Chapter 120: Sumitra of the Bhrigus earns the name Phenapa

कः फेनपेति नाम्नाऽसौ कथं वा भक्षितः पुरा ।
मृत उज्जीवितः कस्मात्कथं गोलोकमाश्रितः

kaḥ phenapeti nāmnā'sau kathaṃ vā bhakṣitaḥ purā |
mṛta ujjīvitaḥ kasmātkathaṃ golokamāśritaḥ

विरुद्वे मानुषे लोके तथा समयवर्त्मसु ।
क्रते दैवं हि दुष्प्रपं मानुषेषु विशेषतः ।
संशयो मे महानत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

virudve mānuṣe loke tathā samayavartmasu |
krate daivaṃ hi duṣprapaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ |
saṃśayo me mahānatra tanme vyākhyātumarhasi

श्रूयते भार्गवे वंशे सुमित्रो नाम भारत ।
वेदाध्ययनसम्पन्नो विपुले तपसि स्थितः

śrūyate bhārgave vaṃśe sumitro nāma bhārata |
vedādhyayanasampanno vipule tapasi sthitaḥ

वानप्रस्थाश्रमे युक्तः स्वकर्मनिरतः सदा ।
विनयाचारतत्वज्ञः सर्वधर्मार्थकोविदः

vānaprasthāśrame yuktaḥ svakarmanirataḥ sadā |
vinayācāratatvajñaḥ sarvadharmārthakovidaḥ

यत्नात्त्रिषवणस्नायी संध्योपासनतत्परः ।
अग्निहोत्ररतः क्षान्तो जपञ्जुह्वच्च नित्यदाः

yatnāttriṣavaṇasnāyī saṃdhyopāsanatatparaḥ |
agnihotrarataḥ kṣānto japañjuhvacca nityadāḥ

पितृदेवांश्च नियतमतिर्थींश्च स पूजयन् ।
प्राणसन्धारणार्थं च यत्किंचिदुपहारयन्

pitṛdevāṃśca niyatamatirthīṃśca sa pūjayan |
prāṇasandhāraṇārthaṃ ca yatkiṃcidupahārayan

गिरिस्त्रिशिखरो नाम यतः प्रभवते नदी ।
कुलजेति पुराणेषु विश्रुता रुद्रनिर्मिता

giristriśikharo nāma yataḥ prabhavate nadī |
kulajeti purāṇeṣu viśrutā rudranirmitā

तस्यास्तीरे समे देशे पुष्पमालासमाकुले ।
वन्यौषधिद्रुमोपेते नानापक्षिमृगायुते

tasyāstīre same deśe puṣpamālāsamākule |
vanyauṣadhidrumopete nānāpakṣimṛgāyute

व्यपेतदंशमशके ध्वाङ्क्षगृध्रैरसेविते ।
कृष्णदर्भतृणप्राये सुरम्ये ज्योतिरश्मिनि

vyapetadaṃśamaśake dhvāṅkṣagṛdhrairasevite |
kṛṣṇadarbhatṛṇaprāye suramye jyotiraśmini

सर्वोन्नतैः समैः श्यामैर्याज्ञीयैस्तरुभिर्वृते ।
तत्राश्रमपदं पुण्यं भृगूणामभवत्पुरा ।

sarvonnataiḥ samaiḥ śyāmairyājñīyaistarubhirvṛte |
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ bhṛgūṇāmabhavatpurā |

उवास तत्र नियतः सुमित्रो नाम भार्गवः ।
यथोद्दिष्टेन पूर्वेषां भृगूणां साधुवर्त्मना

uvāsa tatra niyataḥ sumitro nāma bhārgavaḥ |
yathoddiṣṭena pūrveṣāṃ bhṛgūṇāṃ sādhuvartmanā

तस्मा आङ्गिरसः कश्चिद्ददौ गां शर्करीं शुभाम् ।
वर्षासु पश्चिमे मासि पौर्णमास्यां शुचिव्रतः

tasmā āṅgirasaḥ kaściddadau gāṃ śarkarīṃ śubhām |
varṣāsu paścime māsi paurṇamāsyāṃ śucivrataḥ

स तां लब्ध्वा धर्मशीलश्चिन्तयामास तत्परः ।
सुमित्रः परया भक्त्या जननीमिव मातरम्

sa tāṃ labdhvā dharmaśīlaścintayāmāsa tatparaḥ |
sumitraḥ parayā bhaktyā jananīmiva mātaram

तेन सन्धुक्ष्यमाणा सा रोहिणी कामरूपिणी ।
प्रवृद्धिमगमच्छ्रेष्ठा प्राणतश्च सुदर्शना

tena sandhukṣyamāṇā sā rohiṇī kāmarūpiṇī |
pravṛddhimagamacchreṣṭhā prāṇataśca sudarśanā

सिराविमुक्तपार्श्वान्ता विपुलां कान्तिमुद्वहत् ।
श्यामपार्श्वान्तपृष्ठा सा सुरभिर्मधुपिङ्गला

sirāvimuktapārśvāntā vipulāṃ kāntimudvahat |
śyāmapārśvāntapṛṣṭhā sā surabhirmadhupiṅgalā

बृहती सूक्ष्मरोमान्ता रूपोदग्रा तनुत्वचा ।
कृष्णपुच्छा श्वेतवक्त्रा समवृत्तपयोधरा

bṛhatī sūkṣmaromāntā rūpodagrā tanutvacā |
kṛṣṇapucchā śvetavaktrā samavṛttapayodharā

पृष्ठोन्नता पूर्वनता शङ्कुकर्णी सुलोचना ।
दीर्घजिह्वा ह्रस्वशृङ्गी सम्पूर्णदशनान्तरा

pṛṣṭhonnatā pūrvanatā śaṅkukarṇī sulocanā |
dīrghajihvā hrasvaśṛṅgī sampūrṇadaśanāntarā

मांसाधिकगलान्ता सा प्रसन्ना शुभदर्शना ।
नित्यं शमयुता स्निग्धा सम्पूर्णोदात्तनिस्वना

māṃsādhikagalāntā sā prasannā śubhadarśanā |
nityaṃ śamayutā snigdhā sampūrṇodāttanisvanā

प्राजापत्यैर्गवां नित्यं प्रशस्तैर्लक्षणैर्युता ।
यौवनस्थेव वनिता शुशुभे रूपशोभया

prājāpatyairgavāṃ nityaṃ praśastairlakṣaṇairyutā |
yauvanastheva vanitā śuśubhe rūpaśobhayā

वृषेणोपगता सा तु कल्या मधुरदर्शना ।
मिथुनं जनयामास तुल्यरूपमिवात्मनः

vṛṣeṇopagatā sā tu kalyā madhuradarśanā |
mithunaṃ janayāmāsa tulyarūpamivātmanaḥ

संवर्धयामास स तां सवत्सां भार्गवो मुनिः ।
तयोः प्रजाधिसंसर्गात्सहस्रं च गवामभूत्

saṃvardhayāmāsa sa tāṃ savatsāṃ bhārgavo muniḥ |
tayoḥ prajādhisaṃsargātsahasraṃ ca gavāmabhūt

गवां जातिसहस्राणि सम्भूतानि परस्परम् ।
ऋषभाणां च राजेन्द्र नैवान्तः प्रतिदृश्यते

gavāṃ jātisahasrāṇi sambhūtāni parasparam |
ṛṣabhāṇāṃ ca rājendra naivāntaḥ pratidṛśyate

तैराश्रमपदं रम्यमरण्यं चैव सर्वशः ।
समाकुलं समभवन्मेघैरिव नभस्थलम्

tairāśramapadaṃ ramyamaraṇyaṃ caiva sarvaśaḥ |
samākulaṃ samabhavanmeghairiva nabhasthalam

कानि चित्पद्मवर्णानि किंशुकाभानि कानिचित् ।
रुक्मवर्णानि चान्यानि चन्द्रांशुसदृशानि च

kāni citpadmavarṇāni kiṃśukābhāni kānicit |
rukmavarṇāni cānyāni candrāṃśusadṛśāni ca

तथा राजतवर्णानि कानिचिल्लोहितानि वै ।
नीललोहितताम्राणि कृष्णानि कपिलानि च ।
नानारागविचित्राणि यूथानि कुलयूथप

tathā rājatavarṇāni kānicillohitāni vai |
nīlalohitatāmrāṇi kṛṣṇāni kapilāni ca |
nānārāgavicitrāṇi yūthāni kulayūthapa

न च क्षीरं सुतस्नेहाद्वत्सानामुपजीवति ।
भार्गवः केवलं चासीद्गवां प्राणायने रतः

na ca kṣīraṃ sutasnehādvatsānāmupajīvati |
bhārgavaḥ kevalaṃ cāsīdgavāṃ prāṇāyane rataḥ

तथा शुश्रूषतस्तस्य गवां हितमवेक्षतः ।
व्यतीयात्सुमाहान्कालो वत्सोच्छिष्टेन वर्ततः

tathā śuśrūṣatastasya gavāṃ hitamavekṣataḥ |
vyatīyātsumāhānkālo vatsocchiṣṭena vartataḥ

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तः सततं प्रस्रवं गवाम् ।
वत्सैरुच्छिष्टमुदितं बहुक्षीरतया बहु

kṣutpipāsāpariśrāntaḥ satataṃ prasravaṃ gavām |
vatsairucchiṣṭamuditaṃ bahukṣīratayā bahu

पीतवांस्तेन नामास्य फेनपेत्यभिविश्रुतम् ।
गौतमस्याभिनिष्पन्नमेवं नाम युधिष्ठिर

pītavāṃstena nāmāsya phenapetyabhiviśrutam |
gautamasyābhiniṣpannamevaṃ nāma yudhiṣṭhira