Chapter 228: Narada comes to the Pandavas at Indraprastha

एवं संप्राप्य राज्यं तदिन्द्रप्रस्थे तपोधन ।
अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किमकुर्वत पाण्डवाः

evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tadindraprasthe tapodhana |
ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ

सर्व एव महात्मानः सर्वे मम पितामहाः ।
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत

sarva eva mahātmānaḥ sarve mama pitāmahāḥ |
draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tānanvavartata

कथमासुश्च कृष्णायामेकस्यां ते नरर्षभाः ।
वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्

kathamāsuśca kṛṣṇāyāmekasyāṃ te nararṣabhāḥ |
vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam

श्रोतुमिच्छाम्यहं तत्र विस्तरेण यथातथम् ।
तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह

śrotumicchāmyahaṃ tatra vistareṇa yathātatham |
teṣāṃ ceṣṭitamanyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā saha

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता इन्द्रप्रस्थं प्रविश्य तत् ।
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः कृष्णया सह पाण्डवाः

dhṛtarāṣṭrābhyanujñātā indraprasthaṃ praviśya tat |
remire puruṣavyāghrāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ

प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसन्धो युधिष्ठिरः ।
पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह

prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasandho yudhiṣṭhiraḥ |
pālayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha

जितारयो महात्मानः सत्यधर्मपरायणाः ।
एवं पुरमिदं प्राप्य तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः

jitārayo mahātmānaḥ satyadharmaparāyaṇāḥ |
evaṃ puramidaṃ prāpya tatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ

कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि भरतर्षभाः ।
आसांचक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च

kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi bharatarṣabhāḥ |
āsāṃcakrurmahārheṣu pārthiveṣvāsaneṣu ca

तेषु तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
आययौ धर्मराजं तु द्रष्टुकामोऽथ नारदः

teṣu tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo'tha nāradaḥ

पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णाचरितेन च ।
चन्द्रसूर्यप्रकाशेन सेवितेन महर्षिभिः

pathā nakṣatrajuṣṭena suparṇācaritena ca |
candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ

नभस्स्थलेन दिव्येन दुर्लभेनातपस्विनाम् ।
भूतार्चितो भूतधरां राष्ट्रमन्दिरभूषिताम्

nabhassthalena divyena durlabhenātapasvinām |
bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭramandirabhūṣitām

अवेक्षमाणो द्युतिमानाजगाम महातपाः ।
सर्ववेदान्तगो विप्रः सर्ववेदाङ्गपारगः

avekṣamāṇo dyutimānājagāma mahātapāḥ |
sarvavedāntago vipraḥ sarvavedāṅgapāragaḥ

परेण तपसा युक्तो ब्राह्मेण तपसा वृतः ।
नये नीतौ च निस्तो विश्रुतश्च महामुनिः

pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ |
naye nītau ca nisto viśrutaśca mahāmuniḥ

परात्परतरं प्राप्तो धर्मान्समभिजग्मिवान् ।
भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुर्ऋजुर्दिवजः

parātparataraṃ prāpto dharmānsamabhijagmivān |
bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛdurṛjurdivajaḥ

धर्मेणाधिगतः सर्वैर्देवदानवमानुषैः ।
क्षीणकर्मसु पापेषु भूतेषु विविधेषु च

dharmeṇādhigataḥ sarvairdevadānavamānuṣaiḥ |
kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca

सर्वथा कृतमर्यादो वेदेषु विविधेषु च ।
शतशः सोमपा यज्ञे पुण्ये पुण्यकृदग्निचित्

sarvathā kṛtamaryādo vedeṣu vividheṣu ca |
śataśaḥ somapā yajñe puṇye puṇyakṛdagnicit

ऋक्सामयजुषां वेत्ता न्यायदृग्धर्मकोविदः ।
ऋजुरारोहबान्वृद्धो भूयिष्ठपथिकोऽनघः

ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyadṛgdharmakovidaḥ |
ṛjurārohabānvṛddho bhūyiṣṭhapathiko'naghaḥ

श्लक्ष्णया शिखयोपेतः संपन्नः परमत्विषा ।
अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रचिते शुभे

ślakṣṇayā śikhayopetaḥ saṃpannaḥ paramatviṣā |
avadāte ca sūkṣme ca divye ca racite śubhe

महेन्द्रदत्ते महती बिभ्रत्परमवाससी ।
जाम्बूनदमये दिव्ये गण्डूपदमुखे नवे

mahendradatte mahatī bibhratparamavāsasī |
jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhe nave

अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन्कुण्डले शुभे ।
राजतच्छत्रमुच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम्

agnyarkasadṛśe divye dhārayankuṇḍale śubhe |
rājatacchatramucchritya citraṃ paramavarcasam

प्राप्य दुष्प्रापमन्येन ब्रह्मवर्चसमुत्तमम् ।
भवने भूमिपालस्य बृहस्पतिरिवाप्लुतः

prāpya duṣprāpamanyena brahmavarcasamuttamam |
bhavane bhūmipālasya bṛhaspatirivāplutaḥ

संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च ।
द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः

saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca |
dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ

गाधा सामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम् ।
आत्मनः सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्सदा

gādhā sāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām |
ātmanaḥ sarvamokṣibhyaḥ kṛtimānkṛtyavitsadā

यजुर्धर्मैर्बहुविधैर्मतो मतिमतां वरः ।
विदितार्थः समश्चैव च्छेत्ता निगमसंशयान्

yajurdharmairbahuvidhairmato matimatāṃ varaḥ |
viditārthaḥ samaścaiva cchettā nigamasaṃśayān

अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिदसंशयः ।
प्रकृत्या धर्मकुशलो दाता धर्मविशारदः

arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchidasaṃśayaḥ |
prakṛtyā dharmakuśalo dātā dharmaviśāradaḥ

लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु ।
एकशब्दांश्च नानार्थानेकार्थांश्च पृथक्कृतान्

lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu |
ekaśabdāṃśca nānārthānekārthāṃśca pṛthakkṛtān

पृथगर्थाभिधानांश्च प्रयोगानन्ववेक्षिता ।
प्रमाणभूतो लोकेषु सर्वाधिकरणेषु च

pṛthagarthābhidhānāṃśca prayogānanvavekṣitā |
pramāṇabhūto lokeṣu sarvādhikaraṇeṣu ca

सर्ववर्णविकारेषु नित्यं कुशलपूजितः ।
स्वरेऽस्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च

sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ kuśalapūjitaḥ |
svare'svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca

समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु ।
उद्देश्यानां समाख्याता सर्वमाख्यातमुद्दिशन्

samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu |
uddeśyānāṃ samākhyātā sarvamākhyātamuddiśan

अभिसन्धिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन् ।
कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन्

abhisandhiṣu tattvajñaḥ padānyaṅgānyanusmaran |
kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan

चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम् ।
विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम्

cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam |
vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam

आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवित् ।
एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनः स्वराट्

ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavit |
eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanaḥ svarāṭ

विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा ।
बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान्

vijñātā coktavākyānāmekatāṃ bahutāṃ tathā |
boddhā hi paramārthāṃśca vividhāṃśca vyatikramān

अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः ।
वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता

abhedataśca bahuśo bahuśaścāpi bhedataḥ |
vaktā vividhavākyānāṃ nānādeśasamīkṣitā

पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता ।
नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः

pañcāgamāṃśca vividhānādeśāṃśca samīkṣitā |
nānārthakuśalastatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ

परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः ।
प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम्

paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato'rthataḥ |
pratyayaṃ ca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam

पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च ।
तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च

pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca |
tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca

आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः ।
कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः

āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau sa yudhiṣṭhiraḥ |
kṛṣṇājinottare tasminnupaviṣṭo mahānṛṣiḥ

देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि ।
प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत् ।
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा

devarṣerupaviṣṭasya svayamardhyaṃ yathāvidhi |
prādādyudhiṣṭhiro dhīmānrājyaṃ tasmai nyavedayat |
pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣiḥ prītamanāstadā

आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति ।
निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः

āśīrbhirvardhayitvā ca tamuvācāsyatāmiti |
niṣasādābhyanujñātastato rājā yudhiṣṭhiraḥ

प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् ।
श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता

preṣayāmāsa kṛṣṇāyai bhagavantamupasthitam |
śrutvaitaddraupadī cāpi śucirbhūtvā samāhitā

जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह ।
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी

jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha |
tasyābhivādya caraṇau devarṣerdharmacāriṇī

कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा ।
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः

kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitā'tha drupadātmajā |
tasyāścāpi sa dharmātmā satyavāgṛṣisattamaḥ

आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः ।
गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्

āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryāstu nāradaḥ |
gamyatāmiti hovāca bhagavāṃstāmaninditām

गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् ।
विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः

gatāyāmatha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān |
vivikte pāṇḍavānsarvānuvāca bhagavānṛṣiḥ

पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां

pāñcālī bhavatāmekā dharmapatnī yaśasvinī |
yathā vo nātra bhedaḥ syāttathā nītirvidhīyatāṃ

सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ ।
आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ

sundopasundau hi purā bhrātarau sahitāvubhau |
āstāmavadhyāvanyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau

एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ ।
तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः

ekarājyāvekagṛhāvekaśayyāsanāśanau |
tilottamāyāstau hetoranyonyamabhijaghnatuḥ

रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् ।
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर

rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmādanyonyaprītibhāvakam |
yathā vo nātra bhedaḥ syāttatkuruṣva yudhiṣṭhira

सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम्

sundopasundāvasurau kasya putrau mahāmune |
utpannaśca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyamaghnatām

अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा ।
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्

apsarā devakanyā vai kasya caiṣā tilottamā |
yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatustau parasparam

एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन ।
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे

etatsarvaṃ yathā vṛttaṃ vistareṇa tapodhana |
śrotumicchāmahe brahmanparaṃ kautūhalaṃ hi me