Chapter 94: Upanayana and the student's discipline

गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् ।
रज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम्

garbhāṣṭame'ṣṭame vābde brāhmaṇasyopanāyanam |
rajñāmekādaśe saike viśāmeke yathākulam

उपनीय कुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् ।
वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत्

upanīya kuruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam |
vedamadhyāpayedenaṃ śaucācārāṃśca śikṣayet

दिवा सन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः ।
कुर्य्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः

divā sandhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaḍmukhaḥ |
kuryyānmūtrapurīṣe tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतैर्जलैः ।
गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्य्यान्महाव्रतः

gṛhītaśiśraścotthāya mṛdbhirabhyuddhṛtairjalaiḥ |
gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryyānmahāvrataḥ

अन्तर्जानुः शुचौ देश उपविष्ट उदङ्मुखः ।
प्राग्वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्

antarjānuḥ śucau deśa upaviṣṭa udaṅmukhaḥ |
prāgvā brāhmeṇa tīrthena dvijo nityamupaspṛśet

कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य च ।
प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात्

kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlānyagraṃ karasya ca |
prajāpatipitṛbrahmadevatīrthānyanukramāt

त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृज्य खान्याद्भिः समुपस्पृशेत् ।
अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्होनाभिः फेनबुद्दैः

triḥ prāśyāpo dvirunmṛjya khānyādbhiḥ samupaspṛśet |
adbhistu prakṛtisthābhirhonābhiḥ phenabuddaiḥ

हृत्कण्ठतालुनाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः ।
शुध्येरंस्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः

hṛtkaṇṭhatālunābhistu yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ |
śudhyeraṃsrī ca śūdraśca sakṛtspṛṣṭābhirantataḥ

स्नानमब्दैवतैर्मन्त्रैर्मार्जनं प्राणसंयमः ।
सूर्य्यस्य चाप्युपस्थानं गायत्त्रयाः प्रत्ययं जपः

snānamabdaivatairmantrairmārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ |
sūryyasya cāpyupasthānaṃ gāyattrayāḥ pratyayaṃ japaḥ

गायत्त्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् ।
प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिरयं प्राणसंयमः

gāyattrīṃ śirasā sārddhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām |
pratipraṇavasaṃyuktāṃ trirayaṃ prāṇasaṃyamaḥ

प्राणानायम्य सम्प्रोक्ष्य त्र्यृचेनाब्दैवतेन तु ।
जपन्नासीत सावित्त्रीं प्रत्यगातारकोदयात्

prāṇānāyamya samprokṣya tryṛcenābdaivatena tu |
japannāsīta sāvittrīṃ pratyagātārakodayāt

सन्ध्यां प्राक् प्रातरेवं हि तिष्ठेदासूर्य्यदर्शनात् ।
अग्निकार्य्यं ततः कुर्य्यात्सन्ध्ययोरुभयोरपि

sandhyāṃ prāk prātarevaṃ hi tiṣṭhedāsūryyadarśanāt |
agnikāryyaṃ tataḥ kuryyātsandhyayorubhayorapi

ततोऽभिवादयेद्वृद्वानसावहमिति ब्रुवन् ।
गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः

tato'bhivādayedvṛdvānasāvahamiti bruvan |
guruṃ caivāpyupāsīta svādhyāyārthaṃ samāhitaḥ

साहूतश्चाप्यधीयीत सर्वं चास्मै निवेदयेत् ।
हितं तस्याचरेन्नित्यं मनोवाक्रायकर्मभिः

sāhūtaścāpyadhīyīta sarvaṃ cāsmai nivedayet |
hitaṃ tasyācarennityaṃ manovākrāyakarmabhiḥ

दण्डाजिनोपवीतानि मेखलां चैव धारयेत् ।
ब्राह्मणेषु चरेद्भैक्षमनिन्द्येष्वात्मवृत्तये

daṇḍājinopavītāni mekhalāṃ caiva dhārayet |
brāhmaṇeṣu caredbhaikṣamanindyeṣvātmavṛttaye

आदिमध्यावसानेषु भवेच्छन्दोपलक्षिता ।
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां भैक्षचर्य्या यथाक्रमम्

ādimadhyāvasāneṣu bhavecchandopalakṣitā |
brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ bhaikṣacaryyā yathākramam

कृताग्निकार्य्यो भुञ्जीत विनीतो गुर्वनुज्ञया ।
आपोशानक्रियापूर्वं सत्कृत्यान्नमकुत्सयन्

kṛtāgnikāryyo bhuñjīta vinīto gurvanujñayā |
āpośānakriyāpūrvaṃ satkṛtyānnamakutsayan

ब्रह्मचार्य्यास्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि ।
ब्राह्मणः काममश्रीयाच्छ्राद्धे व्रतमपडियन्

brahmacāryyāsthito naikamannamadyādanāpadi |
brāhmaṇaḥ kāmamaśrīyācchrāddhe vratamapaḍiyan

मधु मांसं तथा स्विन्नमित्यादि परिवर्जयेत् ।
स गुरुर्यः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति

madhu māṃsaṃ tathā svinnamityādi parivarjayet |
sa gururyaḥ kriyāḥ kṛtvā vedamasmai prayacchati

उपनीय ददात्येनामाचार्य्यः स प्रकीर्त्तितः ।
एकदेशमुपाध्याय ऋत्विग्यज्ञकृदुच्यते

upanīya dadātyenāmācāryyaḥ sa prakīrttitaḥ |
ekadeśamupādhyāya ṛtvigyajñakṛducyate

एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसी ।
प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य्यं द्वादशाब्दानि पञ्च वा

ete mānyā yathāpūrvamebhyo mātā garīyasī |
prativedaṃ brahmacaryyaṃ dvādaśābdāni pañca vā

ग्रहणान्तिकमित्येके केशान्तश्चैव षोडशे ।
आषोडशाऽऽद्वाविंशाच्चाचतुर्विंशाच्च वत्सरात्

grahaṇāntikamityeke keśāntaścaiva ṣoḍaśe |
āṣoḍaśā''dvāviṃśāccācaturviṃśācca vatsarāt

ब्रह्मक्षत्त्रविशां काल औपनायनिकः परः ।
अत ऊर्द्ध्वं पतन्त्येते सर्वधर्मविवर्जिताः

brahmakṣattraviśāṃ kāla aupanāyanikaḥ paraḥ |
ata ūrddhvaṃ patantyete sarvadharmavivarjitāḥ

सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमादृते क्रतोः ।
मातुर्यदग्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम्

sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomādṛte kratoḥ |
māturyadagre jāyante dvitīyaṃ mauñjibandhanam

ब्राह्मणक्षत्त्रिय विशस्तस्मादेते द्विजातयः ।
यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम्

brāhmaṇakṣattriya viśastasmādete dvijātayaḥ |
yajñānāṃ tapasāṃ caiva śubhānāṃ caiva karmaṇām

वेद एव द्विजातीनां निः श्रेयसकरः परः ।
मधुना पयसा चैव स देवांस्तर्पयेद्द्विजः

veda eva dvijātīnāṃ niḥ śreyasakaraḥ paraḥ |
madhunā payasā caiva sa devāṃstarpayeddvijaḥ

पितॄन्मधुघृताभ्यां च ऋचोऽधीते हि सोऽन्वहम् ।
यजुः साम पठेत्तद्वदथर्वाङ्गिरसं द्विजः

pitṝnmadhughṛtābhyāṃ ca ṛco'dhīte hi so'nvaham |
yajuḥ sāma paṭhettadvadatharvāṅgirasaṃ dvijaḥ

सन्तर्पयेत्पितॄन्देवान्सोऽन्वहं हि घृतामृतैः ।
वाकोवाक्यं पुराणं च नाराशंसीश्च गाथिकाः

santarpayetpitṝndevānso'nvahaṃ hi ghṛtāmṛtaiḥ |
vākovākyaṃ purāṇaṃ ca nārāśaṃsīśca gāthikāḥ

इतिहासांस्तथा विद्या योऽधीते शक्तितोऽन्वहम् ।
सन्तर्पयेत्पितॄन्देवान्मांसक्षीरोदनादिभिः

itihāsāṃstathā vidyā yo'dhīte śaktito'nvaham |
santarpayetpitṝndevānmāṃsakṣīrodanādibhiḥ

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः ।
यं यं क्रतुमधीतेसौ तस्यस्याप्नुयात्फलम्

te tṛptāstarpayantyenaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhaiḥ |
yaṃ yaṃ kratumadhītesau tasyasyāpnuyātphalam

भूमिदानस्य तपसः स्वाध्यायफलभाग्द्विजः ।
नेष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्य्यसन्निधौ

bhūmidānasya tapasaḥ svādhyāyaphalabhāgdvijaḥ |
neṣṭhiko brahmacārī tu vasedācāryyasannidhau

तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वा ।
अनेन विधिना देहे साधयेद्विजितेन्द्रियः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेह जायते पुनः

tadabhāve'sya tanaye patnyāṃ vaiśvānare'pi vā |
anena vidhinā dehe sādhayedvijitendriyaḥ |
brahmalokamavāpnoti na ceha jāyate punaḥ

इत श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाक्ये आचारकाण्डे याज्ञवल्क्योक्तवर्णधर्मनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

ita śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākye ācārakāṇḍe yājñavalkyoktavarṇadharmanirūpaṇaṃ nāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ