Chapter 123: Rantideva's cow-satra and the river Charmanvati

ता गावो रन्तिदेवस्य गत्वा यज्ञं मनीषिणः ।
आत्मानं ज्ञापयामासुर्महर्षीणां समक्षतः

tā gāvo rantidevasya gatvā yajñaṃ manīṣiṇaḥ |
ātmānaṃ jñāpayāmāsurmaharṣīṇāṃ samakṣataḥ

रन्तिदेवस्ततो राजा प्रयतः प्राञ्जलिः शुचिः ।
उवाच गावः प्रणतः किमागमनमित्यपि

rantidevastato rājā prayataḥ prāñjaliḥ śuciḥ |
uvāca gāvaḥ praṇataḥ kimāgamanamityapi

इच्चामस्तव राजेन्द्र सत्रेऽस्मिन्विनियोजनम् ।
पशुत्वमुपसम्प्राप्तुं प्रसादं कर्तुमर्हसि

iccāmastava rājendra satre'sminviniyojanam |
paśutvamupasamprāptuṃ prasādaṃ kartumarhasi

नास्ति शक्तो गवां घातं कर्तुं शतसहस्रशः ।
घातयित्वा त्वहं युष्मान्कथमात्मानमुत्तरे

nāsti śakto gavāṃ ghātaṃ kartuṃ śatasahasraśaḥ |
ghātayitvā tvahaṃ yuṣmānkathamātmānamuttare

यः पशुत्वेन संयोज्य युष्मान्स्वर्गं नयेदिह ।
आत्मानं चैव तपसा गावः समुपगम्यताम्

yaḥ paśutvena saṃyojya yuṣmānsvargaṃ nayediha |
ātmānaṃ caiva tapasā gāvaḥ samupagamyatām

अस्माकं तारणे युक्तो धर्मात्मा तपसि स्थितः ।
श्रुतोऽस्माभिर्भवान्राजंस्ततस्तु स्वयमागताः

asmākaṃ tāraṇe yukto dharmātmā tapasi sthitaḥ |
śruto'smābhirbhavānrājaṃstatastu svayamāgatāḥ

मम सत्रे पशुत्वं वो यद्येवं हि मनीषितम् ।
समयेनाहमेतेन जुहुयां वो हुताशने

mama satre paśutvaṃ vo yadyevaṃ hi manīṣitam |
samayenāhametena juhuyāṃ vo hutāśane

कदाचिद्यदि वः काचिदकामा विनियुज्यते ।
तदा समाप्तिः सत्रस्य गवां स्यादिति नैष्ठिकी

kadācidyadi vaḥ kācidakāmā viniyujyate |
tadā samāptiḥ satrasya gavāṃ syāditi naiṣṭhikī

एवमस्तु महाराज यथा त्वं प्रब्रवीषि नः ।
अकामाः स्युर्यदा गावस्तदा सत्रं समाप्यताम्

evamastu mahārāja yathā tvaṃ prabravīṣi naḥ |
akāmāḥ syuryadā gāvastadā satraṃ samāpyatām

ततः प्रवृत्ते गोसत्रे रन्तिदेवस्य धीमतः ।
गोसहस्राण्यहरहर्नियुज्यन्ते शमीतृभिः

tataḥ pravṛtte gosatre rantidevasya dhīmataḥ |
gosahasrāṇyaharaharniyujyante śamītṛbhiḥ

एवं बहनि वर्षाणि व्यतीतानि नराधिप ।
गवां वै वध्यमानानां न चान्तः प्रत्यदृश्यत

evaṃ bahani varṣāṇi vyatītāni narādhipa |
gavāṃ vai vadhyamānānāṃ na cāntaḥ pratyadṛśyata

गवां चर्मसहस्रैस्तु राशयः पर्वतोपमाः ।
बभूवुः कुरुशार्दूल बहुधा मेघसंनिभाः

gavāṃ carmasahasraistu rāśayaḥ parvatopamāḥ |
babhūvuḥ kuruśārdūla bahudhā meghasaṃnibhāḥ

मेदःक्लेदवहा चैव प्रावर्तत महानदी ।
अद्यापि भुवि विख्याता नदी चर्मण्वती शुभा

medaḥkledavahā caiva prāvartata mahānadī |
adyāpi bhuvi vikhyātā nadī carmaṇvatī śubhā

ततः कदाचित्स्वं वत्सं गौरुपामन्त्र्य दुःखिता ।
एहि वत्स स्तनं पाहि मा त्वं पश्चात्क्षुदार्दितः

tataḥ kadācitsvaṃ vatsaṃ gaurupāmantrya duḥkhitā |
ehi vatsa stanaṃ pāhi mā tvaṃ paścātkṣudārditaḥ

तप्स्यसे विमना दुःखं घातितायां मयि ध्रुवम् ।
एते ह्यायान्ति चण्डालाः सशस्त्रामां जिघांसवः

tapsyase vimanā duḥkhaṃ ghātitāyāṃ mayi dhruvam |
ete hyāyānti caṇḍālāḥ saśastrāmāṃ jighāṃsavaḥ

अथ शुश्राव तां वाणीं मानुषीं समुदाहृताम् ।
रन्तिदेवो महाराज ततस्तां समवारयत्

atha śuśrāva tāṃ vāṇīṃ mānuṣīṃ samudāhṛtām |
rantidevo mahārāja tatastāṃ samavārayat

स्थापयामास गोसत्रमथ तं पार्तिवर्षभ ।
सत्रोत्सृष्टाः परित्यक्ता गावोऽन्याः समुपाश्रिताः

sthāpayāmāsa gosatramatha taṃ pārtivarṣabha |
satrotsṛṣṭāḥ parityaktā gāvo'nyāḥ samupāśritāḥ

यास्तस्य राज्ञो निहता गावो यज्ञे महात्मनः ।
ता गोलोकमुपाजग्मुः प्रेक्षिता ब्रह्मवादिभिः

yāstasya rājño nihatā gāvo yajñe mahātmanaḥ |
tā golokamupājagmuḥ prekṣitā brahmavādibhiḥ

रन्तिदेवोपि राजर्षिरिष्ट्वा यज्ञं यथाविधि ।
ततः सख्यं सुरपतेस्त्रिदिवं चाक्षयं ययौ

rantidevopi rājarṣiriṣṭvā yajñaṃ yathāvidhi |
tataḥ sakhyaṃ surapatestridivaṃ cākṣayaṃ yayau

फेनपो दिवि गोलोके मुमुदे शाश्वतीः समाः ।
अवशिष्टश्च या गवस्ता बभूवुर्वनेचराः

phenapo divi goloke mumude śāśvatīḥ samāḥ |
avaśiṣṭaśca yā gavastā babhūvurvanecarāḥ

फेनपाख्यानमेतत्ते गवां माहात्म्यमेव च ।
कथितं पावनं पुण्यं कृष्णद्वैपायनेरितम्

phenapākhyānametatte gavāṃ māhātmyameva ca |
kathitaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam

नारायणोऽपि भगवान्दृष्ट्वा गोषु परं यशः ।
शुश्रूषां परमां चक्रे भक्तिं च भरतर्षभ

nārāyaṇo'pi bhagavāndṛṣṭvā goṣu paraṃ yaśaḥ |
śuśrūṣāṃ paramāṃ cakre bhaktiṃ ca bharatarṣabha

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र गा वै पूजय भारत ।
द्विजेभ्यश्चैव सततं प्रयच्छ कुरुसत्तम

tasmāttvamapi rājendra gā vai pūjaya bhārata |
dvijebhyaścaiva satataṃ prayaccha kurusattama