Chapter 261: Atri lights the world; Chyavana humbles Indra

इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्तमब्रवीत् ।
शृणु मे हैहयश्रेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः

ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustamabravīt |
śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ

घोरे तमस्ययुध्यन्त सहिता देवदानवाः ।
अविद्यत शरैस्तत्र स्वर्भानुः सोमभास्करौ

ghore tamasyayudhyanta sahitā devadānavāḥ |
avidyata śaraistatra svarbhānuḥ somabhāskarau

अथ ते तमसा ग्रस्ता निहन्यन्ते स्म दानवैः ।
देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस्तदा

atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ |
devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhistadā

असुरेर्वध्यमानास्ते क्षीणप्राणा दिवौकसः ।
अपश्यन्त तपस्यन्तमत्रिं विप्रं तपोधनम्

asurervadhyamānāste kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ |
apaśyanta tapasyantamatriṃ vipraṃ tapodhanam

अथैनमब्रुवन्देवाः शान्तक्रोधं जितेन्द्रियम् ।
असुरेरिषुभिर्विद्धौ चन्द्रादित्याविमावुभौ

athainamabruvandevāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam |
asureriṣubhirviddhau candrādityāvimāvubhau

वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस्तमसा वृते ।
नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात्त्रायस्व नः प्रभो

vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhistamasā vṛte |
nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāttrāyasva naḥ prabho

कथं रक्षामि भवतस्तेऽब्रुवंश्चन्द्रमा भव ।
तिमिरघ्नश्च सविता दस्युहन्ता च नो भव

kathaṃ rakṣāmi bhavataste'bruvaṃścandramā bhava |
timiraghnaśca savitā dasyuhantā ca no bhava

एवमुक्तस्तदात्रिर्वै तमोनुदभवच्छशी ।
अपश्यत्सौम्यभावाच्च सोमवत्प्रियदर्शनः

evamuktastadātrirvai tamonudabhavacchaśī |
apaśyatsaumyabhāvācca somavatpriyadarśanaḥ

दृष्ट्वा नातिप्रभं सोमं तथा सूर्यं च पार्थिव ।
प्रकाशमकरोदत्रिस्तपसा स्वेन संयुगे

dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva |
prakāśamakarodatristapasā svena saṃyuge

जगद्वितिमिरं चापि प्रदीप्तमकरोत्तदा ।
व्यजयच्छत्रुसङ्घांश्च देवानां स्वेन तेजसा

jagadvitimiraṃ cāpi pradīptamakarottadā |
vyajayacchatrusaṅghāṃśca devānāṃ svena tejasā

अत्रिणा दह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा देवा महासुरान् ।
पराक्रमैस्तेऽपिं तदा व्यघ्नन्नत्रिसुरक्षिताः ।
उद्भासितश्च सविता देवास्त्राता हतासुराः

atriṇā dahyamānāṃstāndṛṣṭvā devā mahāsurān |
parākramaiste'piṃ tadā vyaghnannatrisurakṣitāḥ |
udbhāsitaśca savitā devāstrātā hatāsurāḥ

अत्रिणा त्वथ सोमत्वं कृतमुत्तमतेजसा ।
द्विजेनाग्निद्वितीयेनि जपता चर्मवाससा

atriṇā tvatha somatvaṃ kṛtamuttamatejasā |
dvijenāgnidvitīyeni japatā carmavāsasā

फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम् ।
तस्यापि विस्तरेणोक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः ।
ब्रवीम्यन्यं ब्रूहि वा त्वमत्रितः क्षत्रियं वरम्

phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam |
tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ |
bravīmyanyaṃ brūhi vā tvamatritaḥ kṣatriyaṃ varam

इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तूष्णीमभूद्वायुस्ततोऽब्रवीत् ।
शृणु राजन्महत्कर्म च्यवनस्य महात्मनः

ityuktastvarjunastūṣṇīmabhūdvāyustato'bravīt |
śṛṇu rājanmahatkarma cyavanasya mahātmanaḥ

अश्विनोः प्रतिसंश्रुत्य च्यवनः पाकशासनम् ।
प्रोवाच सहितो देवैः सोमपावश्विनौ कुरु

aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam |
provāca sahito devaiḥ somapāvaśvinau kuru

अस्माभिर्निन्दितावेतौ भवेतां सोमपौ कथम् ।
देवैर्न सम्मितावेतौ तस्मान्मैवं वदस्व नः

asmābhirninditāvetau bhavetāṃ somapau katham |
devairna sammitāvetau tasmānmaivaṃ vadasva naḥ

अश्विभ्यां सह नेच्छामः सोमं पातुं महाव्रत ।
यदन्यद्वक्ष्यसे विप्र तत्करिष्याम ते वचः

aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ somaṃ pātuṃ mahāvrata |
yadanyadvakṣyase vipra tatkariṣyāma te vacaḥ

पिबेतामश्विनौ सोमं भवद्भिः सहिताविमौ ।
उभावेतावपि सुरौ सूर्यपुत्रौ सुरेश्वर

pibetāmaśvinau somaṃ bhavadbhiḥ sahitāvimau |
ubhāvetāvapi surau sūryaputrau sureśvara

क्रियतां मद्वचो देवा यथा वै समुदाहृतम् ।
एतद्वः कुर्वतां श्रेयो भवेन्नैतदकुर्वताम्

kriyatāṃ madvaco devā yathā vai samudāhṛtam |
etadvaḥ kurvatāṃ śreyo bhavennaitadakurvatām

अश्विभ्यां सह सोमं वै न पास्यामि द्विजोत्तम ।
पिबन्त्वन्ये यथाकामं नाहं पातुमिहोत्सहे

aśvibhyāṃ saha somaṃ vai na pāsyāmi dvijottama |
pibantvanye yathākāmaṃ nāhaṃ pātumihotsahe

न चेत्करिष्यसि वचो मयोक्तं बलसूदन ।
मया प्रमथितः सद्यः सोमं पास्यसि वै मखे

na cetkariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana |
mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe

ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाऽश्विनोः ।
च्यवनेनि ततो मन्त्रैरभिभूताः सुराऽभवन्

tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasā'śvinoḥ |
cyavaneni tato mantrairabhibhūtāḥ surā'bhavan

तत्तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः क्रोधमूर्च्छितः ।
उद्यम्य विपुलं शैलं च्यवनं समुपाद्रवत्

tattu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrcchitaḥ |
udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat

तथा वज्रेम भगवानमर्षाकुललोचनः ।
तमापतन्तं दृष्ट्वैव च्यवनस्तपसाऽन्वितः

tathā vajrema bhagavānamarṣākulalocanaḥ |
tamāpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanastapasā'nvitaḥ

अद्भिः सिक्त्वाऽस्तम्ययतं सवज्रं सहपर्वतम् ।
अथेन्द्रस्य महाघोरं सोऽसृजच्छत्रुमेव हि

adbhiḥ siktvā'stamyayataṃ savajraṃ sahaparvatam |
athendrasya mahāghoraṃ so'sṛjacchatrumeva hi

मदं नामाहुतिमयं व्यादितास्यं महामुनिः ।
तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयोजनम्

madaṃ nāmāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ |
tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam

द्वियोजनशतास्तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः ।
हनुस्तस्याभवद्भूमावास्यं चास्यास्पृशद्दिवम्

dviyojanaśatāstasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ |
hanustasyābhavadbhūmāvāsyaṃ cāsyāspṛśaddivam

जिह्वामूले स्थितास्तस्य सर्वे देवाः सवासवाः ।
तिमेरास्यमनुप्राप्ता यथा मत्स्या महार्णवे

jihvāmūle sthitāstasya sarve devāḥ savāsavāḥ |
timerāsyamanuprāptā yathā matsyā mahārṇave

ते सम्मन्त्र्य ततो देवा मदस्यास्य समीपगाः ।
अब्रुवन्सहिताः शक्रं प्रणमास्मै द्विजातये

te sammantrya tato devā madasyāsya samīpagāḥ |
abruvansahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye

अश्विभ्यां सह सोमं च पिबाम विगतज्वराः ।
ततः स प्रणतः शक्रश्चकार च्यवनस्य तत्

aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāma vigatajvarāḥ |
tataḥ sa praṇataḥ śakraścakāra cyavanasya tat

च्यवनः कृतवानेतावश्विनौ सोमपायिनौ ।
ततः प्रत्याहरत्कर्म मदं च व्यभजन्मुनिः

cyavanaḥ kṛtavānetāvaśvinau somapāyinau |
tataḥ pratyāharatkarma madaṃ ca vyabhajanmuniḥ

अक्षेषु मृगयायां च पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् ।
एतैर्दोषैर्नरा राजन्क्षयं यान्ति न संशयः

akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān |
etairdoṣairnarā rājankṣayaṃ yānti na saṃśayaḥ

तस्मादेतान्नरो नित्यं दूरतः परिवर्जयेतद्

tasmādetānnaro nityaṃ dūrataḥ parivarjayetad

एतत्ते च्यवनस्यापि कर्मि राजन्प्रकीर्तितम् ।
ब्रवीम्यन्यं ब्रूहि वा त्वं क्षत्रियं ब्राह्मणाद्वरम्

etatte cyavanasyāpi karmi rājanprakīrtitam |
bravīmyanyaṃ brūhi vā tvaṃ kṣatriyaṃ brāhmaṇādvaram