Chapter 154: Duryodhana presses to send the Pandavas away

कणिकस्य मतं श्रुत्वा कार्त्स्न्येन भरतर्षभ ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुशासनचतुर्थास्ते मन्त्रयामासुरेकदा

kaṇikasya mataṃ śrutvā kārtsnyena bharatarṣabha |
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ |
duśāsanacaturthāste mantrayāmāsurekadā

ते कौरव्यमनुज्ञाप्य धृतराष्ट्रं नराधिपम् ।
दहने तु सपुत्रायाः कुन्त्या बुद्धिमकारयन्

te kauravyamanujñāpya dhṛtarāṣṭraṃ narādhipam |
dahane tu saputrāyāḥ kuntyā buddhimakārayan

तेषामिङ्गितभावज्ञो विदुरस्तत्त्वदर्शिवान् ।
आकारेण च तं मन्त्रं बुबुधे दुष्टचेतसाम्

teṣāmiṅgitabhāvajño vidurastattvadarśivān |
ākāreṇa ca taṃ mantraṃ bubudhe duṣṭacetasām

ततो विदितवेद्यात्मा पाण्डवानां हिते रतः ।
पलायने मतिं चक्रे कुन्त्याः पुत्रैः सहानघः

tato viditavedyātmā pāṇḍavānāṃ hite rataḥ |
palāyane matiṃ cakre kuntyāḥ putraiḥ sahānaghaḥ

ततो वातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् ।
ऊर्मिक्षमां दृढां कृत्वा कुन्तीमिदमुवाच ह

tato vātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm |
ūrmikṣamāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā kuntīmidamuvāca ha

एष जातः कुलस्यास्य कीर्तिवंशप्रणाशनः ।
धृतराष्ट्रः परीतात्मा धर्मं त्यजति शाश्वतम्

eṣa jātaḥ kulasyāsya kīrtivaṃśapraṇāśanaḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ parītātmā dharmaṃ tyajati śāśvatam

इयं वारिपथे युक्ता तरङ्गपवनक्षमा ।
नौर्यया मृत्युपाशात्त्वं सपुत्रा मोक्ष्यसे शुभे

iyaṃ vāripathe yuktā taraṅgapavanakṣamā |
nauryayā mṛtyupāśāttvaṃ saputrā mokṣyase śubhe

तच्छ्रुत्वा व्यथिता कुन्ती पुत्रैः सह यशस्विनी ।
नावमारुह्य गङ्गायां प्रययौ भरतर्षभ

tacchrutvā vyathitā kuntī putraiḥ saha yaśasvinī |
nāvamāruhya gaṅgāyāṃ prayayau bharatarṣabha

ततो विदुरवाक्येन नावं विक्षिप्य पाण्डवाः ।
धनं चादाय तैर्दत्तमरिष्टं प्राविशन्वनम्

tato viduravākyena nāvaṃ vikṣipya pāṇḍavāḥ |
dhanaṃ cādāya tairdattamariṣṭaṃ prāviśanvanam

निषादी पञ्चपुत्रा तु जातेषु तत्र वेश्मनि ।
कारणाभ्यागता दग्धा सह पुत्रैरनागसा

niṣādī pañcaputrā tu jāteṣu tatra veśmani |
kāraṇābhyāgatā dagdhā saha putrairanāgasā

स च म्लेच्छाधमः पापो दग्धस्तत्र पुरोचनः ।
वञ्चिताश्च दुरात्मानो धार्तराष्ट्राः सहानुगाः

sa ca mlecchādhamaḥ pāpo dagdhastatra purocanaḥ |
vañcitāśca durātmāno dhārtarāṣṭrāḥ sahānugāḥ

अविज्ञाता महात्मनो जनानामक्षतास्तथा ।
जनन्या सह कौन्तेया मुक्ता विदुरमन्त्रिताः

avijñātā mahātmano janānāmakṣatāstathā |
jananyā saha kaunteyā muktā viduramantritāḥ

ततस्तस्मिन्पुरे लोका नगरे वारणावते ।
दृष्ट्वा जतुगृहं दग्धमन्वशोचन्त दुःखिताः

tatastasminpure lokā nagare vāraṇāvate |
dṛṣṭvā jatugṛhaṃ dagdhamanvaśocanta duḥkhitāḥ

प्रेषयामासू राजानं यथावृत्तं निवेदितुम् ।
संवृतस्ते महान्कामः पाण्डवान्दग्धवानसि

preṣayāmāsū rājānaṃ yathāvṛttaṃ niveditum |
saṃvṛtaste mahānkāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi

सकामो भव कौरव्य भुङ्क्ष्व राज्यं सपुत्रकः ।
तच्छ्रुत्वा धृतराष्ट्रस्तु सहपुत्रेण शोचयन्

sakāmo bhava kauravya bhuṅkṣva rājyaṃ saputrakaḥ |
tacchrutvā dhṛtarāṣṭrastu sahaputreṇa śocayan

प्रेतकार्याणि च तथा चकार सह बान्धवैः ।
पाण्डवानां तथा क्षत्ता भीष्मश्च कुरुसत्तमः

pretakāryāṇi ca tathā cakāra saha bāndhavaiḥ |
pāṇḍavānāṃ tathā kṣattā bhīṣmaśca kurusattamaḥ

पुनर्विस्तरशः श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ।
दाहं जतुगृहस्यैव पाण्डवानां च मोक्षणम्

punarvistaraśaḥ śrotumicchāmi dvijasattama |
dāhaṃ jatugṛhasyaiva pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam

सुनृशंसमिदं कर्म तेषां क्रूरोपसंहितम् ।
कीर्तयस्व यथावृत्तं परं कौतूहलं मम

sunṛśaṃsamidaṃ karma teṣāṃ krūropasaṃhitam |
kīrtayasva yathāvṛttaṃ paraṃ kautūhalaṃ mama

शृणु विस्तरशो राजन्वदतो मे परन्तप ।
दाहं जतुगृहस्यैतत्पाण्डवानां च मोक्षणम्

śṛṇu vistaraśo rājanvadato me parantapa |
dāhaṃ jatugṛhasyaitatpāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam

ततो दुर्योधनो राजा धृतराष्ट्रमभाषत ।
पाण्डवेभ्यो भयं नः स्यात्तान्विवासयतां भवान् ।
निपुणेनाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्

tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭramabhāṣata |
pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāttānvivāsayatāṃ bhavān |
nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam

धृतराष्ट्रस्तु पुत्रेण श्रुत्वा वचनमीरितम् ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत्

dhṛtarāṣṭrastu putreṇa śrutvā vacanamīritam |
muhūrtamiva saṃcintya duryodhanamathābravīt

धर्मनित्यः सदा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मयि त्वासीद्विशेषतः

dharmanityaḥ sadā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ |
sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tvāsīdviśeṣataḥ

नासौ किंचिद्विजानाति भोजनादिचिकीर्षितम् ।
निवेदयति नित्यं हि मम राज्यं धृतव्रतः

nāsau kiṃcidvijānāti bhojanādicikīrṣitam |
nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ

तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।
गुणवान्लोकविख्यातः पौरवाणां सुसंमतः

tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ |
guṇavānlokavikhyātaḥ pauravāṇāṃ susaṃmataḥ

स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाकर्तुं बलादितः ।
पितृपैतामाहाद्राज्यात्ससहायो विशेषतः

sa kathaṃ śakyate'smābhirapākartuṃ balāditaḥ |
pitṛpaitāmāhādrājyātsasahāyo viśeṣataḥ

भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं भृतम् ।
भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः

bhṛtā hi pāṇḍunā'mātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam |
bhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣāmapi viśeṣataḥ

ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना नागरा जनाः ।
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्

te purā satkṛtāstāta pāṇḍunā nāgarā janāḥ |
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān

एवमेतन्मया तात भावितं दोषमात्मनि ।
दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन पूजिताः

evametanmayā tāta bhāvitaṃ doṣamātmani |
dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena pūjitāḥ

ध्रुवमस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः ।
अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते

dhruvamasmatsahāyāste bhaviṣyanti pradhānataḥ |
arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho'dya mahīpate

स भवान्पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति ।
मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्

sa bhavānpāṇḍavānāśu vivāsayitumarhati |
mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam

यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति ।
तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेष्यति भारत

yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājanbhaviṣyati |
tadā kuntī sahāpatyā punareṣyati bhārata

दुर्योधन ममाप्येतद्धृदि संपरिवर्तते ।
अभिप्रायस्य पापत्वान्नैवं तु विवृणोम्यहम्

duryodhana mamāpyetaddhṛdi saṃparivartate |
abhiprāyasya pāpatvānnaivaṃ tu vivṛṇomyaham

न च भीष्मो न च द्रोणो न च क्षत्ता न गौतमः ।
विवास्यमानान्कौन्तेयाननुमंस्यन्ति कर्हिचित्

na ca bhīṣmo na ca droṇo na ca kṣattā na gautamaḥ |
vivāsyamānānkaunteyānanumaṃsyanti karhicit

समा हि कौरवेयाणां वयं ते चैव पुत्रक ।
नैते विषममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः

samā hi kauraveyāṇāṃ vayaṃ te caiva putraka |
naite viṣamamiccheyurdharmayuktā manasvinaḥ

ते वयं कौरवेयाणामेतेषां च महात्मनाम् ।
कथं न वध्यतां तात गच्छाम जगतस्तथा

te vayaṃ kauraveyāṇāmeteṣāṃ ca mahātmanām |
kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchāma jagatastathā

मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः ।
यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः

madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ |
yataḥ putrastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ

कृपः शारद्वतश्चैव यत एतौ ततो भवेत् ।
द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित्

kṛpaḥ śāradvataścaiva yata etau tato bhavet |
droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhicit

क्षत्ताऽर्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं संयतः परैः ।
न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाम्डवार्थेऽधिबाधितुम्

kṣattā'rthabaddhastvasmākaṃ pracchannaṃ saṃyataḥ paraiḥ |
na caikaḥ sa samartho'smānpāmḍavārthe'dhibādhitum

सुविस्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा प्रवासय ।
वारणावतमद्यैव यथा यान्ति यथा कुरु

suvisrabdhaḥ pāṇḍuputrānsaha mātrā pravāsaya |
vāraṇāvatamadyaiva yathā yānti yathā kuru

विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
शोकपावकमुद्भूतं कर्मणैतेन नाशय

vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyamivārpitam |
śokapāvakamudbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya