Chapter 92: Shakuntala receives the king; Menaka is sent

ततो गच्छन्महाबाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् ।
नापश्यच्चाश्रमे तस्मिंस्तमृषिं संशितव्रतम्

tato gacchanmahābāhureko'mātyānvisṛjya tān |
nāpaśyaccāśrame tasmiṃstamṛṣiṃ saṃśitavratam

सोऽपश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्ट्वा तथाऽऽश्रमम् ।
उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं सन्नादयन्निव

so'paśyamānastamṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tathā''śramam |
uvāca ka ihetyuccairvanaṃ sannādayanniva

श्रुत्वाऽथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी ।
निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी

śrutvā'tha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīriva rūpiṇī |
niścakrāmāśramāttasmāttāpasīveṣadhāriṇī

सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुष्यन्तमसितेक्षणा ।
सुप्रीताऽभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तमथेश्वरम्

sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duṣyantamasitekṣaṇā |
suprītā'bhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptamatheśvaram

रूपयौवनसंपन्ना शीलाचारवती शुभा ।
सा तमायतपद्माक्षं व्यूढोरस्कं महाभुजम्

rūpayauvanasaṃpannā śīlācāravatī śubhā |
sā tamāyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābhujam

सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं सर्वलक्षणपूजितम् ।
स्पृष्टं मधुरया वाचा साऽब्रवीज्जनमेजया

siṃhaskandhaṃ dīrghabāhuṃ sarvalakṣaṇapūjitam |
spṛṣṭaṃ madhurayā vācā sā'bravījjanamejayā

स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च ।
आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि

svāgataṃ ta iti kṣipramuvāca pratipūjya ca |
āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi

पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् ।
यथावदर्चयित्वाऽथ पृष्ट्वा चानामयं तदा

papracchānāmayaṃ rājankuśalaṃ ca narādhipam |
yathāvadarcayitvā'tha pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā

उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियतामिति ।
आश्रमस्याभिगमने किं त्वं कार्यं चिकीर्षसि

uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti |
āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi

कस्त्वमद्येह संप्राप्तो महर्षेराश्रमं शुभम् ।
तामब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम्

kastvamadyeha saṃprāpto maharṣerāśramaṃ śubham |
tāmabravīttato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm

दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः ।
राजर्षेस्तस्य पुत्रोऽहमिलिनस्य महात्मनः

dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvatpratipūjitaḥ |
rājarṣestasya putro'hamilinasya mahātmanaḥ

दुष्यन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने ।
आगतोऽहं महाभागमृषिं कण्वमुपासितुम्

duṣyanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane |
āgato'haṃ mahābhāgamṛṣiṃ kaṇvamupāsitum

क्व गतो भगवान्भद्रे गन्ममाचक्ष्व शोभने ।
(शकुन्तलोवाच)
गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात् ।
मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व द्रष्टास्येनमुपागतम्

kva gato bhagavānbhadre ganmamācakṣva śobhane |
(śakuntalovāca)
gataḥ pitā me bhagavānphalānyāhartumāśramāt |
muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva draṣṭāsyenamupāgatam

अपश्यमानस्तमृषिं तथा चोक्तस्तया च सः ।
तां दृष्ट्वा च वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम्

apaśyamānastamṛṣiṃ tathā coktastayā ca saḥ |
tāṃ dṛṣṭvā ca varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm

विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च ।
रूपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः

vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca |
rūpayauvanasaṃpannāmityuvāca mahīpatiḥ

का त्वं कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम् ।
एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने

kā tvaṃ kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam |
evaṃrūpaguṇopetā kutastvamasi śobhane

दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः ।
इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने

darśanādeva hi śubhe tvayā me'pahṛtaṃ manaḥ |
icchāmi tvāmahaṃ jñātuṃ tanmamācakṣva śobhane

स्थितोस्म्यमितसौभाग्ये विवक्षुश्चास्मि किंचन ।
शृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि

sthitosmyamitasaubhāgye vivakṣuścāsmi kiṃcana |
śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini

राजर्षेरन्वये जातः पूरोरस्मि विशेषतः ।
वृण्वे त्वामद्य सुश्रोणि दुष्यन्तो वरवर्णिनि

rājarṣeranvaye jātaḥ pūrorasmi viśeṣataḥ |
vṛṇve tvāmadya suśroṇi duṣyanto varavarṇini

न मेऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तते ।
ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावरासु परासु च

na me'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate |
ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarāsu parāsu ca

तस्मात्प्रणिहितात्मानं विद्दि मां कलभाषिणि ।
यस्यां मे त्वयि भावोऽस्ति क्षत्रिया ह्यसि का वदा

tasmātpraṇihitātmānaṃ viddi māṃ kalabhāṣiṇi |
yasyāṃ me tvayi bhāvo'sti kṣatriyā hyasi kā vadā

न हि मे भीरु विप्रायां मनः प्रसहते गतिम् ।
भजे त्वामायतापाङ्गे भक्तं भजितुमर्हसि ।
भुङ्क्ष राज्यं विशालाक्षि बुद्धिं मात्वन्यथा कृथाः

na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim |
bhaje tvāmāyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitumarhasi |
bhuṅkṣa rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mātvanyathā kṛthāḥ

एवमुक्ता तु सा कन्या तेन राज्ञा तमाश्रमे ।
उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम्

evamuktā tu sā kanyā tena rājñā tamāśrame |
uvāca hasatī vākyamidaṃ sumadhurākṣaram

कण्वस्याहं भगवतो दुष्यन्त दुहिता मता ।
तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मनः

kaṇvasyāhaṃ bhagavato duṣyanta duhitā matā |
tapasvino dhṛtimato dharmajñasya mahātmanaḥ

अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता ।
तमेव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुमर्हसि

asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā |
tameva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartumarhasi

ऊर्ध्वरेता महाभागे भगवाँल्लोकपूजितः ।
चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोपि न चलेत्संशितव्रतः

ūrdhvaretā mahābhāge bhagavām̐llokapūjitaḥ |
caleddhi vṛttāddharmopi na caletsaṃśitavrataḥ

कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी ।
संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहार्हसि

kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī |
saṃśayo me mahānatra tanme chettumihārhasi

यथाऽयमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा ।
अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते

yathā'yamāgamo mahyaṃ yathā cedamabhūtpurā |
anyathā santamātmānamanyathā satsu bhāṣate

स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः ।
शृणु राजन्यथातत्त्वं यथाऽस्मि दुहिता मुनेः

sa pāpenāvṛto mūrkhastena ātmāpahārakaḥ |
śṛṇu rājanyathātattvaṃ yathā'smi duhitā muneḥ

ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् ।
ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्वेयं शकुन्तला

ṛṣiḥ kaścidihāgamya mama janmābhyacodayat |
ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutastveyaṃ śakuntalā

पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप ।
तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिवा

putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tattvaṃ me brūhi kāśyapa |
tasmai provāca bhagavānyathā tacchṛṇu pārthivā

तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः ।
सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम्

tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahattapaḥ |
subhṛśaṃ tāpayāmāsa śakraṃ suragaṇeśvaram

तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति ।
भीतः पुरन्दरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत्

tapasā dīptavīryo'yaṃ sthānānmāṃ cyāvayediti |
bhītaḥ purandarastasmānmenakāmidamabravīt

गुणैरप्सरसां दिव्यैर्मेनके त्वं विशिष्यसे ।
श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु

guṇairapsarasāṃ divyairmenake tvaṃ viśiṣyase |
śreyo me kuru kalyāṇi yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu

असावादित्यशङ्काशो विश्वामित्रो महातपाः ।
तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः

asāvādityaśaṅkāśo viśvāmitro mahātapāḥ |
tapyamānastapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ

मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे ।
शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते

menake tava bhāro'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame |
śaṃsitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate

स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय ।
चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम्

sa māṃ na cyāvayetsthānāttaṃ vai gatvā pralobhaya |
cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyamuttamam

रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषणैः ।
लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय

rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣaṇaiḥ |
lobhayitvā varārohe tapasastaṃ nivartaya

महातेजाः स भगवांस्तथैव च महातपाः ।
कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि

mahātejāḥ sa bhagavāṃstathaiva ca mahātapāḥ |
kopanaśca tathā hyenaṃ jānāti bhagavānapi

तेजस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः ।
त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम्

tejastapasaścaiva kopasya ca mahātmanaḥ |
tvamapyudvijase yasya nodvijeyamahaṃ katham

महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत् ।
क्षत्रजातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात्

mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrairiṣṭairvyayojayat |
kṣatrajātaśca yaḥ pūrvamabhavadbrāhmaṇo balāt

शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः ।
यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः

śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhirjalaiḥ |
yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidurjanāḥ

बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः ।
दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः

babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ |
dārānmataṅgo dharmātmā rājarṣirvyādhatāṃ gataḥ

अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराक्षमम् ।
मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः

atītakāle durbhikṣe abhyetya punarākṣamam |
muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ

मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् ।
त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर

mataṅgaṃ yājayāñcakre yatra prītamanāḥ svayam |
tvaṃ ca somaṃ bhayādyasya gataḥ pātuṃ sureśvara

चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा ।
प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः ।
गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ

cakārānyaṃ ca lokaṃ vai kruddho nakṣatrasaṃpadā |
pratiśravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi cakāra yaḥ |
guruśāpahatasyāpi triśaṅkoḥ śaraṇaṃ dadau

ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः ।
अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम्

brahmarṣiśāpaṃ rājarṣiḥ kathaṃ mokṣyati kauśikaḥ |
avamatya tadā devairyajñāṅgaṃ tadvināśitam

अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः ।
निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः

anyāni ca mahātejā yajñāṅgānyasṛjatprabhuḥ |
nināya ca tadā svargaṃ triśaṅkuṃ sa mahātapāḥ

एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे ।
यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो

etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśamudvije |
yathā'sau na dahetkruddhastathā''jñāpaya māṃ vibho

तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा ।
संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः

tejasā nirdahellokānkampayeddharaṇīṃ padā |
saṃkṣipecca mahāmeruṃ tūrṇamāvartayeddiśaḥ

तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम् ।
कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत्

tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptamiva pāvakam |
kathamasmadvidhā nārī jitendriyamabhispṛśet

हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम् ।
कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत्

hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam |
kālajihvaṃ suraśreṣṭha kathamasmadvidhā spṛśet

यमश्च सोमश्च महर्षयश्च
साध्या विश्वे वालस्विल्याश्च सर्वे ।
एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा-
त्तस्मात्कस्मान्मादृशी नोद्विजेत

yamaśca somaśca maharṣayaśca
sādhyā viśve vālasvilyāśca sarve |
ete'pi yasyodvijante prabhāvā-
ttasmātkasmānmādṛśī nodvijeta

त्वयैवमुक्ता च कथं समीप-
मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र ।
रक्षां च मे चिन्तय देवराज
यथा त्वदर्थं रक्षिताऽहं चरेयम्

tvayaivamuktā ca kathaṃ samīpa-
mṛṣerna gaccheyamahaṃ surendra |
rakṣāṃ ca me cintaya devarāja
yathā tvadarthaṃ rakṣitā'haṃ careyam

कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः
प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव ।
भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये
सहायभूतस्तु तव प्रसादात्

kāmaṃ tu me mārutastatra vāsaḥ
prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva |
bhavecca me manmathastatra kārye
sahāyabhūtastu tava prasādāt

वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवाया-
त्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः ।
तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं-
स्ततो ययौ साऽऽश्रमं कौशिकस्य

vanācca vāyuḥ surabhiḥ pravāyā-
ttasminkāle tamṛṣiṃ lobhayantyāḥ |
tathetyuktvā vihite caiva tasmiṃ-
stato yayau sā''śramaṃ kauśikasya