Chapter 68: Origin of gems and testing the diamond

परीक्षां वच्मि रत्नानां बलो नामासुरोऽभवत् ।
इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते

parīkṣāṃ vacmi ratnānāṃ balo nāmāsuro'bhavat |
indrādyā nirjitāstena vijetuṃ tairna śakyate

वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे ।
बलो ददौ स
पशुतामतिसत्त्व सुरैर्हतः

varavyājena paśutāṃ yācitaḥ sa surairmakhe |
balo dadau sa
paśutāmatisattva surairhataḥ

पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः ।
बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया

paśuvatsa viśastastaiḥ svavākyāśaniyantritaḥ |
balo lokoparāya devānāṃ hitakāmyayā

तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा ।
कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः

tasya sattvaviśuddhasya viśuddhena ca karmaṇā |
kāyasyāvayavāḥ sarve ratnabījatvamāyayuḥ

देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् ।
रत्नबीजंस्व
यं ग्राहः सुमहानभवत्तदा

devānāmatha yakṣāṇāṃ siddhānāṃ pavanāśinām |
ratnabījaṃsva
yaṃ grāhaḥ sumahānabhavattadā

तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा ।
यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्वचन किञ्चन

teṣāṃ tu patatāṃ vegādvimānena vihāyasā |
yadyatpapāta ratnānāṃ bījaṃ kvacana kiñcana

महोदधौ सरिति वा पर्वते काननेऽपि वा ।
तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात्

mahodadhau sariti vā parvate kānane'pi vā |
tattadākaratāṃ yātaṃ sthānamādheyagauravāt

तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च ।
प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च

teṣu rakṣoviṣavyālavyādhighnānyaghahāni ca |
prādurbhavanti ratnāni tathaiva viguṇāni ca

वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः ।
अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्य्याः पुष्परागाश्च

vajraṃ muktāmaṇayaḥ sapadmarāgāḥ samarakatāḥ proktāḥ |
api cendranīlamaṇivaravaidūryyāḥ puṣparāgāśca

कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम् ।
विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः

karketanaṃ sapulakaṃ rudhirākhyasamanvitaṃ tathā sphaṭikam |
vidrumamaṇiśca yatnāduddiṣṭaṃ saṃgrahe tajjñaiḥ

आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्ष्य च ।
मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम्

ākāravarṇau prathamaṃ guṇadoṣau tatphalaṃ parīkṣya ca |
mūlyaṃ ca ratnakuśalairvijñeyaṃ sarvaśāstrāṇām

कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहतेऽहनि ।
दौषैस्तान्यपि युज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा

kulagneṣūpajāyante yāni copahate'hani |
dauṣaistānyapi yujyante hīyante guṇasampadā

परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा ।
धारणं संग्रहो वापि कार्य्यः श्रियमभीप्सता

parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhujā |
dhāraṇaṃ saṃgraho vāpi kāryyaḥ śriyamabhīpsatā

शास्त्रज्ञाः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः ।
त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्त्तिताः

śāstrajñāḥ kuśalāścāpi ratnabhājaḥ parīkṣakāḥ |
ta eva mūlyamātrāyā vettāraḥ parikīrttitāḥ

महा प्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम् ।
वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततोऽस्माभिः प्रकीर्त्त्यते

mahā prabhāvaṃ vibudhairyasyamādvajramudāhṛtam |
vajrapūrvā parīkṣeyaṃ tato'smābhiḥ prakīrttyate

तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव ।
वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु

tasyāsthileśo nipapāta yeṣu bhuvaḥ pradeśeṣu kathañcideva |
vajrāṇi vajrāyudhanirjigīṣorbhavanti nānākṛtimanti teṣu

हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोशलाः ।
वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः

haimamātaṅgasaurāṣṭrāḥ pauṇḍrakāliṅgakośalāḥ |
veṇvātaṭāḥ sasauvīrā vajrasyāṣṭa vihārakāḥ

आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताम्राश्च सौराष्ट्रजाः ।
कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुंड्रभवा मतंगविषये नात्यन्तपीतप्रभाः

ātāmrā himaśailajāśca śaśibhā veṇvātaṭīyāḥ smṛtāḥ sauvīre tvasitābjameghasadṛśāstāmrāśca saurāṣṭrajāḥ |
kāliṅgāḥ kanakāvadātarucirāḥ pītaprabhāḥ kosale śyāmāḥ puṃḍrabhavā mataṃgaviṣaye nātyantapītaprabhāḥ

अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक् समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् ।
लोकेऽस्मिन्परामाणुमात्रमपि यद्वज्रं क्वचिदॄश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि

atyarthaṃ laghu varṇataśca guṇavatpārśveṣu samyak samaṃrekhābindukalaṅkakākapadakatrāsādibhirvarjitam |
loke'sminparāmāṇumātramapi yadvajraṃ kvacidṝśyate tasmindevasamāśrayo hyavitathastīkṣṇāgradhāraṃ yadi

वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः ।
वर्णेभ्यश्च विभागः कार्य्यो वर्णाश्रयादेव

vajreṣu varṇayuktyā devānāmapi vigrahaḥ proktaḥ |
varṇebhyaśca vibhāgaḥ kāryyo varṇāśrayādeva

हरितसितपीतपिंगश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः ।
हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः

haritasitapītapiṃgaśyāmāstāmrāḥ svabhāvato rucirāḥ |
harivaruṇaśakrahutavahapitṛpatimarutāṃ svakā varṇāḥ

विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः ।
वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः

viprasya śaṅkhakumudasphaṭikāvadātaḥ syātkṣattriyasya śaśababhruvilocanābhaḥ |
vaiśyasya kāntakadalīdalasannikāśaḥ śūdrasya dhautakaravālasamānadīptiḥ

द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ ।
यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसन्निकाशः

dvau vajravarṇau pṛthivīpatīnāṃ sadbhiḥ pradiṣṭau na tu sārvajanyau |
yaḥ syājjavāvidrumabhaṅgaśoṇo yo vā haridrārasannikāśaḥ

ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्ववर्णिकम् ।
कामतो धारयेद्राजा न त्वन्योऽन्यत्कथञ्चन

īśatvātsarvavarṇānāṃ guṇavatsārvavarṇikam |
kāmato dhārayedrājā na tvanyo'nyatkathañcana

अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः ।
ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः

adharottaravṛttayā hi yādṛk syādvarṇasaṅkaraḥ |
tataḥ kaṣṭataro vajravarṇānāṃ saṅkaro mataḥ

न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः ।
गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः

na ca mārgavibhāgamātravṛttyā viduṣā vajraparigraho vidheyaḥ |
guṇavadguṇasampadāṃ vibhūtirviparīto vyasanodayasya hetuḥ

एकमपि यस्य श्रृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा ।
गुणवदपि तन्न धार्य्यं वज्रं श्रेयोऽर्थिभिर्भवने

ekamapi yasya śrṛṅgaṃ vidalitamavalokyate viśīrṇaṃ vā |
guṇavadapi tanna dhāryyaṃ vajraṃ śreyo'rthibhirbhavane

स्फुटिताग्निविशीर्णश्रृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् ।
न हि वज्रभृतोऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्य्यात्

sphuṭitāgniviśīrṇaśrṛṅgadeśaṃ malavarṇaiḥ pṛṣatairupetamadhyam |
na hi vajrabhṛto'pi vajramāśu śriyamapyāśrayalālasāṃ na kuryyāt

यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् ।
न तन्न कुर्य्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम्

yasyaikadeśaḥ kṣatajāvabhāso yadvā bhavellohitavarṇacitram |
na tanna kuryyāddhriyamāṇamāśu svacchandamṛtyorapi jīvitāntam

कोट्यः पार्श्वनि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च ।
उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः

koṭyaḥ pārśvani dhārāśca ṣaḍaṣṭau dvādaśeti ca |
uttuṅgasamatīkṣṇāgrāḥ vajrasyākarajā guṇāḥ

षट्कोटि शुद्वममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् ।
इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरिक्षमेवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम्

ṣaṭkoṭi śudvamamalaṃ sphuṭatīkṣṇadhāraṃ varṇānvitaṃ laghu supārśvamapetadoṣam |
indrāyudhāṃśuvisṛticchuritāntarikṣamevaṃvidhaṃ bhuvi bhavetsulabhaṃ na vajram

तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् ।
वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोपशूनाम्

tīkṣṇāgraṃ vimalamapetasarvadoṣaṃ dhatte yaḥ prayatatanuḥ sadaiva vajram |
vṛddhistaṃ pratidinameti yāvadāyuḥ strīsampatsutadhanadhānyagopaśūnām

व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च ।
दूरात्तस्य निवर्त्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च

vyālavahniviṣavyāghrataskarāmbubhayāni ca |
dūrāttasya nivarttante karmāṇyātharvaṇāni ca

यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे ।
मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम्

yadi vajramapetasarvadoṣaṃ bibhṛyāttaṇḍulaviṃśatiṃ gurutve |
maṇiśāstravido vadanti tasya dviguṇaṃ rūpakalakṣamagramūlyam

त्रिभागहीनार्द्धतदर्द्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोऽर्द्धभागाः ।
अशीतिभागोऽथ शतांशभागः सहस्त्रभागोऽल्पसमानयोगः

tribhāgahīnārddhatadarddhaśeṣaṃ trayodaśaṃ triṃśadato'rddhabhāgāḥ |
aśītibhāgo'tha śatāṃśabhāgaḥ sahastrabhāgo'lpasamānayogaḥ

यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् ।
द्वाभ्यां क्रमाद्धानिमुपागतस्य त्वेकावसानस्य विनिश्चयोऽयम्

yattaṇḍulairdvādaśabhiḥ kṛtasya vajrasya mūlyaṃ prathamaṃ pradiṣṭam |
dvābhyāṃ kramāddhānimupāgatasya tvekāvasānasya viniścayo'yam

न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धारणक्रमः ।
अष्टाभिः सर्षपैर्गौरैस्तंण्डुलं परिकल्पयेत्

na cāpi taṇḍulaireva vajrāṇāṃ dhāraṇakramaḥ |
aṣṭābhiḥ sarṣapairgauraistaṃṇḍulaṃ parikalpayet

यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि ।
रत्नवर्गे समस्तेऽपि तस्य धारणमिष्यते

yattu sarvaguṇairyuktaṃ vajraṃ tarati vāriṇi |
ratnavarge samaste'pi tasya dhāraṇamiṣyate

अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम् ।
स्व
मूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः

alpenāpi hi doṣeṇa lakṣyālakṣyeṇa dvaṣitam |
sva
mūlyāddaśamaṃ bhāgaṃ vajraṃ labhati mānavaḥ

प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतोऽपि वा ।
स्व
मूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते

prakaṭānekadoṣasya svalpasya mahato'pi vā |
sva
mūlyācchataśo bhāgo vajrasya na vidhīyate

स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते ।
रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु

spaṣṭadoṣamalaṅkāre vajraṃ yadyapi dṛśyate |
ratnānāṃ parikarmārthaṃ mūlyaṃ tasya bhavellaghu

प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् ।
अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनोऽपि मणिर्न भूषणाय

prathamaṃ guṇasampadābhyupetaṃ pratibaddhaṃ samupaiti yacca doṣam |
alamābharaṇena tasya rājño guṇahīno'pi maṇirna bhūṣaṇāya

नार्य्या वज्रमधार्य्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या ।
अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर्वियुक्ताच्च

nāryyā vajramadhāryyaṃ guṇavadapi sutaprasūtimicchantyā |
anyatra dīrghācipiṭatryaśrādyaguṇairviyuktācca

अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च ।
वैदूर्य्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः

ayasā puṣparāgeṇa tathā gomedakena ca |
vaidūryyasphaṭikābhyāṃ ca kācaiścāpi pṛthagvidhaiḥ

प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः ।
परीक्षा तेषु कर्त्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः

pratirūpāṇi kurvanti vajrasya kuśalā janāḥ |
parīkṣā teṣu karttavyā vidvadbhiḥ suparīkṣakaiḥ

क्षारोल्लेखनशाणाभिस्तेषां कार्य्यं परीक्षणम् ।
पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः

kṣārollekhanaśāṇābhisteṣāṃ kāryyaṃ parīkṣaṇam |
pṛthivyāṃ yāni ratnāni ye cānye lohadhātavaḥ

सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते ।
गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम्

sarvāṇi vilikhedvajraṃ tacca tairna vilikhyate |
gurutā sarvaratnānāṃ gauravādhārakāraṇam

वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते ।
जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखंति वज्रकुरुविन्दाः

vajre tāṃ vaiparītyena sūrayaḥ paricakṣate |
jātirajātiṃ vilikhati jātiṃ vilikhaṃti vajrakuruvindāḥ

वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् ।
वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः

vajrairvajraṃ vilikhati nānyena vilikhyate vajram |
vajrāṇi muktāmaṇayo ye ca kecana jātayaḥ

न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्द्ध्वगामिनी ।
तिर्य्यक्क्षतत्वात्केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि जायते ।
तिर्य्यग्विलिख्यमानानां सा
पार्श्वेषु विहन्यते

na teṣāṃ pratibaddhānāṃ bhā bhavatyūrddhvagāminī |
tiryyakkṣatatvātkeṣāñcitkathañcidyadi jāyate |
tiryyagvilikhyamānānāṃ sā
pārśveṣu vihanyate

यद्यपि विशीर्णकोटिः स बिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा ।
तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः

yadyapi viśīrṇakoṭiḥ sa bindurekhānvito vivarṇo vā |
tadapi dhanadhānyaputrānkaroti sendrāyudho vajraḥ

सौदामिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कुलिशं दधानः ।
पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति

saudāminīvisphuritābhirāmaṃ rājā yathoktaṃ kuliśaṃ dadhānaḥ |
parākramākrāntaparapratāpaḥ samastasāmantabhuvaṃ bhunakti