Chapter 64: Uparichara Vasu, Satyavati and the heroes' births

राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः ।
बभूव मृगयाशीलः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्छुचिः

rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ |
babhūva mṛgayāśīlaḥ śaśvatsvādhyāyavāñchuciḥ

स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः ।
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः

sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ |
indropadeśājjagrāha ramaṇīyaṃ mahīpatiḥ

तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम् ।
देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे

tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taponidhim |
devāḥ śakrapurogā vai rājānamupatasthire

इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै ।
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन्

indratvamarho rājāyaṃ tapasetyanucintya vai |
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ saṃnyavartayan

न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते ।
त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्

na saṃkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
tvayā hi dharmo vidhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat

देवानहं पालयिता पालय त्वं हि मानुषान् ।
लोके धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः ।
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्प्राप्स्यसि शाश्वतान्

devānahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān |
loke dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ |
dharmayuktastato lokānpuṇyānprāpsyasi śāśvatān

दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः ।
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप

diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhābhūto mama priyaḥ |
ūdhaḥ pṛthivyā yo deśastamāvasa narādhipa

पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् ।
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः

paśavyaścaiva puṇyaśca prabhūtadhanadhānyavān |
svārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ

अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः ।
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप

arthavāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ |
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa

धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः ।
न च मिथ्या प्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा

dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāśca sādhavaḥ |
na ca mithyā pralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā

न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः ।
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशान्संधुक्षयन्ति च

na ca pitrā vibhajyante putrā guruhite ratāḥ |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśānsaṃdhukṣayanti ca

सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada |
na te'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu yadbhavet

दैवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत् ।
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते

daivopabhogyaṃ divyaṃ tvāmākāśe sphāṭikaṃ mahat |
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate

त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः ।
चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव

tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ |
cariṣyasyuparistho hi devo vigrahavāniva

ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् ।
धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्

dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām |
dhārayiṣyati saṅgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam

लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप ।
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्

lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa |
indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat

यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः ।
इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम्

yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ |
iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ pratipālinīm

एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत् ।
प्रययौ दैवतैः सार्धं कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्

evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat |
prayayau daivataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām

ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः ।
इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम्

tatastu rājā cedīnāmindrābharaṇabhūṣitaḥ |
indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm

तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा ।
प्रवेशं कारयामास सर्वोत्सववरं तदा

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā |
praveśaṃ kārayāmāsa sarvotsavavaraṃ tadā

मार्गशीर्षे महाराज पूर्वपक्षे महामखम् ।
ततःप्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः

mārgaśīrṣe mahārāja pūrvapakṣe mahāmakham |
tataḥprabhṛti cādyāpi yaṣṭeḥ kṣitipasattamaiḥ

प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः ।
अपरेद्युस्ततस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयो नृपैः

praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ |
aparedyustatastasyāḥ kriyate'tyucchrayo nṛpaiḥ

अलङ्कृताया पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूषणैः ।
माल्यदामपरिक्षिप्तां द्वात्रिंशत्किष्कुसंमिताम्

alaṅkṛtāyā piṭakairgandhamālyaiśca bhūṣaṇaiḥ |
mālyadāmaparikṣiptāṃ dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām

उद्धृत्य पिटके चापि द्वादशारत्निकोच्छ्रये ।
महारजनवासांसि परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम्

uddhṛtya piṭake cāpi dvādaśāratnikocchraye |
mahārajanavāsāṃsi parikṣipya dhvajottamam

वासोभिरन्नपानैश्च पूजितैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
पुण्याहं वाचयित्वाथ ध्वज उच्छ्रियते तदा

vāsobhirannapānaiśca pūjitairbrāhmaṇarṣabhaiḥ |
puṇyāhaṃ vācayitvātha dhvaja ucchriyate tadā

शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च संनादः क्रियते तदा ।
भगवान्पूज्यते चात्र यष्टिरूपेण वासवः

śaṅkhabherīmṛdaṅgaiśca saṃnādaḥ kriyate tadā |
bhagavānpūjyate cātra yaṣṭirūpeṇa vāsavaḥ

स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः ।
माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह

svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ |
māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha

नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृज्जनैः ।
अलङ्कृत्वा माल्यदामैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा

nānāvidhāni dānāni dattvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ |
alaṅkṛtvā mālyadāmairvastrairnānāvidhaistathā

दृतिभिः सजलैः सर्वैः क्रीडित्वा नृपशासनात् ।
सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रयाः कथाः

dṛtibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt |
sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśrayāḥ kathāḥ

रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह ।
सूताश्च मागधाश्चैव रमन्ते नटनर्तकाः

ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha |
sūtāśca māgadhāścaiva ramante naṭanartakāḥ

प्रीत्या तु नृपशार्दूल सर्वे चक्रुर्महोत्सवम् ।
सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूषितः

prītyā tu nṛpaśārdūla sarve cakrurmahotsavam |
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

महारजनवासांसि वसित्वा चेदिराट् तदा ।
जातिहिङ्गुलकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा

mahārajanavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tadā |
jātihiṅgulakenāktaḥ sadāro mumude tadā

एवं जानपदाः सर्वे चक्रुरिन्द्रमहं वसुः ॥
यथा चेदिपतिः प्रीतश्चकारेन्द्रमहं वसुः

evaṃ jānapadāḥ sarve cakrurindramahaṃ vasuḥ ||
yathā cedipatiḥ prītaścakārendramahaṃ vasuḥ

एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वसुकृतां शुभाम् ।
हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्

etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vasukṛtāṃ śubhām |
haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham

आस्थाय सह शच्या च वृतो ह्यप्सरसां गणैः ।
वसुना राजमुख्येन समागम्याब्रवीद्वचः

āsthāya saha śacyā ca vṛto hyapsarasāṃ gaṇaiḥ |
vasunā rājamukhyena samāgamyābravīdvacaḥ

ये पूजयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ।
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः

ye pūjayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ |
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ

तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति ।
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति

teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati |
tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati

निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च न लुम्पन्ते कथंचन

nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa |
rākṣasāśca piśācāśca na lumpante kathaṃcana

एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप ।
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः ।
एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम स्वं निवेशनम्

evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa |
vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ |
evaṃ kṛtvā mahendrastu jagāma svaṃ niveśanam

उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः ।
भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते ।
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च

utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ |
bhūmiratnādibhirdānaistathā pūjyā bhavanti te |
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena ca

संपूजितो मघवता वसुश्चेदीश्वरो नृपः ।
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्

saṃpūjito maghavatā vasuścedīśvaro nṛpaḥ |
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām

इन्द्रपीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः ।
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः

indrapītyā cedipatiścakārendramahaṃ vasuḥ |
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ

नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत् ।
महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथः

nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat |
mahāratho māgadhānāṃ viśruto yo bṛhadrathaḥ

प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् ।
मत्सिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः

pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam |
matsillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ

एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः ।
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च

ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ |
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca

वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शास्वताः ।
वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्

vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāsvatāḥ |
vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam

उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् ।
राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्

upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam |
rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam

पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तमतीं गिरिः ।
अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल

puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktamatīṃ giriḥ |
arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila

गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् ।
निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा

giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat |
niścakrāma tatastena prahāravivareṇa sā

तस्यां नद्यां स जनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम् ।
तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्

tasyāṃ nadyāṃ sa janayanmithunaṃ parvataḥ svayam |
tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat

महिषी भविता कन्या पुमान्सेनापतिर्भवेत् ।
शुक्तिमत्या वचःश्रुत्वा दृष्ट्वा तौ राजसत्तमः

mahiṣī bhavitā kanyā pumānsenāpatirbhavet |
śuktimatyā vacaḥśrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ

यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः ।
वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः

yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ |
vasurvasupradaścakre senāpatimarindamaḥ

चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः ।
वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्

cakāra patnīṃ kanyāṃ tu tathā tāṃ girikāṃ nṛpaḥ |
vasoḥ patnī tu girikā kāmakālaṃ nyavedayat

ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ।
तदहः पितरश्चैनपूचुर्जहि मृगानिति

ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ |
tadahaḥ pitaraścainapūcurjahi mṛgāniti

तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरः ।
स पितॄणां नियोगेन तामतिक्रम्य पार्थिवः

taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varaḥ |
sa pitṝṇāṃ niyogena tāmatikramya pārthivaḥ

चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् ।
अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्

cakāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran |
atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣācchriyamivāparām

अशोकैश्चम्पकैश्चूतैरनेकैरतिमुक्तकैः ।
पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः

aśokaiścampakaiścūtairanekairatimuktakaiḥ |
punnāgaiḥ karṇikāraiśca bakulairdivyapāṭalaiḥ

पनसैर्नारिकेलैश्च चन्दनैश्चार्जुनैस्तथा ।
एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम्

panasairnārikelaiśca candanaiścārjunaistathā |
etai ramyairmahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairyutam

कोकिलाकुलसन्नादं मत्तभ्रमरनादितम् ।
वसन्तकाले तत्पश्यन्वनं चैत्ररथोपमम्

kokilākulasannādaṃ mattabhramaranāditam |
vasantakāle tatpaśyanvanaṃ caitrarathopamam

मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद्गिरिकां तदा ।
अपश्यन्कामसंतप्तश्चरमाणो यदृच्छया

manmathābhiparītātmā nāpaśyadgirikāṃ tadā |
apaśyankāmasaṃtaptaścaramāṇo yadṛcchayā

पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम् ।
अशोकस्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत

puṣpasaṃchannaśākhāgraṃ pallavairupaśobhitam |
aśokastabakaiśchannaṃ ramaṇīyamapaśyata

अधस्यात्तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः ।
मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धमनोहरम्

adhasyāttasya chāyāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ |
madhugandhaiśca saṃyuktaṃ puṣpagandhamanoharam

वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात् ।
भार्यां चिन्तयमानस्य मन्मथाग्निरवर्धत ।
तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने

vāyunā preryamāṇastu dhūmrāya mudamanvagāt |
bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgniravardhata |
tasya retaḥ pracaskanda carato gahane vane

स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः ।
प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्रेत इत्युत

skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ |
pratijagrāha mithyā me na patedreta ityuta

अङ्गुलीयेन शुक्लस्य रक्षां च विदधे नृपः ।
अशोकस्तबकै रक्तैः पल्लवैश्चाप्यबन्धयत्

aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ ca vidadhe nṛpaḥ |
aśokastabakai raktaiḥ pallavaiścāpyabandhayat

इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति ।
ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः

idaṃ mithyā pariskannaṃ reto me na bhavediti |
ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ

संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनःपुनः ।
अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः

saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥpunaḥ |
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्या प्रसमीक्ष्य वै ।
अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyā prasamīkṣya vai |
abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam

सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् ।
मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय

sūkṣmadharmārthatattvajño gatvā śyenaṃ tato'bravīt |
matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya

गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै ।
(वैशंपायन उवाच)
गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्

girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān

जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः ।
तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथाऽपरः

javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ |
tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathā'paraḥ

अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया ।
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः

abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā |
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau saṃpracakratuḥ

युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ।
तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा

yuddhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi |
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā

मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी ।
श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्

mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī |
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam

जग्राह तरसोपेत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी ।
कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः

jagrāha tarasopetya sā'drikā matsyarūpiṇī |
kadācidapi matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ

मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम ॥
उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीं पुमांसं च मानुषौ

māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama ||
ujjahrurudarāttasyāḥ strīṃ pumāṃsaṃ ca mānuṣau

आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन् ।
काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति

āścaryabhūtaṃ tadgatvā rājñe'tha pratyavedayan |
kāye matsyā imau rājansaṃbhūtau mānuṣāviti

तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा ।
स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः

tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā |
sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ

साऽप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत ।
या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा

sā'psarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata |
yā puroktā bhagavatā tiryagyonigatā śubhā

मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ।
ततः साजनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिभिः

mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi |
tataḥ sājanayitvā tau viśastā matsyaghātibhiḥ

संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च ।
सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः

saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca |
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ

सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी ।
राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति

sā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī |
rājñā dattā ca dāśāya kanyeyaṃ te bhavatviti

रूपसत्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः ।
सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्

rūpasatvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt

आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता ।
शुश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम्

āsītsā matsyagandhaiva kaṃcitkālaṃ śucismitā |
śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ vāhayantīṃ jale ca tām

तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः ।
अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम्

tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ |
atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām

दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम् ।
दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरूं मुनिपुङ्गवः

dṛṣṭvaiva sa ca tāṃ dhīmāṃścakame cāruhāsinīm |
divyāṃ tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ rambhorūṃ munipuṅgavaḥ

संभवं चिन्तयित्वा तां ज्ञात्वा प्रोवाच शक्तिजः ।
क्व कर्णधारो नौर्येन नीयते ब्रूहि भामिनि

saṃbhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ |
kva karṇadhāro nauryena nīyate brūhi bhāmini

अनपत्यस्य दाशस्य सुता तत्प्रियकाम्यया ।
सहस्रजनसंपन्ना नौर्मया वाह्यते द्विज

anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā |
sahasrajanasaṃpannā naurmayā vāhyate dvija

शोभनं वासवि शुभे किं चिरायसि वाह्यताम् ।
कलशं भविता भद्रे सहस्रार्धेन संमितम्

śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām |
kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena saṃmitam

अहं शेषो भिविष्यामि नीयतामचिरेण वै ।
(वैशंपायन उवाच)
मत्स्यगन्धा तथेत्युक्त्वा नावं वाहयतां जले

ahaṃ śeṣo bhiviṣyāmi nīyatāmacireṇa vai |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
matsyagandhā tathetyuktvā nāvaṃ vāhayatāṃ jale

वीक्षमाणं मुनिं दृष्ट्वा प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
मत्स्यगन्धेति मामाहुर्दाशराजसुतां जनाः

vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacastadā |
matsyagandheti māmāhurdāśarājasutāṃ janāḥ

जन्म शोकाभितप्तायाः कथं ज्ञास्यसि कथ्यताम् ।
(पराशर उवाच)
दिव्यज्ञानेन दृष्टं हि दृष्टमात्रेण ते वपुः

janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām |
(parāśara uvāca)
divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ

प्रणयग्रहणार्थाय वक्ष्येव वासवि तच्छृणु ।
बर्हिषद इति ख्याताः पितरः सोमपास्तुते

praṇayagrahaṇārthāya vakṣyeva vāsavi tacchṛṇu |
barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapāstute

तेषां त्वं मानसी कन्या अच्छोदा नाम विश्रुता ।
अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थितम्

teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā |
acchodaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitam

त्वया न दृष्टपूर्वास्तु पितरस्ते कदाचन ।
संभूता मनसा तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती

tvayā na dṛṣṭapūrvāstu pitaraste kadācana |
saṃbhūtā manasā teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī

सा त्वन्यं पितरं वव्रे स्वानतिक्रम्य तान्पितॄन् ।
नाम्ना वसुरिति ख्यातं मनुपुत्रं दिवि स्थितम्

sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre svānatikramya tānpitṝn |
nāmnā vasuriti khyātaṃ manuputraṃ divi sthitam

अद्रिकाऽप्सरसा युक्तं विमाने दिवि विष्ठितम् ।
सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामचारिणी

adrikā'psarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam |
sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī

पितरं प्रार्थयित्वाऽन्यं योगाद्भष्टा पपात सा ।
अपश्यत्पतमाना सा विमानत्रयमन्तिकात्

pitaraṃ prārthayitvā'nyaṃ yogādbhaṣṭā papāta sā |
apaśyatpatamānā sā vimānatrayamantikāt

त्रसरेणुप्रमाणांस्तांस्तत्रापश्यत्स्वकान्पितॄन् ।
सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानङ्गैरङ्गेष्विवाहितान्

trasareṇupramāṇāṃstāṃstatrāpaśyatsvakānpitṝn |
susūkṣmānaparivyaktānaṅgairaṅgeṣvivāhitān

तातेति तानुवाचार्ता पतन्ती सा ह्यधोमुखी ।
तैरुक्ता सा तु माभैषीस्तेन सा संस्थिता दिवि

tāteti tānuvācārtā patantī sā hyadhomukhī |
tairuktā sā tu mābhaiṣīstena sā saṃsthitā divi

ततः प्रसादयामास स्वान्पितॄन्दीनया गिरा ।
तामूचुः पितरः कन्यां भ्रैष्टश्वर्यां व्यतिक्रमात्

tataḥ prasādayāmāsa svānpitṝndīnayā girā |
tāmūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraiṣṭaśvaryāṃ vyatikramāt

भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ।
यैरारभन्ते कर्माणि शरीरैरिह देवताः

bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite |
yairārabhante karmāṇi śarīrairiha devatāḥ

तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्ति स्म देवताः ।
मनुष्यास्त्वन्यदेहेन शुभाशुभमिति स्थितिः

taireva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ |
manuṣyāstvanyadehena śubhāśubhamiti sthitiḥ

सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे ।
तस्मात्त्वं पतसे पुत्रि प्रेत्यत्वं प्राप्स्यसे फलम्

sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe |
tasmāttvaṃ patase putri pretyatvaṃ prāpsyase phalam

पितृहीना तु कन्या त्वं वसोर्हि त्वं सुता मता ।
मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना सुताराज्ञो भविष्यसि

pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasorhi tvaṃ sutā matā |
matsyayonau samutpannā sutārājño bhaviṣyasi

अद्रिका मत्स्यरूपाऽभूद्गङ्गायमनुसङ्गमे ।
पराशरस्य दायादं त्वं पुत्रं जनयिष्यसि

adrikā matsyarūpā'bhūdgaṅgāyamanusaṅgame |
parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi

यो वेदमेकं ब्रह्मर्षिश्चतुर्धा विबजिष्यति ।
महाभिषक्सुतस्यैव शन्तनोः कीर्तिवर्धनम्

yo vedamekaṃ brahmarṣiścaturdhā vibajiṣyati |
mahābhiṣaksutasyaiva śantanoḥ kīrtivardhanam

ज्येष्ठं चित्राङ्गदं वीरं चित्रवीरं च विश्रुतम् ।
एतान्सूत्वा सुपुत्रांस्त्वं पुनरेव गमिष्यसि

jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam |
etānsūtvā suputrāṃstvaṃ punareva gamiṣyasi

व्यतिक्रमात्पितॄणां च प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम् ।
अस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या ह्यद्रिकायां भविष्यसि

vyatikramātpitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam |
asyaiva rājñastvaṃ kanyā hyadrikāyāṃ bhaviṣyasi

अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा ।
एवमुक्ता पुरा तैस्त्वं जाता सत्यवती शुभा

aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā |
evamuktā purā taistvaṃ jātā satyavatī śubhā

अद्रिकेत्यभिविख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ।
मीनभावमनुप्राप्ता त्वं जनित्वा गता दिवम्

adriketyabhivikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā |
mīnabhāvamanuprāptā tvaṃ janitvā gatā divam

तस्यां जातासि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैवहि ।
तस्माद्वासवि भद्रं ते याचे वंशकरं सुतम्

tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caivahi |
tasmādvāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam

संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत

saṃgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvetyabhyabhāṣata

विस्मयाविष्टसर्वाङ्गी जातिस्मरणतां गता ।
साब्रवीत्पश्य भगवन्परपारे स्थितानृषीन्

vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā |
sābravītpaśya bhagavanparapāre sthitānṛṣīn

आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः ।
एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः

āvayordṛṣṭayorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ |
evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ

येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ।
दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा

yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat |
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā

विस्मिता साभवत्कन्या व्रीडिता च तपस्विनी ।
(सत्यवत्युवाच)
विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्

vismitā sābhavatkanyā vrīḍitā ca tapasvinī |
(satyavatyuvāca)
viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām

त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममाऽनघ ।
कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम

tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamā'nagha |
kanyātve dūṣite vāpi kathaṃ śakṣye dvijottama

गृह गन्तुमुषे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे ।
एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्

gṛha gantumuṣe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe |
etatsaṃcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram

एवमुक्तवतीं तीं तु प्रीतिमानुषिसत्तमः ।
उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यति

evamuktavatīṃ tīṃ tu prītimānuṣisattamaḥ |
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyati

वृणीष्व च वरं भीरुं यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīruṃ yaṃ tvamicchasi bhāmini |
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite

एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् ।
सचास्यै भगवान्प्रादान्मनः काङ्क्षितं प्रभुः

evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam |
sacāsyai bhagavānprādānmanaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ

ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता ।
जगाम सह संसर्गमृषिणाऽद्भुतकर्मणा

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā |
jagāma saha saṃsargamṛṣiṇā'dbhutakarmaṇā

तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि

tasyāstu yojanādgandhamājighranta narā bhuvi

तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् ।
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्

tasyā yojanagandheti tato nāmāparaṃ smṛtam |
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam

पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ।
जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्

parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā |
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān

स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे ।
स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्

sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe |
smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
न्यस्तोद्वीपे यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनःस्मृतः

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt |
nyastodvīpe yadbālastasmāddvaipāyanaḥsmṛtaḥ

पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान्युगे युगे ।
आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्यच

pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ sa tu vidvānyuge yuge |
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugāvasthāmavekṣyaca

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया ।
विव्यास वेदान्यस्मत्स तस्माद्व्यास इति स्मृतः

brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāṅkṣayā |
vivyāsa vedānyasmatsa tasmādvyāsa iti smṛtaḥ

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam

प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च ।
संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः

prabhurvariṣṭho varado vaiśaṃpāyanameva ca |
saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ

तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः ।
वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः

tathā bhīṣmaḥ śāntanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ |
vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ

वैदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशाः ।
शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया

vaidārthavicca bhagavānṛṣirvipro mahāyaśāḥ |
śūle protaḥ purāṇarṣiracoraścoraśaṅkayā

अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः ।
स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्

aṇīmāṇḍavya ityevaṃ vikhyātaḥ sa mahāyaśāḥ |
sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān

इषीकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका ।
तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे

iṣīkayā mayā bālyādviddhā hyekā śakuntikā |
tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare

तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्तपः ।
गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः

tanme sahasramamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ |
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ

तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि ।
(वैशंपायन उवाच)
तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत

tasmāttvaṃ kilbiṣādasmācchūdrayonau janiṣyasi |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata

विद्वान्विदुररूपेण धार्मिकः किल्बिषात्ततः ।
संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्

vidvānvidurarūpeṇa dhārmikaḥ kilbiṣāttataḥ |
saṃjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt

सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महाबलः ।
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः

sūryācca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahābalaḥ |
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍalodyotitānanaḥ

अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः

anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ

अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः ।
अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम्

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ |
avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ triguṇātmakam

आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् ।
पुरुषं विश्वकर्माणं सत्वयोगं ध्रुवाक्षरम्

ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ prabhum |
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ satvayogaṃ dhruvākṣaram

अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् ।
धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम्

anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
dhātāramajamavyaktaṃ yamāhuḥ paramavyayam

कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् ।
पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः

kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvamanādimajamavyayam |
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ

धर्मसंस्थापनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ।
अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ

dharmasaṃsthāpanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu |
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśāstraviśāradau

सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ ।
सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ

sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau |
satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'straviśāradau

भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत ।
सहर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत

bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata |
saharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata

गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः ।
अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः

gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ |
aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ

अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः ।
तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः

aśvatthāmā tato jajñe droṇādeva mahābalaḥ |
tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ

वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत ।
वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्

vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata |
vīro droṇavināśāya dhanurādāya vīryavān

तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा ।
विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम्

tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā |
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam

प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः ।
तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्

prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ |
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt

गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा ।
दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ

gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā |
duryodhanasya jananī jajñāte'rthaviśāradau

कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः

kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ

धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धूतकल्मषः ।
विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि

dharmārthakuśalo dhīmānmedhāvī dhūtakalmaṣaḥ |
viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanādapi

पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् ।
द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः

pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak |
dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ

धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः ।
इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः

dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutācca vṛkodaraḥ |
indrāddhanaṃjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि ।
नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ

jajñāte rūpasaṃpannāvaśvibhyāṃ ca yamāvapi |
nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau

तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा

tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā

ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत ।
दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः

tato duḥśāsanaścaiva duḥsahaścāpi bhārata |
durmarṣaṇo vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ

जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ।
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः

jayaḥ satyavrataścaiva purumitraśca bhārata |
vaiśyāputro yuyutsuśca ekādaśa mahārathāḥ

अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत ।
स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः

abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata |
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ

पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे ।
कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः

pāṇḍavebhyo hi pāñcālyāṃ draupadyāṃ pañca jajñire |
kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ

प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ

तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् ।
हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः

tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān |
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ

शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वभागता ।
यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूमः प्रियचिकीर्षया

śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvabhāgatā |
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūmaḥ priyacikīrṣayā

कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ ।
राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे

kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyatha |
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge

तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः ।
न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि ।
एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्

teṣāmaparimeyānāṃ nāmadheyāni sarvaśaḥ |
na śakyāni samākhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi |
ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam