Chapter 138: How Nimi first offered shraddha to the ancestors

केन सङ्कल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् ।
भृग्वङ्गिरसिके काले मुनिना कतरेण वा

kena saṅkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakam |
bhṛgvaṅgirasike kāle muninā katareṇa vā

येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ।
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि कानि मूलफलानि च ।
धान्यजात्यश्च का वर्ज्यास्तन्मे ब्रूहि पितामह

yena saṅkalpitaṃ caiva tanme brūhi pitāmaha |
kāni śrāddheṣu varjyāni kāni mūlaphalāni ca |
dhānyajātyaśca kā varjyāstanme brūhi pitāmaha

यथा श्राद्धं सम्प्रवृत्तं यस्मिन्काले सदात्मकम् ।
येन सङ्कल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप

yathā śrāddhaṃ sampravṛttaṃ yasminkāle sadātmakam |
yena saṅkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa

स्वायम्भुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् ।
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः

svāyambhuvo'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān |
tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ

दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः ।
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः

dattātreyasya putro'bhūnnimirnāma tapodhanaḥ |
nimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ

पूर्णो वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः ।
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः

pūrṇo varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ |
kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ

निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सन्तापमगमत्तीप्रं पुत्रशोकपरायणः

nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā |
santāpamagamattīpraṃ putraśokaparāyaṇaḥ

अथ कृत्वोपकार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः ।
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत

atha kṛtvopakāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ |
tameva gaṇayañśokaṃ virātre pratyabudhyata

तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन व्यथितात्मनः ।
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी

tasyāsītpratibuddhasya śokena vyathitātmanaḥ |
manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhirvistāragāminī

ततः सञ्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ।
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

tataḥ sañcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ |
yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca

उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह ।
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः

uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha |
tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ

अमावास्यां महाप्राज्ञो विप्रानानाय्य पूजितान् ।
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत्

amāvāsyāṃ mahāprājño viprānānāyya pūjitān |
dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayamathākarot

सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् ।
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः

sapta viprāṃstato bhojye yugapatsamupānayat |
ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ

दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः ।
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते

dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ |
pādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannamupabhuñjate

कृत्वा च दक्षिणाग्नान्वै दर्भान्स प्रयतः शुचिः ।
प्रददौ श्रीमते पिण्डान्नामगोत्रमुदाहरन्

kṛtvā ca dakṣiṇāgnānvai darbhānsa prayataḥ śuciḥ |
pradadau śrīmate piṇḍānnāmagotramudāharan

तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसङ्करमात्मनः ।
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत्

tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṅkaramātmanaḥ |
paścāttāpena mahatā tapyamāno'bhyacintayat

अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयेदमनुष्ठितम् ।
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति

akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayedamanuṣṭhitam |
kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbrāhmaṇā iti

ततः सञ्चिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः ।
बुद्ध्वाऽत्रिं मनसा दध्यौ भगवन्तं समाहितः ।
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः

tataḥ sañcintayāmāsa vaṃśakartāramātmanaḥ |
buddhvā'triṃ manasā dadhyau bhagavantaṃ samāhitaḥ |
dhyātamātrastathā cātrirājagāma tapodhanaḥ

अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् ।
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः

athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam |
bhṛśamāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaḥ

निमे सङ्कल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ।
मतो मे पूर्वदृष्टोऽत्र धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम्

nime saṅkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhana |
mato me pūrvadṛṣṭo'tra dharmo'yaṃ brahmaṇā svayam

सोयं स्वयभुविहितो धर्मः सङ्कल्पितस्त्वया ।
ऋते स्वयम्भुवः कोऽन्यः श्राद्धे संविधिमाहरेत्

soyaṃ svayabhuvihito dharmaḥ saṅkalpitastvayā |
ṛte svayambhuvaḥ ko'nyaḥ śrāddhe saṃvidhimāharet

अथाख्यास्यामि ते पुत्र श्राद्दे यं विधिमुत्तमम् ।
स्वयम्भुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे

athākhyāsyāmi te putra śrādde yaṃ vidhimuttamam |
svayambhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me

कृत्वाऽग्निशरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन ।
ततोऽग्नयेऽथ सोमाय वरुणाय च नित्यशः

kṛtvā'gniśaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana |
tato'gnaye'tha somāya varuṇāya ca nityaśaḥ

विश्वेदवाश्च यि नित्यं पितृभिः सह गोचराः ।
तेभ्यः सङ्कल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयम्भुवा

viśvedavāśca yi nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ |
tebhyaḥ saṅkalpitā bhāgāḥ svayameva svayambhuvā

स्तोतव्या चेह पृथिवी लोकस्यैव तु धारिणी ।
वैष्णवी काश्यपि चेति तथैवेहाक्षयेति च

stotavyā ceha pṛthivī lokasyaiva tu dhāriṇī |
vaiṣṇavī kāśyapi ceti tathaivehākṣayeti ca

उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः ।
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आराध्याविह तेऽनघ

udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ |
tato'gniścaiva somaśca ārādhyāviha te'nagha

देवास्तु पितरो नाम निर्मिता ये स्वयम्भुवा ।
ऊष्मपा ये महाभागास्तेषां भागः प्रकल्पितः

devāstu pitaro nāma nirmitā ye svayambhuvā |
ūṣmapā ye mahābhāgāsteṣāṃ bhāgaḥ prakalpitaḥ

ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् ।
सप्तकाः पितृवंशास्तु पूर्वदृष्टाः स्वयंभुवा

te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt |
saptakāḥ pitṛvaṃśāstu pūrvadṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते ।
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्

viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvameva te |
teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām

सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा ।
ग्राम्यः क्षेम्यः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च

sahaḥ kṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathā |
grāmyaḥ kṣemyaḥ samūhaśca divyasānustathaiva ca

विवस्वान्वीर्यवाञ्श्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च ।
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तरोमा भयङ्करः

vivasvānvīryavāñśrīmānkīrtimānkṛta eva ca |
jitātmā munivīryaśca dīptaromā bhayaṅkaraḥ

अनुकर्मा प्रतीतश्च प्रदाताऽप्यंशुमांस्तथा ।
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा

anukarmā pratītaśca pradātā'pyaṃśumāṃstathā |
śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatistathā

स्रजो वज्रीवरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः ।
विद्युद्वर्चाः सोमवर्चाः सूर्यश्रीश्चेति नामतः

srajo vajrīvarī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ |
vidyudvarcāḥ somavarcāḥ sūryaśrīśceti nāmataḥ

सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुण्डरीयकः ।
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च

somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṇḍarīyakaḥ |
uṣṇīnābho nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca

चमूहरः सुरेशश्च व्योमारिः शङ्करो भवः ।
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्

camūharaḥ sureśaśca vyomāriḥ śaṅkaro bhavaḥ |
īśaḥ kartā kṛtirdakṣo bhuvano divyakarmakṛt

गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिवांस्तथा ।
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च

gaṇitaḥ pañcavīryaśca ādityo raśmivāṃstathā |
saptakṛtsomavarcāśca viśvakṛtkavireva ca

अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च ।
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः

anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca |
kīrtitāste mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ

अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा ।
हिङ्गुद्रवेषु शाकेषु मूलानां लशुनं तथा

aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakāstathā |
hiṅgudraveṣu śākeṣu mūlānāṃ laśunaṃ tathā

पलाण्डुः सौभाञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः ।
कूश्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च

palāṇḍuḥ saubhāñjanakastathā gṛñjanakādayaḥ |
kūśmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇameva ca

ग्राम्यवाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् ।
कृष्णाजं जीरकं चैव शीतपाकी तथैव च ।
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च

grāmyavārāhamāṃsaṃ ca yaccaivāprokṣitaṃ bhavet |
kṛṣṇājaṃ jīrakaṃ caiva śītapākī tathaiva ca |
aṅkurādyāstathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca

वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च ।
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत् ।

varjayellavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca |
avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddhe ca varjayet |

निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च सुदर्शनम् ।
पितरश्च हि देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः

nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca sudarśanam |
pitaraśca hi devāśca nābhinandanti taddhaviḥ

चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते ।
काषायवासाः कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महाऽपि वा

caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite |
kāṣāyavāsāḥ kuṣṭhī vā patito brahmahā'pi vā

सङ्कीर्णयोनिर्विप्रश्च सम्बन्धी पतितश्च यः ।
वर्जनीय बुधैरेते निवापे समुपस्थिते

saṅkīrṇayonirvipraśca sambandhī patitaśca yaḥ |
varjanīya budhairete nivāpe samupasthite

इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंश्यं तमृषिं पुरा ।
पितामहसभां दिव्या जगामात्रिस्तपोधनः

ityevamuktvā bhagavānsvavaṃśyaṃ tamṛṣiṃ purā |
pitāmahasabhāṃ divyā jagāmātristapodhanaḥ