Chapter 30: The jackal and the monkey: broken promises

ब्राह्मणानां तु ये लोके प्रतिश्रुत्य पितामह ।
न प्रयच्छन्ति लोभात्ते के भवन्ति महामते

brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha |
na prayacchanti lobhātte ke bhavanti mahāmate

एतन्मे तत्वतो ब्रूहि धर्मे धर्मभृतांवर ।
प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छन्ति ये नराः

etanme tatvato brūhi dharme dharmabhṛtāṃvara |
pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ

यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु ।
आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव प्रजाफलम्

yo na dadyātpratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu |
āśāstasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam

यां रात्रिं जायते पापो यां च रात्रिं विनश्यति ।
एतस्मिन्नन्तरे यद्यत्सुकृतं तस्य भारत

yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati |
etasminnantare yadyatsukṛtaṃ tasya bhārata

यच्च तस्य हुतं किञ्चिद्दत्तं वा भरतर्षभ ।
तपस्तप्तमथो वाऽपि सर्वं तस्योपहन्यते

yacca tasya hutaṃ kiñciddattaṃ vā bharatarṣabha |
tapastaptamatho vā'pi sarvaṃ tasyopahanyate

अथैतद्वचनं प्राहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः ।
निशास्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया

athaitadvacanaṃ prāhurdharmaśāstravido janāḥ |
niśāsya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā

अपि चोदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदो जनाः ।
अश्वानां श्यामकर्णानां सहस्रेण स मुच्यते

api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ |
aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata

तौ सखायौ पुरा ह्यास्तां मानुषत्वे परंतप ।
अन्यां योनिं समापन्नौ सृगालीं वानरीं तथा ।
सम्भाषणात्ततः सख्यं तत्रतत्र परस्परम्

tau sakhāyau purā hyāstāṃ mānuṣatve paraṃtapa |
anyāṃ yoniṃ samāpannau sṛgālīṃ vānarīṃ tathā |
sambhāṣaṇāttataḥ sakhyaṃ tatratatra parasparam

ततः परासून्खादन्तं सृगालं वानरोऽब्रवीत् ।
श्मशानमध्ये सम्प्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्

tataḥ parāsūnkhādantaṃ sṛgālaṃ vānaro'bravīt |
śmaśānamadhye samprekṣya pūrvajātimanusmaran

किं त्वया पापकं पूर्वं कृतं कर्म सुदारुणम् ।
यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिकानत्सि कुत्सितान्

kiṃ tvayā pāpakaṃ pūrvaṃ kṛtaṃ karma sudāruṇam |
yastvaṃ śmaśāne mṛtakānpūtikānatsi kutsitān

एवमुक्तः प्रत्युवाच सृगालो वानरं तदा ।
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य न मया तदुपाहृतम्

evamuktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā |
brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tadupāhṛtam

तत्कृते पापिकां योनिमापन्नोस्मि प्लवङ्गम ।
तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः

tatkṛte pāpikāṃ yonimāpannosmi plavaṅgama |
tasmādevaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ

सृगालो वानरं प्राह पुनरेव नरोत्तम ।
किं त्वया पातकं कर्म कृतं येनासि वानरः

sṛgālo vānaraṃ prāha punareva narottama |
kiṃ tvayā pātakaṃ karma kṛtaṃ yenāsi vānaraḥ

स चाप्याह फलाहारो ब्राह्मणानां प्लवङ्गमः ।
तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्त्तव्यं विदुषा सदा ।
सीमाविवादे मोक्तव्यं दातव्यं च प्रतिश्रुतम्

sa cāpyāha phalāhāro brāhmaṇānāṃ plavaṅgamaḥ |
tasmānna brāhmaṇasvaṃ tu harttavyaṃ viduṣā sadā |
sīmāvivāde moktavyaṃ dātavyaṃ ca pratiśrutam

इत्येतद्ब्रुवतो राजन्ब्राह्मणस्य मया श्रुतम् ।
कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम्

ityetadbruvato rājanbrāhmaṇasya mayā śrutam |
kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm

श्रुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशांपते ।
कथां कथयतः पूर्वं ब्राह्मणं प्रति पाण्डव

śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃpate |
kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava

न हर्तव्यं विप्रधनं क्षन्तव्यं तेषु नित्यशः ।
बालाश्च नावमन्तव्या दरिद्राः कृपणा अपि

na hartavyaṃ vipradhanaṃ kṣantavyaṃ teṣu nityaśaḥ |
bālāśca nāvamantavyā daridrāḥ kṛpaṇā api

एवमेव च मां नित्यं ब्राह्मणाः संदिशन्ति वै ।
प्रतिश्रुतं भवेद्देयं नाशा कार्या द्विजोत्तमे

evameva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai |
pratiśrutaṃ bhaveddeyaṃ nāśā kāryā dvijottame

ब्राह्मणो ह्याशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते ।
सुसमिद्धो यता दीप्तः पावकस्तद्विधः स्मृतः

brāhmaṇo hyāśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate |
susamiddho yatā dīptaḥ pāvakastadvidhaḥ smṛtaḥ

यं निरीक्षेत सङ्क्रुद्ध आशया पूर्वजातया ।
प्रदहेच्च हितं राजन्कक्षमक्षय्यभुग्यथा

yaṃ nirīkṣeta saṅkruddha āśayā pūrvajātayā |
pradahecca hitaṃ rājankakṣamakṣayyabhugyathā

स एव हि यदा तुष्टो वचसा प्रतिनन्दति ।
भवत्यगदसंकाशो विषये तस्य भारत

sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati |
bhavatyagadasaṃkāśo viṣaye tasya bhārata

पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव बान्धवान्सचिवांस्तथा ।
पुरं जनपदं चैव शान्तिरिष्टेन पोषयेत्

putrānpautrānpaśūṃścaiva bāndhavānsacivāṃstathā |
puraṃ janapadaṃ caiva śāntiriṣṭena poṣayet

एतद्धि परमं तेजो ब्राह्मणस्येह दृश्यते ।
सहस्रकिरणस्येव सवितुर्धरणीतले

etaddhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate |
sahasrakiraṇasyeva saviturdharaṇītale

तस्माद्दातव्यमेवेह प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिर ।
यदीच्छेच्छोभनां जातिं प्राप्तुं भरतसत्तम

tasmāddātavyameveha pratiśrutya yudhiṣṭhira |
yadīcchecchobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama

ब्राह्मणस्य हि दत्तेन ध्रुवं स्वर्गो ह्यनुत्तमः ।
शक्यः प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती क्रिया

brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hyanuttamaḥ |
śakyaḥ prāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्था ।
तस्माद्दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विजानता

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarasthā |
tasmāddānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā

महद्धि भरतश्रेष्ठ ब्राह्मणस्तीर्थमुच्यते ।
वेलायां न तु कस्यां चिद्गच्छेद्विप्रो ह्यपूजितः

mahaddhi bharataśreṣṭha brāhmaṇastīrthamucyate |
velāyāṃ na tu kasyāṃ cidgacchedvipro hyapūjitaḥ