Chapter 109: Nitisara on wealth, friends and trust

आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajedakaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे ।
नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते

varaṃ hi narake vāso na tu duścarite gṛhe |
narakātkṣīyate pāpa kugṛhānna nivartate

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् ।
न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्

calatyekena pādena tiṣṭhatyekena buddhimān |
na parīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvamāyatanaṃ tyajet

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् ।
त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्

tyajeddeśamasadvṛttaṃ vāsaṃ sopadravaṃ tyajet |
tyajetkṛpaṇarājānaṃ mitraṃ māyāmayaṃ tyajet

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन ।
रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

arthena kiṃ kṛpaṇahastagatena kena jñānena kiṃ bahuśaṭhāgrahasaṃkulena |
rūpeṇa kiṃ guṇaparākramavarjitena mitreṇa kiṃ vyasanakālaparāṅmukhena

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः ।
अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनोऽपि शत्रुः

adṛṣṭapūrvā bahavaḥ sahāyāḥ sarve padasthasya bhavanti mitrāḥ |
arthairvihīnasya padacyutasya bhavatyakāle svajano'pi śatruḥ

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् ।
मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्

āpatsu mitraṃ jānī yādraṇe śūraṃ rahaḥ śucim |
māryā ca vibhave kṣīṇe durbhikṣe ca priyātithim

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः ।
पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः

vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ śuṣkaṃ saraḥ sārasānirdravyaṃ puruṣaṃ tyajanti gaṇikā bhraṣṭaṃ nṛpaṃ mantriṇaḥ |
puṣpaṃ paryuṣitaṃ tyajanti madhupāḥ dargdha vanāntaṃ mṛgāḥ sarvaḥ kāryavaśājjano hi ramate kasyāsti ko vallabhaḥ

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा ।
मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

lubdhamarthapradānena ślādhyamañjalikarmaṇā |
mūrkhaṃ chandānuvṛttyā ca yāthātathyena paṇḍitam

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः ।
इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः

sadbhāvena hi tuṣyanti devāḥ satpuruṣā dvijāḥ |
itareḥ khādyapānena mānadānena paṇḍitāḥ

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् ।
नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः

uttamaṃ praṇipātena śaṭhaṃ bhedena yojayet |
nīcaṃ svalpapradānena samaṃ tulyaparākramaiḥ

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् ।
अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्

yasyayasya hi yo bhāvastasyatasya hitaṃ vadan |
anupraviśya medhāvī kṣipramātmavaśaṃ nayet

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् ।
विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च

nadīnāṃ ca nakhīnāṃ ca śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām |
viśvāso naiva gantavyaḥ striṣu rājakuleṣu ca

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्

arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpa mānaṃ ca matimānna prikāśayet

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः ।
स्नेहोऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्

hīnadurjanasaṃsarga atyantavirahādaraḥ |
sneho'nyagehavāsaśca nārīsacchīlanāśanam

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः ।
केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko pīḍitaḥ |
kena na vyasanaṃ prāptaṃ śriyaḥ kasya nirantarāḥ

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ।
कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

kor'thaṃ prāpya na garvito bhuvi naraḥ kasyāpadonāgatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko nāma rājñāṃ priyaḥ |
kaḥ kālasya na gocarāntaragataḥ kor'tho gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurānipatitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि ।
यस्मिन्कर्मणि सिद्धेऽपि न दृश्येत फलोदयः ।
विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्

suhṛtsvajanabandhurna buddhiryasya na cātmani |
yasminkarmaṇi siddhe'pi na dṛśyeta phalodayaḥ |
vipattau ca mahadduḥkhaṃ tadvudhaḥ kathamācaret

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः ।
न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्

yasmindeśe na saṃmānaṃ na prītirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamaḥ kaścittaṃ deśaṃ parivarjayet

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः ।
मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ |
mṛtaṃ ca yanna mucyate samarjayasva taddhanam

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः ।
कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्

yadarjitaṃ prāṇaharaiḥ pariśramairmṛtasya taṃ vai vibhajantirikthinaḥ |
kṛtaṃ ca yadduṣkṛtamarthalipsayā tadeva doṣopahatasya yautukam

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः ।
आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्

sañcitaṃ nihitaṃ dravyaṃ parāmṛśyaṃ muhurmuhuḥ |
ākhoriva kadaryasya dhanaṃ duḥ khāya kevalam

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः ।
दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्

nagnā vyasanino rūkṣāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ |
darśayantīha lokasya adātuḥ phalamīdṛśam

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः ।
अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

śikṣayanti ca yācante dehīti kṛpaṇā janāḥ |
avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते ।
तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते

sañcitaṃ kratuśatairna yujyate yācitaṃ guṇavate na dīyate |
tatkadaryaparirakṣitaṃ dhanaṃ corapārthivagṛhe prayujyate

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने ।
कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु

na devebhyo na viprobhyo bandhubhyo naiva cātmane |
kadaryasya dhanaṃ yāti tvagnitaskararājasu

अतिक्लेशेन येऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन

atikleśena ye'pyarthā dharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā bhūtaste kadācana

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता ।
व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता

vidyāghāto hyanabhyāsaḥ strīṇāṃ ghātaḥ kucailatā |
vyādhīnāṃ bhojanaṃ jīrṇaṃ śatrorghātaḥ prapañcatā

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् ।
पृथक्शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्

taskarasya vadho daṇḍaḥ kumitrasyālpabhāṣaṇam |
pṛthakśayyā tu nārīṇāṃ brāhmaṇasyānimantraṇam

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः ।
ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्

durjanāḥ śilpino dāsā duṣṭāśca paṭahāḥ striyaḥ |
tāḍitā mārdavaṃ yānti na te satkārabhājanam

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे ।
मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये

jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavānvyasanāgame |
mitramāpadi kāle ca bhāryāñca vibhavakṣaye

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा ।
षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः

strīṇāṃ dviguṇa āhāraḥ prajñā caiva caturguṇā |
ṣaḍguṇo vyavasāyaśca kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।
न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
na cendhanairjayedvahniṃ na madyena tṛṣāṃ jayet

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः ।
वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

samāṃsairbhojanaiḥ snigdhairmadyairgandhavilepanaiḥ |
vastrairmanoramairmālyaiḥ kāmaḥ strīṣu vijṛmbhate

ब्रह्मचर्येऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् ।
हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

brahmacarye'pi vaktavyaṃ prāptaṃ manmathaceṣṭitam |
hṛdyaṃ hi puruṣaṃ dṛṣṭvā yoniḥ praklidyate striyāḥ

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ।
योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक

suveṣaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ yadi vā sutam |
yoniḥ klidyati nārīṇāṃ satyaṃsatyaṃ hi śaunaka

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच ।
तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः

nadyaśca nāryaśca samasvabhāvāḥ svatantrabhāve gamanādikeca |
toyaiśca doṣaiśca nipātayanti nadyo hi kūlāni kulā ni nāryaḥ

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् ।
नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

nadī pātayate kūlaṃ nārī pātayate kulam |
nārīṇāñca nadīnāṃ ca svacchandā lalitā gatiḥ

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् ।
सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च

na tṛptirasti śiṣṭānāmiṣṭānāṃ priyavādinām |
sukhānāñca sutānāñca jīvitasya varasya ca

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन ।
न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन

rājā na tapto dhanasaṃcayena na sāgarastṛptimagājjalena |
na paṇḍitastṛpyati bhāṣitena tṛptaṃ na cakṣurnṛpadarśanena

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् ।
जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्

svakarma dharmārjitajīvitānāṃ śāstreṣu dāreṣu sadā ratānām |
jitendriyāṇāmatithipriyāṇāṃ gṛhe'pi mokṣaḥ puruṣottamānām

मनोऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः ।
वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः

mano'nukūlāḥ pramadārūpavatyaḥ svalaṅkṛtāḥ |
vasaḥ prāsādapṛṣṭheṣu svargaḥ syācchubhakarmaṇaḥ

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया ।
न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

na dānena na mānena nārjavena na savayā |
na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamā striyaḥ

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् ।
शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः

śanairvidyā śanairthāḥ śanaiḥ parvatamāruhet |
śanaiḥ kāmaṃ ca dharmaṃ ca pañcaitāni śanaiḥ śanaiḥ

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् ।
शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्

śāśvataṃ devapūjādi vipradānaṃ ca śāśvatam |
śāśvataṃ saguṇā vidyā suhṛnmitraṃ ca śāśvatam

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः ।
ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

ye bālabhāvānna paṭhanti vidyāṃ ye yauvanasthā hyadhanātmadārāḥ |
te śocanīyā iha jīvaloke manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः ।
सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्

paṭhane bhojane cittaṃ na kuryācchāstrasevakaḥ |
sudūramapi vidyārtho vrajedgaruḍavegavān

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः ।
ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्

ye bālabhāve na paṭhanti vidyāṃ kāmāturā yauvananaṣṭavittāḥ |
te vṛddhabāve paribhūyamānāḥ saṃdahyamānāḥ śiśire yathābjam

तर्केऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

tarke'pratiṣṭhā śrutayo vibhinnāḥ nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam |
dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।
नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca |
netravakravikārābhyāṃ lakṣyate'ntargataṃ manaḥ

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ।
उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्

anuktamapyūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ |
udīritorthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāśca nāgāśca vahanti darśitam

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च ।
योगाद्भ्रष्टः सत्यधृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च

arthādbhraṣṭastīrthayātrāṃ tu gacchetsatyādbhraṣṭo rauravaṃ vai vrajecca |
yogādbhraṣṭaḥ satyadhṛtiñca gacchedrājyādbhraṣṭo mṛgayāyāṃ vrajecca