Chapter 226: The eight limbs of yoga, as Dattatreya taught

सूत उवाच वक्ष्ये साङ्गं महायोगं भुक्तिमुक्तिकरं परम् ।
सर्वपापप्रशमनं भक्त्यानुपठितं शृणु

sūta uvāca vakṣye sāṅgaṃ mahāyogaṃ bhuktimuktikaraṃ param |
sarvapāpapraśamanaṃ bhaktyānupaṭhitaṃ śṛṇu

ममेति मूलं दुः खस्य न ममेति निवर्तनम् ।
दत्तात्रेयो ह्यलर्काय इममाह महामतिः

mameti mūlaṃ duḥ khasya na mameti nivartanam |
dattātreyo hyalarkāya imamāha mahāmatiḥ

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान्महान् ।
गृहक्षेत्राणि शाखाश्च यत्र दाराभिपल्लवः

ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavānmahān |
gṛhakṣetrāṇi śākhāśca yatra dārābhipallavaḥ

धनधान्ये महापत्रे पापमूलोऽतिदुर्गमः ।
विधिवत्सुखशान्त्यर्थं जातोऽज्ञानमहातरुः

dhanadhānye mahāpatre pāpamūlo'tidurgamaḥ |
vidhivatsukhaśāntyarthaṃ jāto'jñānamahātaruḥ

छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे ।
प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम्

chinno vidyākuṭhāreṇa te gatā layamīśvare |
prāpya brahmarasaṃ pītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam

प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञाः सुखनिर्वृतिमेव च ।
मूर्तेन्द्रियलयं नूनं न त्वं राजन्न चाप्यहम्

prāpnuvanti parāḥ prājñāḥ sukhanirvṛtimeva ca |
mūrtendriyalayaṃ nūnaṃ na tvaṃ rājanna cāpyaham

न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तः करणं तथा ।
कं वा पश्यसि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः

na tanmātrādikaṃ vācā naivāntaḥ karaṇaṃ tathā |
kaṃ vā paśyasi rājendra pradhānamidamāvayoḥ

मृतः परेऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातोऽयं गुणात्मकः ।
एकत्वेऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप

mṛtaḥ pare'hni kṣetrajñaḥ saṃjāto'yaṃ guṇātmakaḥ |
ekatve'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmano nṛpa

ज्ञानपूर्ववियोगोऽसौ ज्ञाने नष्टे च योगिनः ।
सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्य मनैक्यं प्राकृतैर्गुणैः

jñānapūrvaviyogo'sau jñāne naṣṭe ca yoginaḥ |
sā muktirbrahmaṇā caikya manaikyaṃ prākṛtairguṇaiḥ

तद्गृहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति ।
यन्मुक्तये तदेवोक्तं ज्ञानाज्ञाने न चान्यथा

tadgṛhaṃ yatra vasati tadbhojyaṃ yena jīvati |
yanmuktaye tadevoktaṃ jñānājñāne na cānyathā

उपभोगेन पुण्याना मपुण्यानाञ्च पार्थिव ।
कर्तव्यानाञ्च नित्यानां क्षयन्त्वकरणात्तथा

upabhogena puṇyānā mapuṇyānāñca pārthiva |
kartavyānāñca nityānāṃ kṣayantvakaraṇāttathā

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau |
yamāḥ pañcātha niyamāḥ śaucaṃ dvividhamīritam

सन्तोषस्तपसा शान्तिर्वासुदेवार्चनं दमः ।
आसन पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

santoṣastapasā śāntirvāsudevārcanaṃ damaḥ |
āsana padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

प्रत्येकं त्रिविधः सोऽपि पूरकुम्भकरेचकैः ।
लघुर्यो दशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः

pratyekaṃ trividhaḥ so'pi pūrakumbhakarecakaiḥ |
laghuryo daśamātrastu dviguṇaḥ sa tu madhyamaḥ

त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः स उदाहृतः ।
जपध्यानयुतौ गर्भो विपरीतस्त्वर्भकः

triguṇābhistu mātrābhiruttamaḥ sa udāhṛtaḥ |
japadhyānayutau garbho viparītastvarbhakaḥ

प्रथमे नजयेत्स्वप्नं मध्यमेन च वेपथुम् ।
विपाकं हि तृतीयेन जातान्दोषास्त्वनुक्रमात्

prathame najayetsvapnaṃ madhyamena ca vepathum |
vipākaṃ hi tṛtīyena jātāndoṣāstvanukramāt

आसनस्थन्तुयुञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदी ।
पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणौ स्पर्शन्नकाग्रमानसः

āsanasthantuyuñjīta kṛtvā ca praṇavaṃ hṛdī |
pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇau sparśannakāgramānasaḥ

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा ।
निरुध्य निश्चलो भूत्वा स्थितो युञ्जीत योगवित्

rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasastathā |
nirudhya niścalo bhūtvā sthito yuñjīta yogavit

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीनम्न एव च ।
निगृह्य समवायेन प्रत्याहार मुपक्रमेत्

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīnamna eva ca |
nigṛhya samavāyena pratyāhāra mupakramet

प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा सा विधीयते ।
द्वे धारणे स्मृतो योगो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

prāṇāyāmā daśāṣṭau ca dhāraṇā sā vidhīyate |
dve dhāraṇe smṛto yogo yogibhistattvadarśibhiḥ

प्राङ्नाड्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि ।
कण्ठे मुखे ना सिकाग्रे नेत्रे भ्रूमध्यमूर्धसु

prāṅnāḍyāṃ hṛdaye cātra tṛtīyā ca tathorasi |
kaṇṭhe mukhe nā sikāgre netre bhrūmadhyamūrdhasu

किञ्चित्तस्मात्परस्मिंश्च धारणा दशधा स्मृता ।
दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षररूपताम्

kiñcittasmātparasmiṃśca dhāraṇā daśadhā smṛtā |
daśaitā dhāraṇāḥ prāpya prāpnotyakṣararūpatām

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि ।
ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत्

yathāgniragnau saṃkṣiptastathātmā paramātmani |
brahmarūpaṃ mahāpuṇyamomityekākṣaraṃ japet

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् ।
एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः

akāraśca tathokāro makāraścākṣaratrayam |
etāstistrastato mātrāḥ sattvarājasatāmasāḥ

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता ।
गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ।
इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्

nirguṇā yogigamyādyārdhamātrā parā sthitā |
gāndhārīti ca vijñeyā gāndhārasvarasaṃśrayā |
ityetadakṣaraṃ brahma paramoṅkārasaṃjñitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sthūladehavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirjarāmaraṇavarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ pṛthivyā malavarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirvāyvākāśavivarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sūkṣmadehavivarjitam |
ahaṃ brahmaparaṃ jyotiḥ sthānāsthānavivarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirgandhamātravivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ śrotratvakparivarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirjihvāghrāṇavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prāṇāpānavivarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirvyānodānavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirajñānaparivarjitam

अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तुरीयं परमं पदम् ।
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotisturīyaṃ paramaṃ padam |
dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitam

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये

nityaśuddhabuddhaṃmuktamahāmānandamadvayam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirjñānarūpo vimuktaye

इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः ।
नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः

ityaṣṭāṅgo mayā yoga uktaḥ śaunaka muktidaḥ |
nityanaimittikaṃ gatvā layaṃ prākṛtabandhanāḥ

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् ।
विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः

utpadyante hi saṃsāre naikaṃ yātvā parātmanām |
vimucyate vimuktaśca jñānādajñānamohitaḥ

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् ।
न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते

tato naṃ mriyate duḥ khī na rogī na ca vandhavān |
na pāpairyujyate yogī narake na vipacyate

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणोऽव्ययः ।
भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः

garbhavāse sa no duḥ khī sa syānnārāyaṇo'vyayaḥ |
bhaktyā tvananyayā labhyo bhagavānbhuktimuktidaḥ

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक्स्तोत्रैर्यतव्रतैः ।
यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते

dhyānena pūjayā japyaiḥ samyakstotrairyatavrataiḥ |
yajñairdānaiścittaśuddhistayā jñānañca labhyate

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः ।
इन्द्रोऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः

praṇavādikamantraiśca japyairmuktiṃ gatā dvijāḥ |
indro'pi paramaṃ sthānaṃ gandharvāpsaraso varāḥ

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः ।
गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः

prāptā devāśca devatvaṃ munitvaṃ munayo gatāḥ |
gandharvatvañca gandharvā rājatvañca nṛpādayaḥ