Chapter 7: Santaptaka and the five pretas freed

श्रुतं मे महादाख्यानं वृषोत्सर्गफलं हरे ।
पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र ते महिमाद्भुतः

śrutaṃ me mahādākhyānaṃ vṛṣotsargaphalaṃ hare |
punaranyāṃ kathāṃ brūhi yatra te mahimādbhutaḥ

अहं ते कथयाम्यद्य संवादं परमाद्भुतम् ।
सन्तप्तकस्य च प्रेतैस्तद्रूपज्ञापनाय वै

ahaṃ te kathayāmyadya saṃvādaṃ paramādbhutam |
santaptakasya ca pretaistadrūpajñāpanāya vai

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित्तपसादग्धकिल्बिषः ।
संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह

vipraḥ santaptakaḥ kaścittapasādagdhakilbiṣaḥ |
saṃsārāsāratāṃ jñātvāraṇyaṣveva cacāra ha

वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिपातकृतेक्षणः ।
स कदाचित्तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटतिद्विजः

vaikhānasamunivrātaiḥ prāṇipātakṛtekṣaṇaḥ |
sa kadācittīrthayātrāmuddiśya smāṭatidvijaḥ

प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः ।
संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह

pratyākṛṣṭendriyatvācca bahirvṛttinirodhakaḥ |
saṃskāramātragamano mārgabhraṣṭo babhūva ha

चलन्नेवं स्नानकाले मध्याह्नेऽथाभिलाषुकः ।
जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत्

calannevaṃ snānakāle madhyāhne'thābhilāṣukaḥ |
jalasyonmīlya nayane diśaḥ sarvā nyabhīlayat

स ददर्श तदा गुल्मैर्वोरुद्वृक्षशतैश्चितम् ।
त्वक्सारैः शाखिशाखाभिः संकुलं गहनंवनम्

sa dadarśa tadā gulmairvorudvṛkṣaśataiścitam |
tvaksāraiḥ śākhiśākhābhiḥ saṃkulaṃ gahanaṃvanam

तत्र तालास्तमालाश्च प्रियालाः पनसास्तथा ।
श्रीपर्णो शालशाखोटस्यन्दनास्तिन्दुकास्तथा

tatra tālāstamālāśca priyālāḥ panasāstathā |
śrīparṇo śālaśākhoṭasyandanāstindukāstathā

सर्जार्जुनाम्रातकाश्च श्लेष्मा तकभिभीतकौ ।
पिचुमर्दश्चिञ्चिणी च कर्कन्धूकर्णिकारकाः

sarjārjunāmrātakāśca śleṣmā takabhibhītakau |
picumardaściñciṇī ca karkandhūkarṇikārakāḥ

एते चान्ये च बहवो वृक्षास्तेषु न दृश्यते ।
पक्षिणामपि वै पन्था मनुष्यस्य कुतः पुनः

ete cānye ca bahavo vṛkṣāsteṣu na dṛśyate |
pakṣiṇāmapi vai panthā manuṣyasya kutaḥ punaḥ

तस्मिन् वने महाघोरे सिंहव्याघ्रसमाकुले ।
तरक्षुगवयैरृक्षैर्महिषैश्च निषेविते

tasmin vane mahāghore siṃhavyāghrasamākule |
tarakṣugavayairṛkṣairmahiṣaiśca niṣevite

कुञ्ज रैरुरुभिर्नागैर्मर्कटैश्च तथामृगैः ।
श्वापदैश्च तथा चान्यैः पिशाचै राक्षसैर्वृते

kuñja rairurubhirnāgairmarkaṭaiśca tathāmṛgaiḥ |
śvāpadaiśca tathā cānyaiḥ piśācai rākṣasairvṛte

सन्तप्तको द्विजः किञ्चिद्भयसन्त्रस्तमानसः ।
कान्दिशीकः समभवढ्यद्भविष्यो ययौ पुनः

santaptako dvijaḥ kiñcidbhayasantrastamānasaḥ |
kāndiśīkaḥ samabhavaḍhyadbhaviṣyo yayau punaḥ

झङ्कारेषु च झिल्लीनां घूकानां घूत्कृतेष्वपि ।
दत्तकर्णः कुनीलाङ्गश्चचाल पदपञ्चकम्

jhaṅkāreṣu ca jhillīnāṃ ghūkānāṃ ghūtkṛteṣvapi |
dattakarṇaḥ kunīlāṅgaścacāla padapañcakam

स तत्र वटवृक्षाग्रे स्नायुबद्धं शवं तथा ।
ददर्श तद्भुजश्चैव पञ्च प्रेतान् सुदारुणान्

sa tatra vaṭavṛkṣāgre snāyubaddhaṃ śavaṃ tathā |
dadarśa tadbhujaścaiva pañca pretān sudāruṇān

शिरास्थिचर्मशेषाङ्गान् पृष्ठलग्नोदरान् खग ।
त्यक्तान्नासिकया नेत्रकूपपातभयादिव

śirāsthicarmaśeṣāṅgān pṛṣṭhalagnodarān khaga |
tyaktānnāsikayā netrakūpapātabhayādiva

सूचीक्रककचकव्रातघातपातितकीकसान् ।
वसाक्तनवमस्तिष्कस्वादनित्यमहोत्सवान्

sūcīkrakakacakavrātaghātapātitakīkasān |
vasāktanavamastiṣkasvādanityamahotsavān

रणत्कोटिमहादंष्ट्रानस्थिग्रन्थ्यवघट्टितान् ।
तान्दृष्ट्वा त्रस्तहृदयो गतिमाकुञ्च्य संस्थितः

raṇatkoṭimahādaṃṣṭrānasthigranthyavaghaṭṭitān |
tāndṛṣṭvā trastahṛdayo gatimākuñcya saṃsthitaḥ

ते विलोक्यागतं विप्रमटवीं जनवर्जिताम् ।
अहं पूर्वमहं पूर्वं यामीत्याक्त्वा प्रदुद्रुवुः

te vilokyāgataṃ vipramaṭavīṃ janavarjitām |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ yāmītyāktvā pradudruvuḥ

तेषु द्वौद्वावगृह्णीतामस्य हस्तावथापरे ।
द्वौद्वौ पादावगृह्णीतां मूर्धानं पञ्चमोऽग्रहीत्

teṣu dvaudvāvagṛhṇītāmasya hastāvathāpare |
dvaudvau pādāvagṛhṇītāṃ mūrdhānaṃ pañcamo'grahīt

स्वजात्युचितवाक्येन स्फुटवर्णवताब्रुवन् ।
अहं जक्षाम्यहं भक्षामीति कर्षणतत्पराः

svajātyucitavākyena sphuṭavarṇavatābruvan |
ahaṃ jakṣāmyahaṃ bhakṣāmīti karṣaṇatatparāḥ

सहसैव सहैवामुं गृहीत्वा व्यगमन्वियत् ।
कियत्स्थितं वटौ मांसं क्रियन्नेति न्यभालयन्

sahasaiva sahaivāmuṃ gṛhītvā vyagamanviyat |
kiyatsthitaṃ vaṭau māṃsaṃ kriyanneti nyabhālayan

तेऽपश्यन्निजदंष्ट्रायः पाटितान्त्रमिमं शवम् ।
अवतीर्य ततो व्योम्नो गृहीत्वा चरणैः शवम्

te'paśyannijadaṃṣṭrāyaḥ pāṭitāntramimaṃ śavam |
avatīrya tato vyomno gṛhītvā caraṇaiḥ śavam

स्वखण्डितशरीरन्तु पुनर्व्योमैव चक्रमुः ।
स नीयमानमात्मानं विलोक्य वियति द्विजः

svakhaṇḍitaśarīrantu punarvyomaiva cakramuḥ |
sa nīyamānamātmānaṃ vilokya viyati dvijaḥ

जगाम मनसा मां स शरणं भयविह्वलः ।
नमश्चक्रे चक्रधरं चेतसा चिन्मयं समम्

jagāma manasā māṃ sa śaraṇaṃ bhayavihvalaḥ |
namaścakre cakradharaṃ cetasā cinmayaṃ samam

वक्रं नक्रं चक्रपातेन दूरे कृत्वा हृत्वा तस्य दुःखं मुकुन्दः ।
मातङ्गं योऽमूमुचन्नक्रवक्त्रात्पाशं सोऽसौ कर्मणां मे लुनातु

vakraṃ nakraṃ cakrapātena dūre kṛtvā hṛtvā tasya duḥkhaṃ mukundaḥ |
mātaṅgaṃ yo'mūmucannakravaktrātpāśaṃ so'sau karmaṇāṃ me lunātu

रुद्धाञ्शुद्धान् भूपतीन्मागधेन भीमेनैनं घातयित्वा मुरारिः ।
निर्बद्धान्यो भर्गयज्ञाय मुक्तश्चक्रो मेऽसौ कर्मपाशं लुनातु

ruddhāñśuddhān bhūpatīnmāgadhena bhīmenainaṃ ghātayitvā murāriḥ |
nirbaddhānyo bhargayajñāya muktaścakro me'sau karmapāśaṃ lunātu

मनसैवैह मामस्तौत्स्तूयमानोऽहमुत्थितः ।
अगच्छं सहसा तत्र यत्र प्रेतैः स नीयते

manasaivaiha māmastautstūyamāno'hamutthitaḥ |
agacchaṃ sahasā tatra yatra pretaiḥ sa nīyate

दृष्ट्वा तैर्नीयमानन्तु कौतुकं मेऽभवत्खग ।
पप्रच्छ न कियन्तं वै कालं तान्पृष्ठतोऽन्वगाम्

dṛṣṭvā tairnīyamānantu kautukaṃ me'bhavatkhaga |
papraccha na kiyantaṃ vai kālaṃ tānpṛṣṭhato'nvagām

मम सन्निधिमात्रेण द्विजातिं तञ्च सर्पहन् ।
तत्कालं शिविकासुप्तभूपालसुखमाविशत्

mama sannidhimātreṇa dvijātiṃ tañca sarpahan |
tatkālaṃ śivikāsuptabhūpālasukhamāviśat

मणिभद्रस्ततो मेरुं गच्छन्दृष्टो मया पथि ।
निकोच्याक्षि स्वपार्श्वं स नीतो वै यक्षराण्मया

maṇibhadrastato meruṃ gacchandṛṣṭo mayā pathi |
nikocyākṣi svapārśvaṃ sa nīto vai yakṣarāṇmayā

तमवोचं महायक्षं त्वं हि प्रतिभटो भव ।
प्रेतान्नाशय तद्भूयः शवञ्च हर तद्गतम्

tamavocaṃ mahāyakṣaṃ tvaṃ hi pratibhaṭo bhava |
pretānnāśaya tadbhūyaḥ śavañca hara tadgatam

इत्युक्तः स महाघोरं कृत्वा रोषं सुदुःसहम् ।
जग्राह प्रेतरूपं तत्प्रेतानामपि दुःखदम्

ityuktaḥ sa mahāghoraṃ kṛtvā roṣaṃ suduḥsaham |
jagrāha pretarūpaṃ tatpretānāmapi duḥkhadam

स विवृत्य स्वकौ बाहू सृक्किणी परिलेलिहन् ।
भेदयन्नुरुवातेन प्रेतांस्तान्संमुखो ययौ

sa vivṛtya svakau bāhū sṛkkiṇī parilelihan |
bhedayannuruvātena pretāṃstānsaṃmukho yayau

बाहुभ्यां द्वौ द्वौ च पद्भ्यां मूर्ध्नैकं च समाहरत् ।
प्रेतानथापि सहसा जघान दृढमुष्टिना

bāhubhyāṃ dvau dvau ca padbhyāṃ mūrdhnaikaṃ ca samāharat |
pretānathāpi sahasā jaghāna dṛḍhamuṣṭinā

ते विवर्णमुखाः सर्वे तं द्विजञ्च शवं तथा ।
एकैकं हस्तपादैश्च गृहीत्वा युद्धमारभन्

te vivarṇamukhāḥ sarve taṃ dvijañca śavaṃ tathā |
ekaikaṃ hastapādaiśca gṛhītvā yuddhamārabhan

ते नखैस्तलघातैश्च पादघातैस्तथैव च ।
दंष्ट्राघातैश्च सर्वे तमेकं प्रेतं व्यदारयन्

te nakhaistalaghātaiśca pādaghātaistathaiva ca |
daṃṣṭrāghātaiśca sarve tamekaṃ pretaṃ vyadārayan

तेषां प्रहारान्विफलान्कृत्वा संप्रति तानथ ।
जीवं न तु शवं तेषां जह्रे प्राणमिवान्तकः

teṣāṃ prahārānviphalānkṛtvā saṃprati tānatha |
jīvaṃ na tu śavaṃ teṣāṃ jahre prāṇamivāntakaḥ

हृतमात्रे शवे ते तु पारियात्रे गिरौ द्विजम् ।
मुक्त्वाधावन् प्रमुदिता एकं प्रेतं सुदारुणाः

hṛtamātre śave te tu pāriyātre girau dvijam |
muktvādhāvan pramuditā ekaṃ pretaṃ sudāruṇāḥ

स वायुगमनः प्रेतः प्राप्तस्तैः क्षणमात्रतः ।
अदृश्यतां ययौ तेऽथ हताशा विप्रमागमन्

sa vāyugamanaḥ pretaḥ prāptastaiḥ kṣaṇamātrataḥ |
adṛśyatāṃ yayau te'tha hatāśā vipramāgaman

प्रारब्धमात्रे विप्रस्य पाटने तत्र पर्वते ।
मम स्थानस्य विप्रस्य महिम्नेव च तत्क्षणे

prārabdhamātre viprasya pāṭane tatra parvate |
mama sthānasya viprasya mahimneva ca tatkṣaṇe

सद्यः स्मृतिः समुत्पन्ना तेषां पूर्वस्य जन्मनः ।
विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य द्विजर्षभमथाब्रुवन्

sadyaḥ smṛtiḥ samutpannā teṣāṃ pūrvasya janmanaḥ |
vipraṃ pradakṣiṇīkṛtya dvijarṣabhamathābruvan

अद्य नः क्षन्तुमर्होऽसीत्युक्त्वा ते सुरदाम्भिकाः ।
गिरेरिव परावर्तं समुद्रस्येव शोषणम्

adya naḥ kṣantumarho'sītyuktvā te suradāmbhikāḥ |
gireriva parāvartaṃ samudrasyeva śoṣaṇam

तेषां तद्वचनं श्रुत्वापृच्छत्के यूयमित्यथ ।
किं माया किमु वा स्वप्न उताहो चित्तविभ्रमः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvāpṛcchatke yūyamityatha |
kiṃ māyā kimu vā svapna utāho cittavibhramaḥ

अवेहि तत्त्वमेवैतत्प्रेता वै कर्मजा वयम् ।
(ब्राह्मण उवाच)
किंनामानः किमाचाराः कथञ्चेमां दशां गताः

avehi tattvamevaitatpretā vai karmajā vayam |
(brāhmaṇa uvāca)
kiṃnāmānaḥ kimācārāḥ kathañcemāṃ daśāṃ gatāḥ

अविनीताः कथं पूर्वं विनीताः साम्प्रतं कथम् ।
(प्रेता ऊचुः)
शृणु विप्रेन्द्र वक्ष्यामः प्रश्नानामनुपूर्वशः

avinītāḥ kathaṃ pūrvaṃ vinītāḥ sāmprataṃ katham |
(pretā ūcuḥ)
śṛṇu viprendra vakṣyāmaḥ praśnānāmanupūrvaśaḥ

उत्तराणि महायोगिंस्त्वद्दर्शनगतांहसः ।
अहं पर्युषितो नाम्ना एष सूचीमुखः स्मृतः

uttarāṇi mahāyogiṃstvaddarśanagatāṃhasaḥ |
ahaṃ paryuṣito nāmnā eṣa sūcīmukhaḥ smṛtaḥ

तृतीयः शीघ्रगस्तुर्यो रोधको लेखकः परः ।
(ब्राह्मण उवाच)
प्रेतानां कर्मजातानां कुतो नाम निरर्थकम्

tṛtīyaḥ śīghragasturyo rodhako lekhakaḥ paraḥ |
(brāhmaṇa uvāca)
pretānāṃ karmajātānāṃ kuto nāma nirarthakam

निरुक्तिमेषां नाम्नां वै प्रेता वदत मा चिरम् ।
(श्रीकृष्ण उवाच)
एवमुक्तास्तु विप्रेण पृथगुत्तरमब्रुवन्

niruktimeṣāṃ nāmnāṃ vai pretā vadata mā ciram |
(śrīkṛṣṇa uvāca)
evamuktāstu vipreṇa pṛthaguttaramabruvan

कदाचिच्छ्राद्धकाले वै मया विप्रो निमन्त्रितः

kadācicchrāddhakāle vai mayā vipro nimantritaḥ

स च कृत्वा विलम्बेन वृद्धो मद्गृहमागतः ।
अकृतश्राद्धकर्माहं तं पाकं भुक्तवान् क्षुधा

sa ca kṛtvā vilambena vṛddho madgṛhamāgataḥ |
akṛtaśrāddhakarmāhaṃ taṃ pākaṃ bhuktavān kṣudhā

अददामन्नमाकृष्य विप्रे पर्युषितं कियत् ।
तस्मात्पापान्मृतः पापो योनिं वै कुत्सितां गतः

adadāmannamākṛṣya vipre paryuṣitaṃ kiyat |
tasmātpāpānmṛtaḥ pāpo yoniṃ vai kutsitāṃ gataḥ

यतः पर्युषितं दत्तं ततः पर्युषितः स्मृतः ।
(सूचीमुख उवाच)
कदाचिद्ब्राह्मणी काचित्तीर्थं भद्रवटं ययौ

yataḥ paryuṣitaṃ dattaṃ tataḥ paryuṣitaḥ smṛtaḥ |
(sūcīmukha uvāca)
kadācidbrāhmaṇī kācittīrthaṃ bhadravaṭaṃ yayau

पञ्चवर्षसुता वृद्धा पुत्रमात्रैकजीविता ।
अहं क्षत्त्रियदायादस्तस्या रोधमकारिषम्

pañcavarṣasutā vṛddhā putramātraikajīvitā |
ahaṃ kṣattriyadāyādastasyā rodhamakāriṣam

वने तु विजने तत्र पापाध्वगगतिं गतः ।
तस्याः सवस्त्रं पाथेयं तत्सूनोर्वसनानि च

vane tu vijane tatra pāpādhvagagatiṃ gataḥ |
tasyāḥ savastraṃ pātheyaṃ tatsūnorvasanāni ca

गृहीतानि मया विप्र शिरस्यापीड्य मुष्टिना ।
तृषार्तस्तत्क्षणं बालः पात्रसंस्थं जलं पिबन्

gṛhītāni mayā vipra śirasyāpīḍya muṣṭinā |
tṛṣārtastatkṣaṇaṃ bālaḥ pātrasaṃsthaṃ jalaṃ piban

तावन्मात्रोदके देशे मया हुङ्कृत्य वारितः ।
मयाथ सकलं पीतं जलं पात्रात्तृषावता

tāvanmātrodake deśe mayā huṅkṛtya vāritaḥ |
mayātha sakalaṃ pītaṃ jalaṃ pātrāttṛṣāvatā

बालोऽपि भयसन्त्रस्तः पिपासुर्व्यसुरापतत् ।
पुत्रशोकान्मृता माता कूपे प्रास्य निजं वपुः

bālo'pi bhayasantrastaḥ pipāsurvyasurāpatat |
putraśokānmṛtā mātā kūpe prāsya nijaṃ vapuḥ

एतस्मात्पातकाद्विप्र प्रेतत्वं प्राप्तवानहम् ।
सूच्यग्रप्रायविवरमुखः पर्वतदेहवान्

etasmātpātakādvipra pretatvaṃ prāptavānaham |
sūcyagraprāyavivaramukhaḥ parvatadehavān

यद्यपि प्राप्नुयां भक्ष्यं भक्षितुन्तु न शक्यते ।
मया क्षुधानलेनापि ज्वलतास्यं निकोचितम्

yadyapi prāpnuyāṃ bhakṣyaṃ bhakṣituntu na śakyate |
mayā kṣudhānalenāpi jvalatāsyaṃ nikocitam

अत आस्ये तु विवरं सूच्यग्रेण समं मम ।
एतस्मात्कारणाद्विप्र नाम्ना सूचीमुखोऽस्म्यहम्

ata āsye tu vivaraṃ sūcyagreṇa samaṃ mama |
etasmātkāraṇādvipra nāmnā sūcīmukho'smyaham

पुराहं वैश्यजातीयः साकं सख्या च केनचित् ।
वाणिज्यं कर्तुमगमं देशमन्यं महाधनः

purāhaṃ vaiśyajātīyaḥ sākaṃ sakhyā ca kenacit |
vāṇijyaṃ kartumagamaṃ deśamanyaṃ mahādhanaḥ

मित्रं च मे बहुधनं तस्य लोभो महांस्ततः ।
जातोऽप्यदृष्टवैमुख्यान्मे नष्टं मूलमप्युत

mitraṃ ca me bahudhanaṃ tasya lobho mahāṃstataḥ |
jāto'pyadṛṣṭavaimukhyānme naṣṭaṃ mūlamapyuta

ततस्तस्मात्तु निष्क्रान्तावावां नावाथ निम्नगाम् ।
मार्गगां तर्तुमारब्धौ लोहितायति भास्करे

tatastasmāttu niṣkrāntāvāvāṃ nāvātha nimnagām |
mārgagāṃ tartumārabdhau lohitāyati bhāskare

सखा स च मदुत्सङ्गे सुष्वापाध्वक्लमाकुलः ।
अभूत्तदाति पापस्य क्रूरा मतिरतीव मे

sakhā sa ca madutsaṅge suṣvāpādhvaklamākulaḥ |
abhūttadāti pāpasya krūrā matiratīva me

तमुत्सङ्गगतं सूरे नष्टे पूरेऽक्षिपं तदा ।
तत्कृत्यं कुर्वतो नावि लोकैस्तु ज्ञातमेव न

tamutsaṅgagataṃ sūre naṣṭe pūre'kṣipaṃ tadā |
tatkṛtyaṃ kurvato nāvi lokaistu jñātameva na

तस्य यद्वस्तु तत्सर्वं मणिमुक्तादिकाञ्चनम् ।
आदाय शीघ्रगस्तस्माद्देशात्स्वगृहमागतः

tasya yadvastu tatsarvaṃ maṇimuktādikāñcanam |
ādāya śīghragastasmāddeśātsvagṛhamāgataḥ

तत्सर्वं स्वगृहे मुक्त्वा तस्य पत्न्यै न्यवेदयम् ।
दस्युभिर्मे हतो भ्राता धनमाच्छिद्य वै पथि

tatsarvaṃ svagṛhe muktvā tasya patnyai nyavedayam |
dasyubhirme hato bhrātā dhanamācchidya vai pathi

प्रजावति प्रद्रुतोऽहं मा रोदीत्येवमब्रवम् ।
शोकार्ता सापि तत्कालं ममत्वं गृहबन्धुषु

prajāvati pradruto'haṃ mā rodītyevamabravam |
śokārtā sāpi tatkālaṃ mamatvaṃ gṛhabandhuṣu

त्यक्त्वा चाति प्रियान्प्राणाञ्जुहावाग्नौ यथाविधि ।
ततो निष्कण्टकं तद्धि वीक्ष्य हृष्टो गतो गृहम्

tyaktvā cāti priyānprāṇāñjuhāvāgnau yathāvidhi |
tato niṣkaṇṭakaṃ taddhi vīkṣya hṛṣṭo gato gṛham

अभुञ्जं सर्वमागत्य यावज्जीवं तु तद्धनम् ।
मित्रं पूरे हि निःक्षिप्य यदहं शीघ्रमागतः

abhuñjaṃ sarvamāgatya yāvajjīvaṃ tu taddhanam |
mitraṃ pūre hi niḥkṣipya yadahaṃ śīghramāgataḥ

एतस्मात्कारणात्प्रेतः शीघ्रगोऽहं तु नामतः ।
(रोधक उवाच)
अहन्तु शूद्रजातीयः पुराभूवं मुनीश्वर

etasmātkāraṇātpretaḥ śīghrago'haṃ tu nāmataḥ |
(rodhaka uvāca)
ahantu śūdrajātīyaḥ purābhūvaṃ munīśvara

राजप्रसादाप्तमहाशतग्रामाधिकारवान् ।
वृद्धौ मे पितरावास्तां लघुरेकः सहोदरः

rājaprasādāptamahāśatagrāmādhikāravān |
vṛddhau me pitarāvāstāṃ laghurekaḥ sahodaraḥ

शीघ्रं स च मया भ्राता लुब्धेनैकः पृथक्कृतः ।
आप्तवान्परमं दुःखं सोन्नवस्त्रविवर्जितः

śīghraṃ sa ca mayā bhrātā lubdhenaikaḥ pṛthakkṛtaḥ |
āptavānparamaṃ duḥkhaṃ sonnavastravivarjitaḥ

अदत्तां पितरौ च्छन्नं किञ्चित्किञ्चित्तु तस्य च ।
तस्मै पितृभ्यां यद्दत्तमाप्तेभ्यस्तन्मया श्रुतम्

adattāṃ pitarau cchannaṃ kiñcitkiñcittu tasya ca |
tasmai pitṛbhyāṃ yaddattamāptebhyastanmayā śrutam

तत्सर्वं तत्त्वतो ज्ञात्वा पित्रो रोधमकारयम् ।
शून्यमन्दिर एकस्मिन्बद्ध्वा तु निगडैर्दृढैः

tatsarvaṃ tattvato jñātvā pitro rodhamakārayam |
śūnyamandira ekasminbaddhvā tu nigaḍairdṛḍhaiḥ

ततस्तौ जहतुः प्राणान्दुःखितौ विषपानतः ।
सोसौ बालोऽपि बभ्राम पितृभ्यां रहितो द्विज

tatastau jahatuḥ prāṇānduḥkhitau viṣapānataḥ |
sosau bālo'pi babhrāma pitṛbhyāṃ rahito dvija

पुरः पत्तनखर्वाटान् खेटानपि मृतः क्षुधा ।
एतस्मात्पातकाद्विप्र मृतः प्रेतत्वमागतः

puraḥ pattanakharvāṭān kheṭānapi mṛtaḥ kṣudhā |
etasmātpātakādvipra mṛtaḥ pretatvamāgataḥ

रुद्धौ तु पितरौ यस्मान्नाम्नाहं रोधकस्ततः ।
(लेखक उवाच)
अहं विप्र पुराभूवमवन्त्यां द्विजसत्तमः

ruddhau tu pitarau yasmānnāmnāhaṃ rodhakastataḥ |
(lekhaka uvāca)
ahaṃ vipra purābhūvamavantyāṃ dvijasattamaḥ

भद्रस्य राज्ञो देवानां पूजनेऽधिकृतो ह्यहम् ।
बह्व्यस्तु प्रतिमास्तत्र बभूवुर्बहुनामिकाः

bhadrasya rājño devānāṃ pūjane'dhikṛto hyaham |
bahvyastu pratimāstatra babhūvurbahunāmikāḥ

हेम्नस्तदङ्गेषु बहु रत्नजातं बभूव ह ।
तासां मे कुर्वतः पूजां पापा मतिरजायत

hemnastadaṅgeṣu bahu ratnajātaṃ babhūva ha |
tāsāṃ me kurvataḥ pūjāṃ pāpā matirajāyata

अखिलं तीक्ष्णलोहेन तासामङ्गं विशीर्य च ।
उल्लेखनञ्च रत्नानां नेत्रादिभ्यः कृतं मया

akhilaṃ tīkṣṇalohena tāsāmaṅgaṃ viśīrya ca |
ullekhanañca ratnānāṃ netrādibhyaḥ kṛtaṃ mayā

तथाकृतान्यथाङ्गानि प्रतिमानां निरीक्ष्य च ।
नेत्राणि च विरत्नानि नृपश्चुक्रोध वह्निवत्

tathākṛtānyathāṅgāni pratimānāṃ nirīkṣya ca |
netrāṇi ca viratnāni nṛpaścukrodha vahnivat

प्रतिजज्ञे नृपः पश्चादेष ब्राह्मणपुङ्गवः ।
आभ्यो रत्नं सुवर्णञ्च हृतं येन भविष्यति

pratijajñe nṛpaḥ paścādeṣa brāhmaṇapuṅgavaḥ |
ābhyo ratnaṃ suvarṇañca hṛtaṃ yena bhaviṣyati

ज्ञातश्च स हि मे वध्यो भविष्यति न संशयः ।
अहं तत्सकलं ज्ञात्वा रात्रावसिधरो गृहम्

jñātaśca sa hi me vadhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ahaṃ tatsakalaṃ jñātvā rātrāvasidharo gṛham

राज्ञः प्रविश्य राजानं पशुमारममारयम् ।
गृहीत्वाथ मणीन् स्वर्णं निशीथेऽहं गतोऽन्यतः

rājñaḥ praviśya rājānaṃ paśumāramamārayam |
gṛhītvātha maṇīn svarṇaṃ niśīthe'haṃ gato'nyataḥ

व्याघ्रेण महातारण्ये नखटङ्कैर्विटङ्कितः ।
लेखनात्प्रतिमाया यन्मया लोहेन कर्तितम्

vyāghreṇa mahātāraṇye nakhaṭaṅkairviṭaṅkitaḥ |
lekhanātpratimāyā yanmayā lohena kartitam

एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतोऽस्म्यहम् ।
आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज

etasmātpātakātpreto lekhako nāmato'smyaham |
āsīnnarakabhogānte naḥ pretatvamidaṃ dvija

संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः ।
वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत

saṃjñāstādṛśya ākhyātā yathaitā bhavatā daśāḥ |
vadantvācāramātraṃ me pretā āhāramapyuta

वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा ।
धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे

vedamārgānusaraṇaṃ lajjā dharmo damaḥ kṣamā |
dhṛtirjñānaṃ naiva yatra vayaṃ tatra vasāmahe

तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् ।
यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात्

tasya pīḍāṃ vapaṃ kurmo naiva śrāddhaṃ na tarpaṇam |
yasya gehe tadaṅgāttu māṃsañca rudhiraṃ kramāt

जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः ।
शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम्

jakṣāmaśca pibāmaśca ukta ācāra eṣa naḥ |
śṛṇu cāhāramasmākaṃ sarvalokavigarhitam

दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ ।
वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा

dṛṣṭastvayā ca kiñcidvai brūmojñātaṃ tvayānagha |
vamanaṃ viḍū dūṣikā ca śleṣmā mūtrāśruṇī tathā

एतद्भक्ष्यञ्च पानञ्च मा पृच्छातः परं द्विज ।
लज्जा नो जायते स्वामिन्नाहारं वदतां स्वकम्

etadbhakṣyañca pānañca mā pṛcchātaḥ paraṃ dvija |
lajjā no jāyate svāminnāhāraṃ vadatāṃ svakam

अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो ।
अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी

ajñānāstāmasā mandā kāndiśīkā vayaṃ vibho |
akasmājjanmanāṃ vipra smṛtiḥ prāptā tu paurvikī

विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो ।
(श्रीकृष्ण उवाच)
एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे

vinītatvāvinītatve jānīmo naiva naḥ prabho |
(śrīkṛṣṇa uvāca)
evaṃ vadatsu preteṣu tathā śrutavati dvije

अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्येदमेव वै ।
स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः

adarśayamahaṃ rūpaṃ tadā tārkṣyedameva vai |
sa tu dṛṣṭvā dvijaśreṣṭho hṛdgataṃ puruṣaṃ puraḥ

स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् ।
तेऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः

stotraistuṣṭāva pakṣīśa daṇḍavatpraṇanāma mām |
te'pi tepustataḥ pretā āścaryotphullacakṣuṣaḥ

प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत ।
रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् ।
कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमोऽस्त ते

praṇayena skhaladvācaḥ khaga nocuḥ kimapyuta |
rajasā goracittānāṃ tamasā mūḍhacetasām |
kṛpayā yaḥ samuddhāraṃ kuruṣe vai namo'sta te

एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः ।
तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः

evaṃ dvijātau bruvati prabhū taprabhaiśca mukhyāṃbaracāriyuktaiḥ |
tadā madicchāprabhavairvimānaiḥ ṣaḍbhiḥ samantādruruce giriḥ saḥ

इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसोऽप्यथ पञ्चमिस्तैः ।
प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम्

itthaṃ vimānena madīyalokaṃ gato dvijaraso'pyatha pañcamistaiḥ |
pretā yayuḥ svargamagaṇyapuṇyaṃ satsaṅgasaṃsargavaśātsuparṇam

प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मेऽभवत् ।
एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सोऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि

pretāḥ saṃgavaśena nākamavansantaptako brāhmaṇo viṣvaksana iti prasiddhavibhavo nāmnā gaṇe me'bhavat |
etatte sakalaṃ mayā nigāditaṃ yaścaitadutkīrtayedyaścedaṃ śṛṇuyānna so'pi puruṣaḥ pretatvamāpnoti hi