Chapter 248: A summer outing to the Yamuna

इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्रुरन्यान्नराधिपान् ।
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शान्तनवस्य च

indraprasthe vasantaste jaghruranyānnarādhipān |
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāntanavasya ca

आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोकोऽवसत्सुखम् ।
पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहमिव देहिनः

āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko'vasatsukham |
puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadehamiva dehinaḥ

स समं धर्मकामार्थान्सिषेवे भरतर्षभ ।
त्रीनिवात्मसमान्बन्धून्नीतिमानिव मानयन्

sa samaṃ dharmakāmārthānsiṣeve bharatarṣabha |
trīnivātmasamānbandhūnnītimāniva mānayan

तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवतामिव ।
बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः

teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatāmiva |
babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ

अध्येतारं परं वेदान्प्रयोक्तारं महाध्वरे ।
रक्षितारं शुभाँल्लोकाँल्लोभिरे तं जनाधिपम्

adhyetāraṃ paraṃ vedānprayoktāraṃ mahādhvare |
rakṣitāraṃ śubhām̐llokām̐llobhire taṃ janādhipam

अधिष्ठानवती लक्ष्मीः परायणवती मतिः ।
वर्धमानोऽखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिताम्

adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ |
vardhamāno'khilo dharmastenāsītpṛthivīkṣitām

भ्रातृभिः सहितौ राजा चतुर्भिरधिकं बभौ ।
प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैरिव महाध्वरः

bhrātṛbhiḥ sahitau rājā caturbhiradhikaṃ babhau |
prayujyamānairvitato vedairiva mahādhvaraḥ

तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे ।
बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिमिवामराः

taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire |
bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatimivāmarāḥ

धर्मराजे ह्यतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले ।
प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च

dharmarāje hyatiprītyā pūrṇacandra ivāmale |
prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे ।
यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्

na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire |
yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat

न ह्ययुक्तं न चासत्यं नासह्यं न च वाऽप्रियम् ।
भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः

na hyayuktaṃ na cāsatyaṃ nāsahyaṃ na ca vā'priyam |
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ

स हि सर्वस्य लोकस्य हितमात्मन एव च ।
चिकीर्षन्सुमहातेजा रेमे भरतसत्तम

sa hi sarvasya lokasya hitamātmana eva ca |
cikīrṣansumahātejā reme bharatasattama

तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः ।
अवसन्पृथिवीपालाँस्तापयन्तः स्वतेजसा

tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ |
avasanpṛthivīpālām̐stāpayantaḥ svatejasā

ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णमब्रवीत् ।
उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छावो यमुनां प्रति

tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇamabravīt |
uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāvo yamunāṃ prati

सुहृज्जनवृतौ तत्र विहृत्य मधुसूदन ।
सायाह्ने पुनरेष्यावो रोचतां ते जनार्दन

suhṛjjanavṛtau tatra vihṛtya madhusūdana |
sāyāhne punareṣyāvo rocatāṃ te janārdana

कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले ।
सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम्

kuntīmātarmamāpyetadrocate yadvayaṃ jale |
suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham

आमन्त्र्य तौ धर्मराजमनुज्ञाप्य च भारत ।
जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुहृज्जनवृतौ ततः

āmantrya tau dharmarājamanujñāpya ca bhārata |
jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ

विहरन्खाण्डवप्रस्थे काननेषु च माधवः ।
पुष्पितोपवनां दिव्यां ददर्श यमुनां नदीम्

viharankhāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ |
puṣpitopavanāṃ divyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं सर्वर्तुसुमनोहरम् ।
आलयं सर्वभूतानां खाण्डवं खड्गचर्मभृत्

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ sarvartusumanoharam |
ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt

ददर्श कृत्स्नं तं देशं सहितः सव्यसाचिना ।
ऋक्षगोमायुशार्दूलवृककृष्णमृगान्वितम्

dadarśa kṛtsnaṃ taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā |
ṛkṣagomāyuśārdūlavṛkakṛṣṇamṛgānvitam

शाखामृगगणैर्जुष्टं गजद्वीपिनिषेवितम् ।
शकबर्हिणदात्यूहहंससारसनादितम्

śākhāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ gajadvīpiniṣevitam |
śakabarhiṇadātyūhahaṃsasārasanāditam

नानामृगसहस्रैश्च पक्षिभिश्च समावृतम् ।
मानार्हं तच्च सर्वेषां देवदानवरक्षसाम्

nānāmṛgasahasraiśca pakṣibhiśca samāvṛtam |
mānārhaṃ tacca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām

आलयं पन्नगेन्द्रस्य तक्षकस्य महात्मनः ।
वेणुशाल्मलिबिल्वातिमुक्तजंब्वाम्रचम्पकैः

ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ |
veṇuśālmalibilvātimuktajaṃbvāmracampakaiḥ

अङ्कोलपनसाश्वत्थतालजम्बीरवञ्जुलैः ।
एकपद्मकतालैश्च शतशश्चैव रौहिणैः

aṅkolapanasāśvatthatālajambīravañjulaiḥ |
ekapadmakatālaiśca śataśaścaiva rauhiṇaiḥ

नानावृक्षैः समायुक्तं नानागुल्मसमावृतम् ।
वेत्रकीचकसंयुक्तमाशीविषनिषेवितम्

nānāvṛkṣaiḥ samāyuktaṃ nānāgulmasamāvṛtam |
vetrakīcakasaṃyuktamāśīviṣaniṣevitam

विगतार्कं महाभोगविततद्रुमसङ्कटम् ।
व्यालदंष्ट्रिगणाकीर्णं वर्जितं सर्वमानुषैः

vigatārkaṃ mahābhogavitatadrumasaṅkaṭam |
vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ

रक्षसां भुजगेन्द्राणां पक्षिणां च महालयम् ।
खाण्डवं सुमहाप्राज्ञः सर्वलोकविभागवित्

rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam |
khāṇḍavaṃ sumahāprājñaḥ sarvalokavibhāgavit

दृष्टवान्सर्वलोकेश अर्जुनेन समन्वितः ।
पीताम्बरधरो देवस्तद्वनं बहुधा चरन्

dṛṣṭavānsarvalokeśa arjunena samanvitaḥ |
pītāmbaradharo devastadvanaṃ bahudhā caran

सद्रुमस्य सयक्षस्य सभूतगणपक्षिणः ।
खाण्डवस्य विनाशं तं ददर्श मधुसूदनः

sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ |
khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ

विहारदेशं संप्राप्य नानाद्रुममनुत्तमम् ।
गृहैरुच्चावचैर्युक्तं पुरन्दरपुरोपमम्

vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumamanuttamam |
gṛhairuccāvacairyuktaṃ purandarapuropamam

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च रसवद्बिर्महाधनैः ।
माल्यैश्च विविधैर्गन्धैस्तथा वार्ष्मेयपाण्डवौ

bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca rasavadbirmahādhanaiḥ |
mālyaiśca vividhairgandhaistathā vārṣmeyapāṇḍavau

तदा विविशतुः पूर्णं रत्नैरुच्चावचैः शुभैः ।
यथोपजोषं सर्वश्च जनश्चिक्रीड भारत

tadā viviśatuḥ pūrṇaṃ ratnairuccāvacaiḥ śubhaiḥ |
yathopajoṣaṃ sarvaśca janaścikrīḍa bhārata

स्त्रियश्च विपुलश्रोष्ण्यश्चारुपीनपयोधराः ।
मदस्खलितगामिन्यश्चिक्रीडुर्वामलोचनाः

striyaśca vipulaśroṣṇyaścārupīnapayodharāḥ |
madaskhalitagāminyaścikrīḍurvāmalocanāḥ

वने काश्चिज्जले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाङ्गनाः ।
यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः पार्थकृष्णयोः

vane kāścijjale kāścitkāścidveśmasu cāṅganāḥ |
yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ pārthakṛṣṇayoḥ

वासुदेवप्रिया नित्यं सत्यभामा च भामिनी ।
द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्याभरणानि च ।
प्रायच्छन्त महाराज स्त्रीणां ताः स्म मदोत्कटाः

vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī |
draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsyābharaṇāni ca |
prāyacchanta mahārāja strīṇāṃ tāḥ sma madotkaṭāḥ

काश्चित्प्रहृष्टा ननृतुश्चुक्रुशुश्च तथा पराः ।
जहसुश्च परा नार्यः पपुश्चान्या वरासवम्

kāścitprahṛṣṭā nanṛtuścukruśuśca tathā parāḥ |
jahasuśca parā nāryaḥ papuścānyā varāsavam

रुरुधुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्च परस्परम् ।
मन्त्रयामासुरन्याश्च रहस्यानि परस्परम्

rurudhuścāparāstatra prajaghnuśca parasparam |
mantrayāmāsuranyāśca rahasyāni parasparam

वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः ।
शब्देन पूर्यते हर्म्यं तद्वनं सुमहर्द्धिमत्

veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ |
śabdena pūryate harmyaṃ tadvanaṃ sumaharddhimat

तस्मिंस्तदा वर्तमानो कुरुदाशार्हनन्दनौ ।
समीपं जग्मतुः कंचिदुद्देशं सुमनोहरम्

tasmiṃstadā vartamāno kurudāśārhanandanau |
samīpaṃ jagmatuḥ kaṃciduddeśaṃ sumanoharam

तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरञ्जयौ ।
महार्हासनयो राजंस्ततस्तौ सन्निषीदतुः

tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapurañjayau |
mahārhāsanayo rājaṃstatastau sanniṣīdatuḥ

तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानीतराणि च ।
बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ

tatra pūrvavyatītāni vikrāntānītarāṇi ca |
bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau

तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठेऽश्विनाविव ।
अभ्यागच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनञ्जयौ

tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe'śvināviva |
abhyāgacchattadā vipro vāsudevadhanañjayau

बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः ।
हरिपिङ्गोज्ज्वलश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः

bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ |
haripiṅgojjvalaśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ

तरुणादित्यसङ्काशश्चीरवासा जटाधरः ।
पद्मपत्राननः पिङ्गस्तेजसा प्रज्वलन्निव

taruṇādityasaṅkāśaścīravāsā jaṭādharaḥ |
padmapatrānanaḥ piṅgastejasā prajvalanniva

जगाम तौ कृष्णपार्थौ दिधक्षुः खाण्डवं वनम् ।
उपसृष्टं तु तं कृष्णो भ्राजमानं द्विजोत्तमम् ।
अर्जनो वासुदेवश्च तूर्णमुत्पत्य तस्थतुः

jagāma tau kṛṣṇapārthau didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ vanam |
upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇo bhrājamānaṃ dvijottamam |
arjano vāsudevaśca tūrṇamutpatya tasthatuḥ