः ॥]

atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca nityaśaḥ |
viditaṃ me mahābāho prasādāttasya dhīmataḥ ||]

एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः ।
कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव

etānsahasraśaścānyānsamanudhyātavānharaḥ |
kasmātprasādaṃ bhagavānna kuryāttava mādhava

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीय समागमः ।
ब्रह्मणअयेनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत ।
जप्यं तु ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम्

tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīya samāgamaḥ |
brahmaṇaayenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpyuta |
japyaṃ tu te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram

अब्रवं तमहं ब्रह्मन्त्वत्प्रसादान्महामुने ।
द्रक्ष्ये दितिजसङ्घानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम्

abravaṃ tamahaṃ brahmantvatprasādānmahāmune |
drakṣye ditijasaṅghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram

एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रितां कथाम् ।
दिनान्यष्टौ ततो जग्मुर्मुहूर्तमिव भारत

evaṃ kathayatastasya mahādevāśritāṃ kathām |
dinānyaṣṭau tato jagmurmuhūrtamiva bhārata

दिनेऽष्टमे तु विप्रेणि दीक्षितोऽहं यथाविधि ।
दण्डी मुण्डी कुशी चीरि घृताक्तो मेखलीकृतः

dine'ṣṭame tu vipreṇi dīkṣito'haṃ yathāvidhi |
daṇḍī muṇḍī kuśī cīri ghṛtākto mekhalīkṛtaḥ

मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः ।
तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशः

māsamekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ |
tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśaḥ

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः ।
तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत

ekapādena tiṣṭhaṃśca ūrdhvabāhuratandritaḥ |
tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन ।
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम् ।
नीलसैलचयप्रख्यं बलाकाभूषिताम्बरम्

tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana |
indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam |
nīlasailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitāmbaram

तत्र स्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः ।
तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया

tatra sthitaśca bhagavāndevyā saha mahādyutiḥ |
tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः ।
सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा

rarāja bhagavāṃstatra devyā saha maheśvaraḥ |
somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitastathā

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।
अपश्यं देवसङ्घानां गतिमार्तिहरं हरम्

saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ |
apaśyaṃ devasaṅghānāṃ gatimārtiharaṃ haram

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं
व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम् ।
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं
शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम्

kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ
vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim |
pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ
śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam

दिव्यां मालामुरसाऽनेकवर्णां
समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम् ।
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससन्ध्यं
वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम्

divyāṃ mālāmurasā'nekavarṇāṃ
samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām |
candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasandhyaṃ
varṣātyaye tadvadapaśyamenam

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम् ।
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम्

pramathānāṃ gaṇaiścaiva samantātparivāritam |
śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram

एकादशशतान्येवं रुद्राणां वृषवाहनम्
अस्तुवं नियतात्मानं कर्मभिः शुभकर्मिणम्

ekādaśaśatānyevaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam
astuvaṃ niyatātmānaṃ karmabhiḥ śubhakarmiṇam

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।
विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन्

ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevāstathā'śvinau |
viśvābhiḥ stutibhirdevaṃ viśvadevaṃ samastuvan

शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ ।
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके

śatakratuśca bhagavānviṣṇuścāditinandanau |
brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् ।
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै

yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum |
brahmarṣayaśca sasutāstathā devarṣayaśca vai

पृथिवीं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
मासार्धमासा क्रतवो रात्रिः संवत्सराः क्षणाः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahāstathā |
māsārdhamāsā kratavo rātriḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ

मुहूर्ताश्च निमेपाश्च तथैव युगपर्ययाः ।
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सत्वविदस्तथा

muhūrtāśca nimepāśca tathaiva yugaparyayāḥ |
divyā rājannamasyanti vidyāḥ satvavidastathā

सनत्कुमारो देवाश्च इतिहासास्तथैव च ।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

sanatkumāro devāśca itihāsāstathaiva ca |
marīciraṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

मनवः सप्त सोमश्च अर्थवा सबृहस्पतिः ।
भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च

manavaḥ sapta somaśca arthavā sabṛhaspatiḥ |
bhṛgurdakṣaḥ kaśyapaśca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः ।
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर

chandāṃsi dīkṣā yajñāśca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ |
yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira

प्रजानां पालकाः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः ।
देवानां मातरः सर्वादेवपत्न्य सकन्यकाः

prajānāṃ pālakāḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ |
devānāṃ mātaraḥ sarvādevapatnya sakanyakāḥ

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च ।
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताःसागरा दिशः

sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānyarbudāni ca |
namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥsāgarā diśaḥ

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः ।
दिव्यतालेषु गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम्

gandharvāpsarasaścaiva gītavāditrakovidāḥ |
divyatāleṣu gāyantaḥ stuvanti bhavamadbhutam

विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ।
सर्वाणि चैव भूतानि स्तावराणि चराणि च ।
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनः कर्मभिर्विभुम्

vidyādharā dānavāśca guhyakā rākṣasāstathā |
sarvāṇi caiva bhūtāni stāvarāṇi carāṇi ca |
namasyanti mahārāja vāṅmanaḥ karmabhirvibhum

पुरस्ताद्धिष्ठितः शर्वो ममासीस्त्रिदशेश्वरः

purastāddhiṣṭhitaḥ śarvo mamāsīstridaśeśvaraḥ

पुरस्तद्धिष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत ।
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत

purastaddhiṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata |
saprajāpatiśakrāntaṃ jaganmāmabhyudaikṣata

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा ।
ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च

īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktirabhūttadā |
tato māmabravīddevaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca

त्वया ह्याराधितश्चाहं शतशोऽथ सहस्रशः ।
त्वत्समो नास्ति मे कश्चित्त्रिषु लोकषु वै प्रियः

tvayā hyārādhitaścāhaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
tvatsamo nāsti me kaścittriṣu lokaṣu vai priyaḥ

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता ह्युमा तदा ।
ततोऽहमब्रुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः

śirasā vandite deve devī prītā hyumā tadā |
tato'hamabruvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ

नमोस्तु ते शाश्वत सर्वयोने
ब्राह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति ।
तपश्च सत्वं च रजस्तमश्च
त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः

namostu te śāśvata sarvayone
brāhmādhipaṃ tvāmṛṣayo vadanti |
tapaśca satvaṃ ca rajastamaśca
tvāmeva satyaṃ ca vadanti santaḥ

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः ।
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः

tvaṃ vai brahmā ca rudraśca varuṇo'gnirmanurbhavaḥ |
dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वया सृष्टमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्

tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
tvayā sṛṣṭamidaṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram

यानीन्द्रियाणीह मनश्च कृत्स्नं
ये वायवः सप्ति तथैव चाग्नयः ।
ये देवसंस्थास्तव देवताश्च
तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति

yānīndriyāṇīha manaśca kṛtsnaṃ
ye vāyavaḥ sapti tathaiva cāgnayaḥ |
ye devasaṃsthāstava devatāśca
tasmātparaṃ tvāmṛṣayo vadanti

वेदाश्च यज्ञाः सोमश्च दक्षिणा पावको हविः ।
यज्ञोपगं च यत्किंचिद्भगवांस्तदसंशयम्

vedāśca yajñāḥ somaśca dakṣiṇā pāvako haviḥ |
yajñopagaṃ ca yatkiṃcidbhagavāṃstadasaṃśayam

इष्टं दत्तमधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी

iṣṭaṃ dattamadhītaṃ vratāni niyamāśca ye |
hrīḥ kīrtiḥ śrīrdyutistuṣṭiḥ siddhiścaiva tadarpaṇī

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोथ मत्सरः ।
आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनवस्तव

kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambhotha matsaraḥ |
ādhayo vyādhayaścaiva bhagavaṃstanavastava

कृतिर्विकारः प्रणयः प्रधानं बीजमव्ययम् ।
मनसः परमा योनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः

kṛtirvikāraḥ praṇayaḥ pradhānaṃ bījamavyayam |
manasaḥ paramā yoniḥ prabhāvaścāpi śāśvataḥ

अव्यक्तः पावनोऽचिन्त्यः सहस्रांशुर्हिरण्मयः ।
आदिर्गणानां सर्वेषां भवान्वैजीविताश्रयः

avyaktaḥ pāvano'cintyaḥ sahasrāṃśurhiraṇmayaḥ |
ādirgaṇānāṃ sarveṣāṃ bhavānvaijīvitāśrayaḥ

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्चसंवित्ख्यातिर्धृतिः स्मृतिः

mahānātmā matirbrahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ |
buddhiḥ prajñopalabdhiścasaṃvitkhyātirdhṛtiḥ smṛtiḥ

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो वेदात्प्रमोहं विनियच्छति

paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyate |
tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vedātpramohaṃ viniyacchati

हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिस्तुतः

hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñastvamṛṣistutaḥ

सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

sarvataḥ pāṇipādastvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhasi

फलं त्वमसि दिग्मांशोर्निमेषादिषु कर्मसु ।
त्वं वै प्रबार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संश्रितः ।
अणिमा महिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः

phalaṃ tvamasi digmāṃśornimeṣādiṣu karmasu |
tvaṃ vai prabārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃśritaḥ |
aṇimā mahimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ

त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसत्वा जितेन्द्रियाः

tvayi buddhirmatirlokāḥ prapannāḥ saṃśritāśca ye |
dhyānino nityayogāśca satyasatvā jitendriyāḥ

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं
प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् ।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति

yastvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ
prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ
sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati

1
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः ।
प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः

1
viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ |
pradhānavidhiyogasthastvāmeva viśate budhaḥ

एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने ।
चराचरं जगत्सर्गं सिंहनादं तदाऽकरोत्

evamukte mayā pārtha bhave cārtivināśane |
carācaraṃ jagatsargaṃ siṃhanādaṃ tadā'karot

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च
नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि ।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे
महर्षयश्चैव तदा प्रणेमुः

taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca
nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve
maharṣayaścaiva tadā praṇemuḥ

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् ।
राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ

mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām |
rāśayo nipatanti sma vāyuśca susukho vavau

निरीक्ष्य भगवान्देवीं ह्युमां मां च जगद्धितः ।
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शङ्करः

nirīkṣya bhagavāndevīṃ hyumāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ |
śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ māmāha śaṅkaraḥ

विद्मः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन् ।
क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हित्वयि मे परा

vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktimasmāsu tava śatruhan |
kriyatāmātmanaḥ śreyaḥ prītirhitvayi me parā

वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दाताऽस्मि तव सत्तम ।
ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान्

vṛṇīṣvāṣṭau varānkṛṣṇa dātā'smi tava sattama |
brūhi yādavaśārdūla yānicchasi sudurlabhān