Chapter 155: Shukra on flowers, incense, lamps and bali

आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ ।
कथमेतत्समुत्पन्नं फलं वा तद्ब्रवीहि मे

ālokadānaṃ nāmaitatkīdṛśaṃ bharatarṣabha |
kathametatsamutpannaṃ phalaṃ vā tadbravīhi me

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
manoḥ prajāpatervādaṃ suvarṇasya ca bhārata

तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम भारत ।
वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति विश्रुतः

tapasvī kaścidabhavatsuvarṇo nāma bhārata |
varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti viśrutaḥ

कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्यायोपरमं गतः ।
बहून्सुवंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः

kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāyoparamaṃ gataḥ |
bahūnsuvaṃśaprabhavānsamatītaḥ svakairguṇaiḥ

स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च ।
कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ चोभौ तत्र चक्रतुः

sa kadācinmanuṃ vipro dadarśopasasarpa ca |
kuśalapraśnamanyonyaṃ tau cobhau tatra cakratuḥ

ततस्तौ सत्यसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते ।
देवर्षिभिः सदा जुष्टे सहितौ संन्यषीदताम्

tatastau satyasaṃkalpau merau kāñcanaparvate |
devarṣibhiḥ sadā juṣṭe sahitau saṃnyaṣīdatām

तत्र तौ कथयन्तौ स्तां कथा नानाविधाश्रयाः ।
ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्

tatra tau kathayantau stāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ |
brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām

सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रति ।
हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि

suvarṇastvabravīdvākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prati |
hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktumarhasi

सुमनोगन्धधूपाद्यैरिज्यन्ते दैवतानि च ।
किमेतत्कथमुत्पन्नं फलं योगं च शंस मे

sumanogandhadhūpādyairijyante daivatāni ca |
kimetatkathamutpannaṃ phalaṃ yogaṃ ca śaṃsa me

बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः ।
समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः

balervairocanasyeha trailokyamanuśāsataḥ |
samīpamājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ

तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः ।
निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः

tamarghyādibhirabhyarcya bhārgavaṃ so'surādhipaḥ |
niṣasādāsane paścādvidhivadbhūridakṣiṇaḥ

कथेयमभवत्तत्र त्वया या परिकीर्तिता ।
सुमनोधूपदीपानां सम्प्रदाने फलं प्रति

katheyamabhavattatra tvayā yā parikīrtitā |
sumanodhūpadīpānāṃ sampradāne phalaṃ prati

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम्

tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnamuttamam

सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मिवित्तम ।
प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति

sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmivittama |
pradānasya dvijaśreṣṭha tadbhavānvaktumarhati

अग्नीषोमादिसृष्टौ तु विष्णोः सर्वात्मनः प्रभोः ।
तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम्

agnīṣomādisṛṣṭau tu viṣṇoḥ sarvātmanaḥ prabhoḥ |
tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmastasmādanantaram

एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च ।
सोमस्यात्मा च बहुधा सम्भूतः पृथिवीतले ।
अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तृणजातयः

etasminnantare caiva vīrudoṣadhya eva ca |
somasyātmā ca bahudhā sambhūtaḥ pṛthivītale |
amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāścānyāstṛṇajātayaḥ

अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यस्तृप्तिं ददाति च ।
मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः

amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyastṛptiṃ dadāti ca |
mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम् ।
ओषध्यो ह्यमृतं सर्वा विषं तेजोग्निसम्भवम्

amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahadviṣamamaṅgalam |
oṣadhyo hyamṛtaṃ sarvā viṣaṃ tejognisambhavam

अमृतं मनो ह्लादयते श्रियं चापि ददाति च ।
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः

amṛtaṃ mano hlādayate śriyaṃ cāpi dadāti ca |
tasmātsumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ

देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः ।
तस्मै सुमनसो देवास्तस्मात्सुमनसः स्मृताः

devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ |
tasmai sumanaso devāstasmātsumanasaḥ smṛtāḥ

यंयमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो ।
मङ्गलार्तं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप

yaṃyamuddiśya dīyerandevaṃ sumanasaḥ prabho |
maṅgalārtaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa

ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक् ।
ओषध्यो बहुवीर्या हि बहुरूपास्तथैव च

jñeyāstūgrāśca saumyāśca tejasvinyaśca tāḥ pṛthak |
oṣadhyo bahuvīryā hi bahurūpāstathaiva ca

यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञीयान्निबोध मे ।
आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च

yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāmayajñīyānnibodha me |
āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca

रक्षसामुरगाणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः ।
मनुष्याणां पितॄणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः

rakṣasāmuragāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ |
manuṣyāṇāṃ pitṝṇāṃ ca kāntā yāstvanupūrvaśaḥ

वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः ।
अकण्टकाः कण्टकिनो गन्धरूपरसान्विताः

vanyā grāmyāśceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ |
akaṇṭakāḥ kaṇṭakino gandharūparasānvitāḥ

द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः ।
इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावय

dvividho hi smṛto gandha iṣṭo'niṣṭaśca puṣpajaḥ |
iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvaya

अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः ।
तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो

akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāśca varṇataḥ |
teṣāṃ puṣpāṇi devānāmiṣṭāni satataṃ prabho

पद्मं च तुलसी जातिरापः सर्वेषु पूजिता ।
जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि वै ।
गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः

padmaṃ ca tulasī jātirāpaḥ sarveṣu pūjitā |
jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni vai |
gandharvanāgayakṣebhyastāni dadyādvicakṣaṇaḥ

ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः ।
शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः

oṣadhyo raktapuṣpāśca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ |
śatrūṇāmabhicārārthamatharvasu nidarśitāḥ

तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः ।
रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्

tīkṣṇavīryāstu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ |
raktabhūyiṣṭhavarṇāśca kṛṣṇāścaivopahārayet

मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः ।
चारुररूपाः सुमनसो मानुपाणां स्मृता विभो

manohṛdayanandinyo vimarde madhurāśca yāḥ |
cārurarūpāḥ sumanaso mānupāṇāṃ smṛtā vibho

न तु श्मशानसम्भूता न देवायतनोद्भवाः ।
सन्नयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च

na tu śmaśānasambhūtā na devāyatanodbhavāḥ |
sannayetpuṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca

गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपधारयेत् ।
प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति

girisānuruhāḥ saumyā devānāmupadhārayet |
prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti

गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः ।
नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः

gandhena devāstuṣyanti darśanādyakṣarākṣasāḥ |
nāgāḥ samupabhogena tribhiretaistu mānuṣāḥ

सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत ।
सङ्कल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सिताश्च मनोरथाः

sadyaḥ prīṇāti devānvai te prītā bhāvayantyuta |
saṅkalpasiddhā martyānāmīpsitāśca manorathāḥ

देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च ।
अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान्

devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca |
avajñātāvadhūtāśca nirdahantyadhamānnarān

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधेः फलम् ।
धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidheḥ phalam |
dhūpāṃśca vividhānsādhūnasādhūṃśca nibodha me

निर्यासाः सरलाश्चैव कृत्रिमाश्चैव ते त्रयः ।
इष्टोऽनिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरशः शृणु

niryāsāḥ saralāścaiva kṛtrimāścaiva te trayaḥ |
iṣṭo'niṣṭo bhavedgandhastanme vistaraśaḥ śṛṇu

निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते ।
गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेपामिति निश्चयः

niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitāstu te |
gugguluḥ pravarasteṣāṃ sarvepāmiti niścayaḥ

अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः

aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām |
daityānāṃ sallakījaśca kāṅkṣito yaśca tadvidhaḥ

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः ।
फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते

atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ |
phāṇitāsavasaṃyuktairmanuṣyāṇāṃ vidhīyate

देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्ठिकरः स्मृतः ।
येऽन्ये वैहारिकास्तत्र मानुषाणामिति स्मृताः

devadānavabhūtānāṃ sadyastuṣṭhikaraḥ smṛtaḥ |
ye'nye vaihārikāstatra mānuṣāṇāmiti smṛtāḥ

य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः ।
धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः

ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ |
dhūpeṣvapi parijñeyāsta eva prītivardhanāḥ

दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम् ।
यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते

dīpadāne pravakṣyāmi phalayogamanuttamam |
yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāśca te

ज्योतिस्तेजः प्रकाशं वाऽप्यूध्वगं चापि वर्धते ।
प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम्

jyotistejaḥ prakāśaṃ vā'pyūdhvagaṃ cāpi vardhate |
pradānaṃ tejasāṃ tasmāttejo vardhayate nṛṇām

अन्धतमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च ।
उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते

andhatamastamisraṃ ca dakṣiṇāyanameva ca |
uttarāyaṇametasmājjyotirdānaṃ praśasyate

यस्मादूर्ध्वगमे तत्तु तमसश्चैव भेषजम् ।
तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदत्रेति निश्चयः

yasmādūrdhvagame tattu tamasaścaiva bheṣajam |
tasmādūrdhvagaterdātā bhavedatreti niścayaḥ

देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः ।
तामसा राक्षसाश्चैव तस्माद्दीपः प्रदीयते

devāstejasvino yasmātprabhāvantaḥ prakāśakāḥ |
tāmasā rākṣasāścaiva tasmāddīpaḥ pradīyate

आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः ।
तान्दत्त्वा नोपहिंसेन न हरेन्नोपनाशयेत्

ālokadānāccakṣuṣmānprabhāyukto bhavennaraḥ |
tāndattvā nopahiṃsena na harennopanāśayet

दीपहार्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः ।
दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते

dīpahārtā bhavedandhastamogatirasuprabhaḥ |
dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate

हविपा प्रथमः कल्पो द्वितीयश्चौषधीरसैः ।
वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता

havipā prathamaḥ kalpo dvitīyaścauṣadhīrasaiḥ |
vasāmedosthiniryāsairna kāryaḥ puṣṭimicchatā

देवालये सभायां च गिरौ चैत्यचतुष्पथे ।
दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः

devālaye sabhāyāṃ ca girau caityacatuṣpathe |
dīpadātā bhavennityaṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ

कुलोद्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति ।
ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता भवेन्नरः

kulodyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati |
jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā bhavennaraḥ

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान् ।
देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम्

balikarmasu vakṣyāmi guṇānkarmaphalodayān |
devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānāmatha rakṣasām

येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः ।
राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान्

yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ |
rākṣasāneva tānviddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān

तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम् ।
शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः

tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam |
śirasā praṇataścāpi haredbalimatandritaḥ

गृह्णन्ति देवता नित्यमाशंसन्ति सदा गृहान् ।
बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः

gṛhṇanti devatā nityamāśaṃsanti sadā gṛhān |
bāhyāścāgantavo ye'nye yakṣarākṣasapannagāḥ

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
ते प्रीताः प्रीणयन्त्येनमायुषा यशसा धनैः

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
te prītāḥ prīṇayantyenamāyuṣā yaśasā dhanaiḥ

बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत् ।
दधिदुग्धमयाः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः

balayaḥ saha puṣpaistu devānāmupahārayet |
dadhidugdhamayāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम् ।
सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लापिकभूषिताः

kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām |
surāsavapuraskārā lājollāpikabhūṣitāḥ

नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः ।
तिलान्गुडसुसम्पन्नान्भूतानामुपहारयेत्

nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ |
tilānguḍasusampannānbhūtānāmupahārayet

अग्रदाताऽग्रभोगी स्याद्बलवीर्यसमन्वितः ।
तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवभ्यः प्रतिपूजितम्

agradātā'grabhogī syādbalavīryasamanvitaḥ |
tasmādagraṃ prayaccheta devabhyaḥ pratipūjitam

ज्वलन्त्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः ।
ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना

jvalantyaharaho veśma yāścāsya gṛhadevatāḥ |
tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā

इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः ।
सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च

ityetadasurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ |
suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca

नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते ।
त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक

nārado'pi mayi prāha guṇānetānmahādyute |
tvamapyetadviditveha sarvamācara putraka