Chapter 140: Births of Kripa, Drona and Ashvatthama

कृपस्यापि मम ब्रह्मन्संभवं वक्तुमर्हसि ।
शरस्तम्बात्कथं जज्ञे कथं वाऽस्त्राण्यवाप्तवान्

kṛpasyāpi mama brahmansaṃbhavaṃ vaktumarhasi |
śarastambātkathaṃ jajñe kathaṃ vā'strāṇyavāptavān

महर्षेर्गौतमस्यासीच्छरद्वान्नाम गौतमः ।
पुत्रः किल महाराज जातः सहशरैर्विभो

maharṣergautamasyāsīccharadvānnāma gautamaḥ |
putraḥ kila mahārāja jātaḥ sahaśarairvibho

न तस्य वेदाध्ययने तथा बुद्धिरजायत ।
यथास्य बुद्धिरभवद्धनुर्वेदे परन्तप

na tasya vedādhyayane tathā buddhirajāyata |
yathāsya buddhirabhavaddhanurvede parantapa

अधिजग्मुर्यथा वेदास्तपसा ब्रह्मचारिणः ।
तथा स तपसोपेतः सर्वाण्यस्त्राण्यवाप ह

adhijagmuryathā vedāstapasā brahmacāriṇaḥ |
tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇyastrāṇyavāpa ha

धनुर्वेदपरत्वाच्च तपसा विपुलेन च ।
भृशं सन्तापयामास देवराजं स गौतमः

dhanurvedaparatvācca tapasā vipulena ca |
bhṛśaṃ santāpayāmāsa devarājaṃ sa gautamaḥ

ततो जालवतीं नाम देवकन्यां सुरेश्वरः ।
प्राहिणोत्तपसो विघ्नं कुरु तस्येति कौरव

tato jālavatīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ |
prāhiṇottapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava

सा हि गत्वाऽऽश्रमं तस्य रमणीयं शरद्वतः ।
धनुर्बाणधरं बाला लोभयामास गौतमम्

sā hi gatvā''śramaṃ tasya ramaṇīyaṃ śaradvataḥ |
dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayāmāsa gautamam

तामेकवसनां दृष्ट्वा गौतमोऽप्सरसं वने ।
लोकेऽप्रतिमसंस्थानां प्रोत्फुल्लनयनोऽभवत्

tāmekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo'psarasaṃ vane |
loke'pratimasaṃsthānāṃ protphullanayano'bhavat

धनुश्च हि शरास्तस्य कराभ्यामपतन्भुवि ।
वेपथुश्चास्य सहसा शरीरे समजायत

dhanuśca hi śarāstasya karābhyāmapatanbhuvi |
vepathuścāsya sahasā śarīre samajāyata

स तु ज्ञानगरीयस्त्वात्तपसश्च समर्थनात् ।
अवतस्थे महाप्राज्ञो धैर्येण परमेण ह

sa tu jñānagarīyastvāttapasaśca samarthanāt |
avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha

यस्तस्य सहसा राजन्विकारः समदृश्यत ।
तेन सुस्राव रेतोऽस्य स च तन्नान्वबुध्यत

yastasya sahasā rājanvikāraḥ samadṛśyata |
tena susrāva reto'sya sa ca tannānvabudhyata

धनुश्च सशरं त्यक्त्वा तथा कृष्णाजिनानि च ।
स विहायाश्रमं तं च तां चैवाप्सरसं मुनिः

dhanuśca saśaraṃ tyaktvā tathā kṛṣṇājināni ca |
sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ

जगाम रेतस्तत्तस्य शरस्तम्बे पपात च ।
शरस्तम्बे च पतितं द्विधा तदभवन्नृप

jagāma retastattasya śarastambe papāta ca |
śarastambe ca patitaṃ dvidhā tadabhavannṛpa

तस्याथ मिथुं जज्ञे गौतमस्य शरद्वतः ।
महर्षेर्गौतमस्यास्य ह्याश्रमस्य समीपतः ॥
मृगयां चरतो राज्ञः शान्तनोस्तु यदृच्छया

tasyātha mithuṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ |
maharṣergautamasyāsya hyāśramasya samīpataḥ ||
mṛgayāṃ carato rājñaḥ śāntanostu yadṛcchayā

कश्चित्सेनाचरोऽरण्ये मिथुनं तदपश्यत ।
धनुश्च सशरं दृष्ट्वा तथा कृष्णाजिनानि च

kaścitsenācaro'raṇye mithunaṃ tadapaśyata |
dhanuśca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca

ज्ञात्वा द्विजस्य चापत्ये धनुर्वेदान्तगस्य ह ।
स राज्ञे दर्शयामास मिथुनं सशरं धनुः

jñātvā dvijasya cāpatye dhanurvedāntagasya ha |
sa rājñe darśayāmāsa mithunaṃ saśaraṃ dhanuḥ

स तदादाय मिथुनं राजा च कृपयान्वितः ।
आजगाम गृहानेव मम पुत्राविति ब्रुवन्

sa tadādāya mithunaṃ rājā ca kṛpayānvitaḥ |
ājagāma gṛhāneva mama putrāviti bruvan

ततः संवर्धयामास संस्कारैश्चाप्ययोजयत् ।
प्रातिपेयो नरश्रेष्ठो मिथुनं गौतमस्य तत्

tataḥ saṃvardhayāmāsa saṃskāraiścāpyayojayat |
prātipeyo naraśreṣṭho mithunaṃ gautamasya tat

कृपया यन्मया बालाविमौ संवर्धिताविति ।
तस्मात्तयोर्नाम चक्रे तदेव स महीपतिः ।
तस्मात्कृप इति ख्यातः कृपी कन्या च साऽभवत्

kṛpayā yanmayā bālāvimau saṃvardhitāviti |
tasmāttayornāma cakre tadeva sa mahīpatiḥ |
tasmātkṛpa iti khyātaḥ kṛpī kanyā ca sā'bhavat

पितापि गौतमस्तत्र तपसा ताववन्दित ।
आगत्य तस्मै गोत्रादि सर्वमाख्यातवांस्तदा

pitāpi gautamastatra tapasā tāvavandita |
āgatya tasmai gotrādi sarvamākhyātavāṃstadā

कृपोऽपि च तदा राजन्धनुर्वेदपरोऽभवत् ।
चतुर्विधं धनुर्वेदं शास्त्राणि विविधानि च

kṛpo'pi ca tadā rājandhanurvedaparo'bhavat |
caturvidhaṃ dhanurvedaṃ śāstrāṇi vividhāni ca

निशिलेनास्य तत्सर्वं गुह्यमाख्यातवान्पिता ।
सोऽचिरेणैव कालेन परमाचार्यतां गतः

niśilenāsya tatsarvaṃ guhyamākhyātavānpitā |
so'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ

कृपमाहूय गाङ्गेयस्तव शिष्या इति ब्रुवन् ।
पौत्रान्परिसमाधाय कृपमाराधयत्तदा

kṛpamāhūya gāṅgeyastava śiṣyā iti bruvan |
pautrānparisamādhāya kṛpamārādhayattadā

ततोऽधिजग्मुः सर्वे ते धनुर्वेदं महारथाः ।
धृतराष्ट्रात्मजाश्चैव पाण्डवाः सह यादवैः

tato'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ |
dhṛtarāṣṭrātmajāścaiva pāṇḍavāḥ saha yādavaiḥ

वृष्णयश्च नृपाश्चान्ये नानादेशसमागताः ।
(वैशंपायन उवाच)
कृपमाचार्यमासाद्य परमास्त्रज्ञतां गतः ।
विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया

vṛṣṇayaśca nṛpāścānye nānādeśasamāgatāḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
kṛpamācāryamāsādya paramāstrajñatāṃ gataḥ |
viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā

इष्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छदाचार्यान्वीर्यसंमतान् ।
नाल्पधीर्नामहाभागस्तथा नानस्त्रकोविदः

iṣvastrajñānparyapṛcchadācāryānvīryasaṃmatān |
nālpadhīrnāmahābhāgastathā nānastrakovidaḥ

नादेवसत्वो विनयेत्कुरूनस्त्रे महावलान् ।
इति संचिन्त्य गाङ्गेयस्तदा भरतसत्तमः

nādevasatvo vinayetkurūnastre mahāvalān |
iti saṃcintya gāṅgeyastadā bharatasattamaḥ

द्रोणाय वेदविदुषे भारद्वाजाय धमते ।
पाण्डवान्कौरवांश्चैव ददौ शिष्यान्नरर्षभ

droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhamate |
pāṇḍavānkauravāṃścaiva dadau śiṣyānnararṣabha

शास्त्रतः पूजितश्चैव सम्यक्तेन महात्मना ।
स भीष्मेण महाभागस्तुष्टोऽस्त्रविदुषां वरः

śāstrataḥ pūjitaścaiva samyaktena mahātmanā |
sa bhīṣmeṇa mahābhāgastuṣṭo'straviduṣāṃ varaḥ

प्रतिजग्राह तान्सर्वाञ्शिष्यत्वेन महायशाः ।
शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदमशेषतः

pratijagrāha tānsarvāñśiṣyatvena mahāyaśāḥ |
śikṣayāmāsa ca droṇo dhanurvedamaśeṣataḥ

तेऽचिरेणैव कालेन सर्वशस्त्रविशारदाः ।
बभूवुः कौरवा राजन्पाण्डवाश्चामितौजसः

te'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ |
babhūvuḥ kauravā rājanpāṇḍavāścāmitaujasaḥ

कथं समभवद्द्रोणः कथं चास्त्राण्यवाप्तवान् ।
कथं चागात्कुरून्ब्रह्मन्कस्य पुत्रः स वीर्यवान्

kathaṃ samabhavaddroṇaḥ kathaṃ cāstrāṇyavāptavān |
kathaṃ cāgātkurūnbrahmankasya putraḥ sa vīryavān

कथं चास्य सुतो जातः सोश्वत्थामाऽस्त्रवित्तमः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण प्रकीर्तय

kathaṃ cāsya suto jātaḥ sośvatthāmā'stravittamaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya

गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूव भगवानृषिः ।
भरद्वाज इति ख्यातः सततं संशितव्रतः

gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūva bhagavānṛṣiḥ |
bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ

सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् ।
महर्षिभिर्भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा

so'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvamevāgatāṃ satīm |
maharṣibhirbharadvājo havirdhāne caranpurā

ददर्शाप्सरसं साक्षाद्धृताचीमाप्लुतामृषिः ।
रूपयौवनसंपन्नां मददृप्तां मदालसाम्

dadarśāpsarasaṃ sākṣāddhṛtācīmāplutāmṛṣiḥ |
rūpayauvanasaṃpannāṃ madadṛptāṃ madālasām

तस्या वायुर्नदीतीर वसनं पर्यवर्तत ।
व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे ततः

tasyā vāyurnadītīra vasanaṃ paryavartata |
vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāmṛṣiścakame tataḥ

तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः ।
हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे

tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ |
hṛṣṭasya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe

ततः समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः ।
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः

tataḥ samabhavaddroṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ |
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ

अग्नेरस्त्रमुपादाय यदृषिर्वेद काश्यपः ।
अध्यगच्छद्भरद्वाजस्तदस्त्रं देवकार्यतः

agnerastramupādāya yadṛṣirveda kāśyapaḥ |
adhyagacchadbharadvājastadastraṃ devakāryataḥ

अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान् ।
प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः

agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān |
pratyapādayadāgneyamastramastravidāṃ varaḥ

कनिष्ठजातं स मुनिर्भ्राता भ्रातरमन्तिके ।
अग्निवेश्यस्तथा द्रोणं तदा भरतसत्तम ।
भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत्

kaniṣṭhajātaṃ sa munirbhrātā bhrātaramantike |
agniveśyastathā droṇaṃ tadā bharatasattama |
bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat

भरद्वाजसखा चासीत्पृषतो नाम पार्थिवः ।
तस्यापि द्रुपदो नाम तथा समभवत्सुतः

bharadvājasakhā cāsītpṛṣato nāma pārthivaḥ |
tasyāpi drupado nāma tathā samabhavatsutaḥ

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्थिवः ।
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः

sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārthivaḥ |
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ

ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदोऽभवत् ।
पञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वरः

tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado'bhavat |
pañcāleṣu mahābāhuruttareṣu nareśvaraḥ

भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा ।
तत्रैव च वसन्द्रोणस्तपस्तेपे महातपाः

bharadvājo'pi bhagavānāruroha divaṃ tadā |
tatraiva ca vasandroṇastapastepe mahātapāḥ

वेदवेदाङ्गविद्वान्स तपसा दग्धकिल्बिषः ।
ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः

vedavedāṅgavidvānsa tapasā dagdhakilbiṣaḥ |
tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhānmahāyaśāḥ

शारद्वतीं ततो भार्यां कृपीं द्रोणोऽन्वविन्दत ।
अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सतत रताम्

śāradvatīṃ tato bhāryāṃ kṛpīṃ droṇo'nvavindata |
agnihotre ca dharme ca dame ca satata ratām

अलभद्गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च ।
स जातमात्रो व्यनदद्यथैवोच्चैःश्रवा हयः

alabhadgautamī putramaśvatthāmānameva ca |
sa jātamātro vyanadadyathaivoccaiḥśravā hayaḥ

तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत् ।
अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम्

tacchrutvāntarhitaṃ bhūtamantarikṣasthamabravīt |
aśvasyevāsya yatsthāma nadataḥ pradiśo gatam

अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ।
सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततोऽभवत्

aśvatthāmaiva bālo'yaṃ tasmānnāmnā bhaviṣyati |
sutena tena suprīto bhāradvājastato'bhavat

तत्रैव च वसन्धीमान्धनुर्वेदपरोऽभवत् ।
स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम्

tatraiva ca vasandhīmāndhanurvedaparo'bhavat |
sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam

सर्वज्ञानविदं विप्रं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन्दित्सन्तं वसु सर्वशः

sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
brāhmaṇebhyastadā rājanditsantaṃ vasu sarvaśaḥ

स रामस्य धनुर्वेदं दिव्यान्यस्त्राणि चैव ह ।
श्रउत्वा तेषु मनश्चक्रे नीतिशास्त्रे तथैव च

sa rāmasya dhanurvedaṃ divyānyastrāṇi caiva ha |
śrautvā teṣu manaścakre nītiśāstre tathaiva ca

ततः स व्रतिभिः शिष्यैस्तपोयुक्तैर्महातपाः ।
वृतः प्रायान्महावाहुर्महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्

tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyaistapoyuktairmahātapāḥ |
vṛtaḥ prāyānmahāvāhurmahendraṃ parvatottamam

ततो महेन्द्रमासाद्य भारद्वाजो महातपाः ।
क्षत्रघ्नं तममित्रघ्नमपश्यद्भृगुनन्दनम्

tato mahendramāsādya bhāradvājo mahātapāḥ |
kṣatraghnaṃ tamamitraghnamapaśyadbhṛgunandanam

ततो द्रोणो वृतः शिष्यैरुपगम्य भृगूद्वहम् ।
आचख्यावात्मनो नाम जन्म चाङ्गिरसः कुले

tato droṇo vṛtaḥ śiṣyairupagamya bhṛgūdvaham |
ācakhyāvātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule

निवेद्य शिरसा भूमौ पादौ चैवाभ्यवादयत् ।
ततस्तं सर्वमुत्सृज्य वनं जिगमिषुं तदा

nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat |
tatastaṃ sarvamutsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā

जामदग्न्यं महात्मानं भारद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
भरद्वाजात्समुत्पन्नं तथा त्वं मामयोनिजम्

jāmadagnyaṃ mahātmānaṃ bhāradvājo'bravīdidam |
bharadvājātsamutpannaṃ tathā tvaṃ māmayonijam

आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम ।
तमब्रवीन्महात्मा स सर्वक्षत्रियमर्दनः

āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijottama |
tamabravīnmahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ

स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ यदिच्छसि वदस्व मे ।
एवमुक्तस्तु रामेण भारद्वाजोऽब्रवीद्वचः

svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yadicchasi vadasva me |
evamuktastu rāmeṇa bhāradvājo'bravīdvacaḥ

रामं प्रहरतां श्रेष्ठं दित्सन्तं विविधं वसु ।
अहं धनमनन्तं हि प्रार्थये विपुलव्रत

rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu |
ahaṃ dhanamanantaṃ hi prārthaye vipulavrata

हिरण्यं मम यच्चान्यद्वसु किंचिदिह स्थितम् ।
ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेतत्तपोधन

hiraṇyaṃ mama yaccānyadvasu kiṃcidiha sthitam |
brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvametattapodhana

तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना ।
कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी

tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā |
kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī

शरीरमात्रमेवाद्य ममेदमवशेषितम् ।
अस्त्राणि च महार्हाणि शस्त्राणि विविधानि च

śarīramātramevādya mamedamavaśeṣitam |
astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca

अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मञ्शस्त्राणि वा पुनः ।
वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत्

astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmañśastrāṇi vā punaḥ |
vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat

अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव ।
स प्रयोगरहस्यानि दातुमर्हस्यशेषतः

astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava |
sa prayogarahasyāni dātumarhasyaśeṣataḥ

एतद्वसु वसूनां हि सर्वेषां विप्रसत्तम ।
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गवः ।
सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशेषतः

etadvasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama |
tathetyuktvā tatastasmai prādādastrāṇi bhārgavaḥ |
sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedamaśeṣataḥ

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रे द्विजसत्तमः ।
प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति

pratigṛhya tu tatsarvaṃ kṛtāstre dvijasattamaḥ |
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati