वासुदेवं गुरुं नत्वा गणं शम्भुं सरस्वतीम्
मात्रावर्णप्रभेदेन च्छन्दो वक्ष्येऽल्पबुद्धये
vāsudevaṃ guruṃ natvā gaṇaṃ śambhuṃ sarasvatīm
mātrāvarṇaprabhedena cchando vakṣye'lpabuddhaye
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे छन्दः शास्त्रे छन्दःसंज्ञापरिभाषानिरूपणं नाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥
5 verses · 207 of 241
Suta bows to Vasudeva, to his guru, to Ganesha, to Shambhu and to Sarasvati, and begins the science of metre for those of small learning, by the measure of syllables and of morae. He names the eight triads of syllables, the ganas called m, n, bh, y, j, r, s and t, each fixed by where its heavy syllable falls. A syllable is guru, heavy, when it is long, when it ends in a consonant, visarga or anusvara, or stands before a conjunct; at the end of a line it may count as heavy either way. Yati is the pause. A pada is a quarter of a verse. Verses are of three kinds: sama, with all quarters alike; ardhasama, with alternate quarters alike; and vishama, with all quarters different.
सूत उवाच
वासुदेवं गुरुं नत्वा गणं शम्भुं सरस्वतीम्
मात्रावर्णप्रभेदेन च्छन्दो वक्ष्येऽल्पबुद्धये
vāsudevaṃ guruṃ natvā gaṇaṃ śambhuṃ sarasvatīm
mātrāvarṇaprabhedena cchando vakṣye'lpabuddhaye
सर्वादिमध्यान्तगलौ म्नौ भ्यौ ज्रौ स्तौ त्रिका गणाः
आर्या चतुष्कलाद्यन्तसर्वमध्ये चतुर्गणाः
sarvādimadhyāntagalau mnau bhyau jrau stau trikā gaṇāḥ
āryā catuṣkalādyantasarvamadhye caturgaṇāḥ
व्यञ्जनान्तो विसर्गान्तौ दीर्घो युक्तपरो गुरुः
सानुस्वारश्च पादान्तो वा इत्युक्तो द्विमात्रकः
vyañjanānto visargāntau dīrgho yuktaparo guruḥ
sānusvāraśca pādānto vā ityukto dvimātrakaḥ
यदा नापि क्रमं योगे लघुतापि क्वचिद्गुरोः
श्लोकचार्यादिसंज्ञा स्याद्यतिर्विच्छेदसंज्ञिका
yadā nāpi kramaṃ yoge laghutāpi kvacidguroḥ
ślokacāryādisaṃjñā syādyatirvicchedasaṃjñikā
ज्ञेयः पादश्च तुर्यांशो युक् समं विषमन्त्वयुक्
सममर्धसमं वृत्तं विषमञ्च तृतीयकम्
jñeyaḥ pādaśca turyāṃśo yuk samaṃ viṣamantvayuk
samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamañca tṛtīyakam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)