Chapter 4: The three gunas and the birth of Mahat

यथा ससर्ज भगवांस्त्रीन् गुणान्प्रकृतेस्तदा ।
लक्ष्मीस्त्रिरूपा संभूता श्रीर्भूर्दुर्गोति संज्ञिता

yathā sasarja bhagavāṃstrīn guṇānprakṛtestadā |
lakṣmīstrirūpā saṃbhūtā śrīrbhūrdurgoti saṃjñitā

सत्त्वाभिमानिनी श्रीस्तु भूर्देवी रजमानिनी ।
तमोभिमानिनी दुर्गा ह्येवमाहुर्मनीषिणः

sattvābhimāninī śrīstu bhūrdevī rajamāninī |
tamobhimāninī durgā hyevamāhurmanīṣiṇaḥ

अन्तरं न विजानीयाद्रूपाणां च परस्परम् ।
गुणानां चैव संबन्धाद्दुर्गादीनां खगेश्वर

antaraṃ na vijānīyādrūpāṇāṃ ca parasparam |
guṇānāṃ caiva saṃbandhāddurgādīnāṃ khageśvara

अन्तरं ये विजानन्ति ते यान्त्यन्धन्तमः परम् ।
पुरुषस्तु त्रिरूपोभूद्विष्णुर्ब्रह्मा भवेतिसः

antaraṃ ye vijānanti te yāntyandhantamaḥ param |
puruṣastu trirūpobhūdviṣṇurbrahmā bhavetisaḥ

सत्त्वेन लोकान्वर्धयितुं विष्णुः साक्षाद्धरिः स्वयम् ।
सृष्टिं कर्तुं च रजसा ब्रह्मणि प्राविशद्धरिः

sattvena lokānvardhayituṃ viṣṇuḥ sākṣāddhariḥ svayam |
sṛṣṭiṃ kartuṃ ca rajasā brahmaṇi prāviśaddhariḥ

आद्यो ब्रह्मा स विज्ञेयो न तु साक्षाद्धरिः स्वयम् ।
तमसापि समान्हन्तुं रुद्रे च प्राविशद्धरिः

ādyo brahmā sa vijñeyo na tu sākṣāddhariḥ svayam |
tamasāpi samānhantuṃ rudre ca prāviśaddhariḥ

रुद्रे स्थितो रुद्रसंज्ञो न रुद्रस्तु हरिः स्वयम् ।
विष्णुरेव हरिः साक्षात्तावुभौन हरी स्मृतौ

rudre sthito rudrasaṃjño na rudrastu hariḥ svayam |
viṣṇureva hariḥ sākṣāttāvubhauna harī smṛtau

आविष्टरूपौ विज्ञेयौ ब्रह्मरुद्राभिधायकौ ।
एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन

āviṣṭarūpau vijñeyau brahmarudrābhidhāyakau |
evaṃ jñātvā mokṣameti nānyathā tu kathañcana

विष्णुब्रह्मादिरूपाणामैक्यं जानन्ति ये द्विजाः ।
ते यान्ति नरकं घोरं पुनरावृत्तिवर्जितम्

viṣṇubrahmādirūpāṇāmaikyaṃ jānanti ye dvijāḥ |
te yānti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttivarjitam

गुणत्रयं प्रविष्टस्तु पुरुषो हरिरव्ययः ।
कार्योन्मुखं यथा भूयात्क्षोभयामास वै तथा

guṇatrayaṃ praviṣṭastu puruṣo hariravyayaḥ |
kāryonmukhaṃ yathā bhūyātkṣobhayāmāsa vai tathā

जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् ।
गुणत्रये विद्यमानाद्भागादेव न संशयः

jātakṣobhādbhagavato mahānāsīdguṇatrayāt |
guṇatraye vidyamānādbhāgādeva na saṃśayaḥ

महतो ब्रह्मवायू च जज्ञाते खाभिमानिनौ ।
तस्य संवत्सरात्पश्चाद्यमलौ संबभूवतुः

mahato brahmavāyū ca jajñāte khābhimāninau |
tasya saṃvatsarātpaścādyamalau saṃbabhūvatuḥ

रजः प्रधानं यत्तत्वं महत्तत्तवमितीरितम् ।
सर्गं त्विमं विजानीयाद्गुणवैषम्यनामकम्

rajaḥ pradhānaṃ yattatvaṃ mahattattavamitīritam |
sargaṃ tvimaṃ vijānīyādguṇavaiṣamyanāmakam

महत्तत्तवस्वरूपस्य ज्ञानार्थं देवकीसुत ।
त्वयोक्ता गुणवैषम्यनामिका सृष्टिरुत्तमा

mahattattavasvarūpasya jñānārthaṃ devakīsuta |
tvayoktā guṇavaiṣamyanāmikā sṛṣṭiruttamā

गुणवैषम्यशब्दार्थं मम ब्रूहि महाप्रभो ।
(श्रीकृष्ण उवाच)
गुणवैषम्यशब्दार्थज्ञापनाय खगेश्वर

guṇavaiṣamyaśabdārthaṃ mama brūhi mahāprabho |
(śrīkṛṣṇa uvāca)
guṇavaiṣamyaśabdārthajñāpanāya khageśvara

अपिक्षितं च तत्रादौ गुणसाम्यं न संशयः ।
सम्यग्ज्ञापयितुं तत्र खादौ तावत्स्वगेश्वर

apikṣitaṃ ca tatrādau guṇasāmyaṃ na saṃśayaḥ |
samyagjñāpayituṃ tatra khādau tāvatsvageśvara

राशिभूतं गुणानां तु दर्शयिष्ये स्थितिं च वै ।
राशीभूतस्य तसमः सकाशाद्विनतासुत

rāśibhūtaṃ guṇānāṃ tu darśayiṣye sthitiṃ ca vai |
rāśībhūtasya tasamaḥ sakāśādvinatāsuta

राशीभूतं रजो ज्ञेयन्द्विगुणं तत्तु नान्यथा ।
राशीभूतस्य रजसः सकाशाद्विनतासुत

rāśībhūtaṃ rajo jñeyandviguṇaṃ tattu nānyathā |
rāśībhūtasya rajasaḥ sakāśādvinatāsuta

राशीभूतं तथा सत्त्वं द्विगुणं समुदाहृतम् ।
मूलप्रकृतिजा ह्येते न मूला प्रकृतिः स्मृता

rāśībhūtaṃ tathā sattvaṃ dviguṇaṃ samudāhṛtam |
mūlaprakṛtijā hyete na mūlā prakṛtiḥ smṛtā

यतः प्रकृतिरूपाणां परिच्छेदो न विद्यते ।
अतः प्रकृतिजा ज्ञेया न मूलास्ते खगेश्वर

yataḥ prakṛtirūpāṇāṃ paricchedo na vidyate |
ataḥ prakṛtijā jñeyā na mūlāste khageśvara

एवं तव गुणानाञ्च परिमाणं खगेश्वर ।
उक्तं स्वरूपं तेषां तु तव सम्यक्खगेश्वर

evaṃ tava guṇānāñca parimāṇaṃ khageśvara |
uktaṃ svarūpaṃ teṣāṃ tu tava samyakkhageśvara

तत्र राशित्रये सत्त्वं केवलं समुदाहृतम् ।
रजस्तमोभ्यां गरुड ह्यविमिश्रं ह्यतस्तु तत्

tatra rāśitraye sattvaṃ kevalaṃ samudāhṛtam |
rajastamobhyāṃ garuḍa hyavimiśraṃ hyatastu tat

केवलं सत्त्वमित्युक्तं न तु श्रेष्ठत्वतः प्रभो ।
सृष्टिकाले केवलं स्यात्प्रलये मिश्रितं भवेत्

kevalaṃ sattvamityuktaṃ na tu śreṣṭhatvataḥ prabho |
sṛṣṭikāle kevalaṃ syātpralaye miśritaṃ bhavet

सर्वदाप्यविमिश्रं च सत्त्वराशिं खगेश्वर ।
सर्वदापि विमिश्रं च सत्त्वराशिं द्विजोत्तम

sarvadāpyavimiśraṃ ca sattvarāśiṃ khageśvara |
sarvadāpi vimiśraṃ ca sattvarāśiṃ dvijottama

ये विजानन्ति ते सर्वे विशन्ति ह्यधरं तमः ।
रजस्तमोगुणौ वीन्द्र इतराभ्यां विमिश्रितौ

ye vijānanti te sarve viśanti hyadharaṃ tamaḥ |
rajastamoguṇau vīndra itarābhyāṃ vimiśritau

सृष्टौ प्रलयकालेपि मिश्रावेव खगेश्वर ।
राशिभूतेपि रजसि रजोभागाच्छताधिकम्

sṛṣṭau pralayakālepi miśrāveva khageśvara |
rāśibhūtepi rajasi rajobhāgācchatādhikam

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम ।
रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत

sattvaṃ ca miśritaṃ jñeyaṃ nānyathā pakṣisattama |
rajasaḥ śatabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः ।
राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम्

ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ tamaḥ |
rāśibhūtepi rajasi miśritaṃ parikīrtitam

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः ।
राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत

rajorāśisthitistvevaṃ tāta vyāptaṃ tamoguṇaiḥ |
rāśibhūtepi tamasi sattvaṃ ca vinatāsuta

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च ।
मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः

tamaḥ sakāśādgaruḍa daśabhāgādhikena ca |
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nātra saṃśayaḥ

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत ।
य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः

tamaso daśabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta |
ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ rajaḥ

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् ।
तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम

rāśibhūtepi tamasi miśritaṃ bhavati dhruvam |
tamorāśisthitistvevaṃ jñātavyā pakṣisattama

रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि ।
सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ

raśibhūtepi rajasi rāśibhūte tamasyapi |
sattvāṃśā hyadhikāḥ saṃtītyevamuktaṃ mayānagha

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते ।
यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता

tatra me saṃśayo hyasti śṛṇu tvaṃ sāttvatāṃ pate |
yadrāśyāṃ yadrā śibhāgā hyadhikāḥ saṃti yāvatā

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो ।
श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः

tāvatā vyavahāraḥ syātkṣīranīramiva prabho |
śrutvā sa garuḍenoktaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ

उवाच पर मप्रीत्या संस्तुवन् गरुडं हरिः ।
(श्रीकृष्ण उवाच)
रजोराश्या तमोराश्या सत्त्वराश्यधिका सदा

uvāca para maprītyā saṃstuvan garuḍaṃ hariḥ |
(śrīkṛṣṇa uvāca)
rajorāśyā tamorāśyā sattvarāśyadhikā sadā

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते ।
रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः

miśritaṃ cāpi pakṣīndra na sattavamiti kīrtyate |
rajorāśistamorāśirityevaṃ vibudhā viduḥ

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा ।
एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः

viṣaṃ tu carudugdhasthaṃ viṣamityucyate yathā |
evaṃ mayoktā garuḍa guṇānāṃ nijasaṃsthitiḥ

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर ।
राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर

sāmyāvasthāṃ guṇānāṃ ca śṛṇvidānīṃ khageśvara |
rāśīkṛtācca rajasaḥ janyaṃ yacca kageśvara

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् ।
प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः

mahattattve praviṣṭaṃ ca yadrajaḥ parikīrtitam |
pralaye samanuprāpte mahattattve sthitaṃ rajaḥ

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो ।
राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम्

dvādaśāṃśena tu hyaddhā vibhaktaṃ bhavatiṃ prabho |
rāśībhūte hi sattve tu daśabhāgena miśritam

सम्यक्भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज ।
तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः

samyakbhavati pakṣīndra tathaikāṃśena cāṇḍaja |
tamorāśyā miśritaṃ ca bhavatyeva na saṃśayaḥ

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर ।
मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित्

anyenaikena bhāgena rajorāśyā khageśvara |
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nānyathā kvacit

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज ।
एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः

guṇatrayepi bhagavānmahattattvasya cāṇḍaja |
evaṃ layastu jñātavyo hṛdi tattvārthavodibhiḥ

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर ।
गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग

evaṃ guṇatrayāṇāṃ ca miśritattvātkhageśvara |
guṇasāmyamiti prāhurevaṃ jānīhi vai khaga

अन्यथा ये विजानन्ति ते यान्ति ह्यधरं तमः ।
(गरुड उवाच)
राशीकृतगुणानां च त्रयाणां परमेश्वर

anyathā ye vijānanti te yānti hyadharaṃ tamaḥ |
(garuḍa uvāca)
rāśīkṛtaguṇānāṃ ca trayāṇāṃ parameśvara

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता ।
कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः

viśālānāṃ paraṃ brahmanpralaye guṇasāmyatā |
kathaṃ brūhi mahābhāga etattattvaṃ samāsataḥ

राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम ।
तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः

rāśībhūtaguṇānāṃ tu trayaṇāmapi sattama |
tadā vimiśritatvena hyavasthānaṃ vidurbudhāḥ

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ्मम प्रिय ।
सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग

idānīṃ guṇavaiṣamyaṃ śṛṇu samyaṅmama priya |
sṛṣṭikāle tu saṃprāpte yatpūrvaṃ pralaye khaga

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा ।
तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः

daśabhāgaiśca sattve tu miśritaṃ yadra jastathā |
tamasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yattu tadrajaḥ

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः ।
एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः

rajasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yacca tadrajaḥ |
evaṃ dvādaśabhāgaiśca praviṣṭaṃ sarvaśo rajaḥ

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रजोंशिना ।
एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज

sattvastairdaśabhāgaiśca tathaikena rajoṃśinā |
evamekādaśairbhāgaistamasthāṃśena vai vdija

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् ।
एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत

miśritaṃ bhavati hyaddhā mahattattvaṃ tadā smṛtam |
etadanyo viśeṣaśca mantadhyo vinatāsuta

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः ।
एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम

ekāṃśastāmaso jñeyo mahattattve na saṃśayaḥ |
evaṃ trayodaśairbhāgairmiśritaṃ tacca sattama

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ।
(गरुड उवाच)
चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते

evametadvijānīyānnānyathā tu kathañcana |
(garuḍa uvāca)
caturmukhācchrutaṃ pūrvaṃ bhagavansāttvatāṃ pate

चतुर्भागात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वमिति प्रभो ।
तत्रैकांशस्तमः प्रोक्तः त्रिभागो रज एव च

caturbhāgātsamutpannaṃ mahattattvamiti prabho |
tatraikāṃśastamaḥ proktaḥ tribhāgo raja eva ca

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ।
चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया

tadāhurbrahmaṇo rūpaṃ guṇavaiṣamyanāmakam |
caturbhāgātmakaṃ proktaṃ mahattattvaṃ śrutaṃ mayā

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ ।
तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल

trayodaśāṃśaiḥ saṃbhūtamiti proktaṃ tvayānagha |
tadetatsaṃśayaṃ chindhi kṛpālo bhaktavatsala

ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा ।
मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः

brahmoktamya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā |
mūlasattve miśritaṃ ca daśabhāgena yadrajaḥ

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः ।
मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर

tatsarvaṃ ca militvaiva tveko bhāgastu kīrtitaḥ |
mūle rajasi yaccokto rajobhāgaḥ khageśvara

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः ।
मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च

bhāge dvitīye vijñeyastadrajo nātra saṃśayaḥ |
mūle tamasi yaccokto rajobhāgastathaiva ca

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा ।
तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः

tṛtīyabhāgo vijñeyo nātra kāryā vicāraṇā |
tathā mūle ca tamasi hyeko bhāgastamaḥ smṛtaḥ

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः ।
तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम्

evaṃ tribhāgo rajasaḥ ekāṃśastamasaḥ smṛtaḥ |
tadāhurbrahmaṇo dehaṃ guṇavaiṣamyanāmakam

महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः ।
तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज

mahattattvasya catvāro bhāgāsteṣu rajastrayaḥ |
tamasastveka eveti tvayoktaṃ garuḍadhvaja

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव

rajobhāgātmako dehoḥ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
iti pratīyate brahmanvacanāttava mādhava

शुद्धसत्त्वात्मको देहो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
एवं हि श्रूयते कृष्ण संशयो मेत्र बाधते

śuddhasattvātmako deho brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
evaṃ hi śrūyate kṛṣṇa saṃśayo metra bādhate

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति ।
(श्रीकृष्ण उवाच)
त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च

tamevaṃ saṃśayaṃ chindhi yaddhi tacchrotumarhati |
(śrīkṛṣṇa uvāca)
tribhāgabhūte rajasi tathā dvādaśadhāpi ca

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च ।
प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज

rajasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva ca |
praviṣṭamastīti khaga jñātavyaṃ tacchaṇu dvija

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै ।
प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः

tamasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva vai |
praviṣṭamastīti khaga vaktavyaṃ nātra saṃśayaḥ

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् ।
एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः ।
एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते

tamasopekṣayā tatra tama ekādaśaṃ smṛtam |
ekāṃśastu rajo jñeyamevamāhurmanīṣiṇaḥ |
evaṃ ca militānbhāgānvakṣye śṛṇu mahāmate

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर ।
त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम्

mahattattvasamutpattā upādānaṃ khageśvara |
trayodaśāṃśā vijñeyā dvādaśāśaṃ rajaḥ smṛtam

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा ।
आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु

ekāṃśastamaso jñeyastatra bhāgāñchṛṇu dvijā |
ādau tu dvādaśāṃśeṣu bhāgānvakṣyāmi tacchṛṇu

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः ।
तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः

ekāṃśastamaso jñeyastaddaśāṃ śādhikaṃ rajaḥ |
tacchatāṃśādhikaṃ sattvamevamāhurmanīṣiṇaḥ

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम ।
एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम्

ekāṃśatamasi hyevaṃ vibhāgāñchṛṇu sattama |
ekāṃśastu rajo jñeyastamo hyekā daśādhikam

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः ।
सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर

tamobhāgāstu vijñeyāstaddaśāṃśādhikaḥ smṛtaḥ |
sattvabhāga iti jñeyo mahattattve khageśvara

सत्त्वांशो बहुलो यस्माच्छुद्धसत्त्वं चतुर्मुखः ।
उत्पत्तिर्महतश्चोक्ता एवं च विनतासुत

sattvāṃśo bahulo yasmācchuddhasattvaṃ caturmukhaḥ |
utpattirmahataścoktā evaṃ ca vinatāsuta

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन

tajjñānānmokṣamāpnoti nānyathā tu kathañcana