Chapter 243: Moksha, the highest of all dharmas

देवदेव नमस्तेऽस्तु कालसूदन शङ्कर ।
लोकेषु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्मया श्रुताः

devadeva namaste'stu kālasūdana śaṅkara |
lokeṣu vividhā dharmāstvatprasādānmayā śrutāḥ

विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ।
श्रुतुमिच्छाम्यहं सर्वमत्र मुह्यति मे मनः

viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śāśvataṃ dhruvamavyayam |
śrutumicchāmyahaṃ sarvamatra muhyati me manaḥ

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः ।
वानप्रस्थं पुनः केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रमम्

kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidyajñaphalaṃ dvijāḥ |
vānaprasthaṃ punaḥ kecidgārhasthyaṃ kecidāśramam

राजधर्माश्रयं केचित्केचित्स्वाध्यायमेव च ।
ब्रह्मचर्याश्रमं केचित्केचिद्वाक्संयमाश्रयम्

rājadharmāśrayaṃ kecitkecitsvādhyāyameva ca |
brahmacaryāśramaṃ kecitkecidvāksaṃyamāśrayam

मातरं पितरं केचित्सेवमाना दिवं गताः ।
अहिंसया परः स्वर्गे सत्येन च महीयते

mātaraṃ pitaraṃ kecitsevamānā divaṃ gatāḥ |
ahiṃsayā paraḥ svarge satyena ca mahīyate

आहवेऽभिमुखाः केचिन्निहतास्त्रिदिवं गताः ।
केचिदुञ्छवृत्ते सिद्धाः स्वर्गमार्गं समाश्रिताः

āhave'bhimukhāḥ kecinnihatāstridivaṃ gatāḥ |
keciduñchavṛtte siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ

आर्जवेनापरे युक्ता महतां पूजते रताः ।
ऋजवो नाकपृष्ठे तु शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः

ārjavenāpare yuktā mahatāṃ pūjate ratāḥ |
ṛjavo nākapṛṣṭhe tu śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ

एवं बहुविधैर्लोके धर्मद्वारैः सुसंवृतैः ।
ममापि मतिराविद्धा मेघलेखेव वायुना

evaṃ bahuvidhairloke dharmadvāraiḥ susaṃvṛtaiḥ |
mamāpi matirāviddhā meghalekheva vāyunā

एतस्मिन्संशयस्थाने संशयच्छेदकारि यत् ।
वचनं ब्रूहि देवेश निश्चयज्ञानसंज्ञितम्

etasminsaṃśayasthāne saṃśayacchedakāri yat |
vacanaṃ brūhi deveśa niścayajñānasaṃjñitam

एवं पृष्टः स्वया देव्या महादेवः पिनाकधृक् ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं सूक्ष्ममध्यात्मसंश्रितम्

evaṃ pṛṣṭaḥ svayā devyā mahādevaḥ pinākadhṛk |
provāca madhuraṃ vākyaṃ sūkṣmamadhyātmasaṃśritam

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि निश्चयम् ।
एतदेव विशिष्टं ते यत्त्वं पृच्छसि मां प्रिये

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si niścayam |
etadeva viśiṣṭaṃ te yattvaṃ pṛcchasi māṃ priye

सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्गलोकफलाश्रितः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफलाः क्रियाः

sarvatra vihito dharmaḥ svargalokaphalāśritaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalāḥ kriyāḥ

यस्मिन्यस्मिंश्च विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
तं तमेवाभिजानाति नान्यं धर्मं शुचिस्मिते

yasminyasmiṃśca viṣaye yoyo yāti viniścayam |
taṃ tamevābhijānāti nānyaṃ dharmaṃ śucismite

शृणु देवि समासेन मोक्षद्वारसमनुत्तमम् ।
एतद्धि सर्वधर्माणां विशिष्टं शुभमव्ययम्

śṛṇu devi samāsena mokṣadvārasamanuttamam |
etaddhi sarvadharmāṇāṃ viśiṣṭaṃ śubhamavyayam

नास्ति मोक्षात्परं देवि मोक्ष एव परा गतिः ।
सुखमात्यन्तिकं श्रेष्ठमनिवृत्तं च तद्विदुः

nāsti mokṣātparaṃ devi mokṣa eva parā gatiḥ |
sukhamātyantikaṃ śreṣṭhamanivṛttaṃ ca tadviduḥ

नात्र देवि जरा मृत्युः शोको वा दुःखमेव वा ।
अनुत्तममचिन्त्यं च तद्देवि परमं सुखम्

nātra devi jarā mṛtyuḥ śoko vā duḥkhameva vā |
anuttamamacintyaṃ ca taddevi paramaṃ sukham

ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानं मोक्षज्ञानं विदुर्बुधाः ।
ऋषिभिर्देवसङ्घैश्च प्रोच्यते परमं पदम्

jñānānāmuttamaṃ jñānaṃ mokṣajñānaṃ vidurbudhāḥ |
ṛṣibhirdevasaṅghaiśca procyate paramaṃ padam

नित्यमक्षरमक्षोभ्यमजेयं शाश्वतं शिवम् ।
विशन्ति तत्पदं प्राज्ञाः स्पृहणीयं सुरोत्तमैः

nityamakṣaramakṣobhyamajeyaṃ śāśvataṃ śivam |
viśanti tatpadaṃ prājñāḥ spṛhaṇīyaṃ surottamaiḥ

दुःखादिश्च दुरन्तश्च संसारोयं प्रकीर्तितः ।
शोकव्याधिजरादोषैर्मरणेन च संयुतः

duḥkhādiśca durantaśca saṃsāroyaṃ prakīrtitaḥ |
śokavyādhijarādoṣairmaraṇena ca saṃyutaḥ

यथा ज्योतिर्गणा व्योम्नि विवर्तन्ते पुनःपुनः ।
तस्य मोक्षस्य मार्गोऽयं श्रुयतां शुभलक्षणे

yathā jyotirgaṇā vyomni vivartante punaḥpunaḥ |
tasya mokṣasya mārgo'yaṃ śruyatāṃ śubhalakṣaṇe

ब्रह्मादिस्थावरान्तश्च संसारो यः प्रकीर्तितः ।
संसारे प्राणिनः सर्वे निवर्तन्ते यथा पुनः

brahmādisthāvarāntaśca saṃsāro yaḥ prakīrtitaḥ |
saṃsāre prāṇinaḥ sarve nivartante yathā punaḥ

तत्र संसारचक्रस्य मोक्षो ज्ञानेन दृश्यते ।
अध्यात्मतत्वविज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते

tatra saṃsāracakrasya mokṣo jñānena dṛśyate |
adhyātmatatvavijñānaṃ jñānamityabhidhīyate

ज्ञानस्य ग्रहणोपायमाचारं ज्ञानिनस्तथा ।
यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु

jñānasya grahaṇopāyamācāraṃ jñāninastathā |
yathāvatsampravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि भूत्वा पूर्वं गृहे स्थितः ।
आनृण्यं सर्वतः प्राप्य ततस्तान्संत्यजेद्गृहान्

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi bhūtvā pūrvaṃ gṛhe sthitaḥ |
ānṛṇyaṃ sarvataḥ prāpya tatastānsaṃtyajedgṛhān

ततः संत्यज्य गार्हस्थ्यं निश्चितो वनमाश्रयेत्

tataḥ saṃtyajya gārhasthyaṃ niścito vanamāśrayet

वने गुरुं समाज्ञाय दीक्षितो विधिपूर्वकम् ।
दीक्षां प्राप्य यथान्यायं स्ववृत्तं परिपालयेत्

vane guruṃ samājñāya dīkṣito vidhipūrvakam |
dīkṣāṃ prāpya yathānyāyaṃ svavṛttaṃ paripālayet

गृह्णीयादप्युपाध्यायान्मोक्षज्ञानमनिन्दितः ।
द्विविधं च पुनर्मोक्षं साङ्ख्ययोगमिति स्मृतिः

gṛhṇīyādapyupādhyāyānmokṣajñānamaninditaḥ |
dvividhaṃ ca punarmokṣaṃ sāṅkhyayogamiti smṛtiḥ

पञ्चविंशतिविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते ।
ऐश्वर्यं देवसारूप्यं योगशास्त्रस्य निर्णयः ।
तयोरन्यतरं ज्ञानं शृणुयाच्छिष्यतां गतः

pañcaviṃśativijñānaṃ sāṅkhyamityabhidhīyate |
aiśvaryaṃ devasārūpyaṃ yogaśāstrasya nirṇayaḥ |
tayoranyataraṃ jñānaṃ śṛṇuyācchiṣyatāṃ gataḥ

नाकालो नाप्यकाषायी नाप्यसंवत्सरोषितः ।
नासाङ्ख्ययोगो नाश्राद्धं गुरुणा स्नेहपूर्वकम् ।
समः शीतोष्णहर्षादीन्विषहेत स वै मुनिः

nākālo nāpyakāṣāyī nāpyasaṃvatsaroṣitaḥ |
nāsāṅkhyayogo nāśrāddhaṃ guruṇā snehapūrvakam |
samaḥ śītoṣṇaharṣādīnviṣaheta sa vai muniḥ

अमृष्यः क्षुत्पिपासाभ्यामुचितेभ्यो निवर्तयेत् ।
त्यजेत्सङ्कल्पजान्ग्रन्थीन्सदा ध्यानपरो भवेत्

amṛṣyaḥ kṣutpipāsābhyāmucitebhyo nivartayet |
tyajetsaṅkalpajāngranthīnsadā dhyānaparo bhavet

कुण्डिकाचमसं शिक्यं छत्रं यष्टिमुपानहौ ।
चेलमित्येव नैतेषु स्थापयेत्साम्यमात्मनः

kuṇḍikācamasaṃ śikyaṃ chatraṃ yaṣṭimupānahau |
celamityeva naiteṣu sthāpayetsāmyamātmanaḥ

गुरोः पूर्वं समुत्तिष्ठेज्जघन्यं तस्य संविशेत् ।
नैवाविज्ञाप्य भर्तारमावश्यकमपि व्रजेत्

guroḥ pūrvaṃ samuttiṣṭhejjaghanyaṃ tasya saṃviśet |
naivāvijñāpya bhartāramāvaśyakamapi vrajet

द्विरह्नि स्नानशाटेन संध्ययोरभिषेचनम् ।
एककालाशनं चास् विहितं यतिभिः पुरा

dvirahni snānaśāṭena saṃdhyayorabhiṣecanam |
ekakālāśanaṃ cās vihitaṃ yatibhiḥ purā

भैक्षं सर्वत्र गृह्णीयाच्चिन्तयेत्सततं निशि ।
कारणे चापि सम्प्राप्ते न ज्ञाप्येत कदाचन

bhaikṣaṃ sarvatra gṛhṇīyāccintayetsatataṃ niśi |
kāraṇe cāpi samprāpte na jñāpyeta kadācana

ब्रह्मिचर्यं वने वासं शौचमिन्द्रियसंयमः ।
दया च सर्वभूतेषु तस्य धर्मः सनातनः

brahmicaryaṃ vane vāsaṃ śaucamindriyasaṃyamaḥ |
dayā ca sarvabhūteṣu tasya dharmaḥ sanātanaḥ

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
आत्मयुक्तः परां बुद्धिं लभते पापनाशिनीम्

vimuktaḥ sarvapāpebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ |
ātmayuktaḥ parāṃ buddhiṃ labhate pāpanāśinīm

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्र्हम सम्पद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brhama sampadyate tadā

अनिष्ठुरोऽनहङ्कारो निर्द्वन्द्वो वीतमत्सरः ।
वीतशोकभयाबाधं पदं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

aniṣṭhuro'nahaṅkāro nirdvandvo vītamatsaraḥ |
vītaśokabhayābādhaṃ padaṃ prāpnotyanuttamam

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च निर्वाणमधिगच्छति

tulyanindāstutirmaunī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
samaḥ śatrau ca mitre ca nirvāṇamadhigacchati

एवं युक्तसमाचारस्तत्परोऽध्यात्मचिन्तकः ।
ज्ञानाभ्यासेन तेनैव प्राप्नोति परमां गतिम्

evaṃ yuktasamācārastatparo'dhyātmacintakaḥ |
jñānābhyāsena tenaiva prāpnoti paramāṃ gatim