Chapter 14: The lunar line: Soma, Budha, Pururava and Urvashi

अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः ।
यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः

athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ |
yasminnailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ

सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रद सरोरुहात् ।
जातस्यासीत् सुतो धातुः अत्रिः पितृसमो गुणैः

sahasraśirasaḥ puṃso nābhihrada saroruhāt |
jātasyāsīt suto dhātuḥ atriḥ pitṛsamo guṇaiḥ

तस्य दृग्भ्योऽभवत् पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल ।
विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः

tasya dṛgbhyo'bhavat putraḥ somo'mṛtamayaḥ kila |
viprauṣadhyuḍugaṇānāṃ brahmaṇā kalpitaḥ patiḥ

सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् ।
पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात्

so'yajad rājasūyena vijitya bhuvanatrayam |
patnīṃ bṛhaspaterdarpāt tārāṃ nāmāharad balāt

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् ।
नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः

yadā sa devaguruṇā yācito'bhīkṣṇaśo madāt |
nātyajat tatkṛte jajñe suradānavavigrahaḥ

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषाद् अग्रहीत् सासुरोडुपम् ।
हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः

śukro bṛhaspaterdveṣād agrahīt sāsuroḍupam |
haro gurusutaṃ snehāt sarvabhūtagaṇāvṛtaḥ

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् ।
सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः

sarvadevagaṇopeto mahendro gurumanvayāt |
surāsuravināśo'bhūt samarastārakāmayaḥ

निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् ।
तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छद् अन्तर्वत्नीमवैत् पतिः

nivedito'thāṅgirasā somaṃ nirbhartsya viśvakṛt |
tārāṃ svabhartre prāyacchad antarvatnīmavait patiḥ

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रात् आहितं परैः ।
नाहं त्वां भस्मसात्कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकः सति

tyaja tyajāśu duṣprajñe matkṣetrāt āhitaṃ paraiḥ |
nāhaṃ tvāṃ bhasmasātkuryāṃ striyaṃ sāntānikaḥ sati

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् ।
स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च

tatyāja vrīḍitā tārā kumāraṃ kanakaprabham |
spṛhāmāṅgirasaścakre kumāre soma eva ca

ममायं न तवेत्युच्चैः तस्मिन् विवदमानयोः ।
पप्रच्छुः ऋषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा

mamāyaṃ na tavetyuccaiḥ tasmin vivadamānayoḥ |
papracchuḥ ṛṣayo devā naivoce vrīḍitā tu sā

कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया ।
किं न वोचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे

kumāro mātaraṃ prāha kupito'līkalajjayā |
kiṃ na vocasyasadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् ।
सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत्

brahmā tāṃ raha āhūya samaprākṣīcca sāntvayan |
somasyetyāha śanakaiḥ somastaṃ tāvadagrahīt

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप ।
बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम्

tasyātmayonirakṛta budha ityabhidhāṃ nṛpa |
buddhyā gambhīrayā yena putreṇāpoḍurāṇmudam

ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः ।
तस्य रूपगुणौदार्य शीलद्रविणविक्रमान्

tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ ya udāhṛtaḥ |
tasya rūpaguṇaudārya śīladraviṇavikramān

श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा ।
तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता

śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānān surarṣiṇā |
tadantikamupeyāya devī smaraśarārditā

मित्रावरुणयोः शापाद् आपन्ना नरलोकताम् ।
निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् ।
धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके

mitrāvaruṇayoḥ śāpād āpannā naralokatām |
niśamya puruṣaśreṣṭhaṃ kandarpamiva rūpiṇam |
dhṛtiṃ viṣṭabhya lalanā upatasthe tadantike

स तां विलोक्य नृपतिः हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः

sa tāṃ vilokya nṛpatiḥ harṣeṇotphullalocanaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ

स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् ।
संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः

svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim |
saṃramasva mayā sākaṃ ratirnau śāśvatīḥ samāḥ

कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर ।
यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया

kasyāstvayi na sajjeta mano dṛṣṭiśca sundara |
yadaṅgāntaramāsādya cyavate ha riraṃsayā

एतौ उरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद ।
संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः

etau uraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada |
saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghyaḥ strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यात् नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् ।
विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः

ghṛtaṃ me vīra bhakṣyaṃ syāt nekṣe tvānyatra maithunāt |
vivāsasaṃ tat tatheti pratipede mahāmanāḥ

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् ।
को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम्

aho rūpamaho bhāvo naralokavimohanam |
ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayamāgatām

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः ।
रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु

tayā sa puruṣaśreṣṭho ramayantyā yathārhataḥ |
reme suravihāreṣu kāmaṃ caitrarathādiṣu

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्क गन्धया ।
तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून्

ramamāṇastayā devyā padmakiñjalka gandhayā |
tanmukhāmodamuṣito mumude'hargaṇān bahūn

अपश्यन् उर्वशीं इन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् ।
उर्वशीरहितं मह्यं आस्थानं नातिशोभते

apaśyan urvaśīṃ indro gandharvān samacodayat |
urvaśīrahitaṃ mahyaṃ āsthānaṃ nātiśobhate

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते ।
उर्वश्या उरणौ जह्रुः न्यस्तौ राजनि जायया

te upetya mahārātre tamasi pratyupasthite |
urvaśyā uraṇau jahruḥ nyastau rājani jāyayā

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोः नीयमानयोः ।
हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना

niśamyākranditaṃ devī putrayoḥ nīyamānayoḥ |
hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā

यद् विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः ।
यः शेते निशि संत्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान्

yad viśrambhādahaṃ naṣṭā hṛtāpatyā ca dasyubhiḥ |
yaḥ śete niśi saṃtrasto yathā nārī divā pumān

इति वाक् सायकैर्बिद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः ।
निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा

iti vāk sāyakairbiddhaḥ pratottrairiva kuñjaraḥ |
niśi nistriṃśamādāya vivastro'bhyadravad ruṣā

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः ।
आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम्

te visṛjyoraṇau tatra vyadyotanta sma vidyutaḥ |
ādāya meṣāvāyāntaṃ nagnamaikṣata sā patim

ऐलोऽपि शयने जायां अपश्यन् विमना इव ।
तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन् महीम्

ailo'pi śayane jāyāṃ apaśyan vimanā iva |
taccitto vihvalaḥ śocan babhrāmonmattavan mahīm

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः ।
पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूक्तं पुरूरवाः

sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāṃ ca tatsakhīḥ |
pañca prahṛṣṭavadanāḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि ।
मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै

aho jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi |
māṃ tvamadyāpyanirvṛtya vacāṃsi kṛṇavāvahai

सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया ।
खादन्त्येनं वृका गृध्राः त्वत्प्रसादस्य नास्पदम्

sudeho'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā |
khādantyenaṃ vṛkā gṛdhrāḥ tvatprasādasya nāspadam

मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे ।
क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा

mā mṛthāḥ puruṣo'si tvaṃ mā sma tvādyurvṛkā ime |
kvāpi sakhyaṃ na vai strīṇāṃ vṛkāṇāṃ hṛdayaṃ yathā

स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः ।
घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत

striyo hyakaruṇāḥ krūrā durmarṣāḥ priyasāhasāḥ |
ghnantyalpārthe'pi viśrabdhaṃ patiṃ bhrātaramapyuta

विधायालीकविश्रम्भं अज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः ।
नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः

vidhāyālīkaviśrambhaṃ ajñeṣu tyaktasauhṛdāḥ |
navaṃ navamabhīpsantyaḥ puṃścalyaḥ svairavṛttayaḥ

संवत्सरान्ते हि भवान् एकरात्रं मयेश्वरः ।
वस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः

saṃvatsarānte hi bhavān ekarātraṃ mayeśvaraḥ |
vasyatyapatyāni ca te bhaviṣyantyaparāṇi bhoḥ

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् ।
पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम्

antarvatnīmupālakṣya devīṃ sa prayayau purīm |
punastatra gato'bdānte urvaśīṃ vīramātaram

उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् ।
अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम्

upalabhya mudā yuktaḥ samuvāsa tayā niśām |
athainamurvaśī prāha kṛpaṇaṃ virahāturam

गन्धर्वान् उपधावेमान् तुभ्यं दास्यन्ति मामिति ।
तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप ।
उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने

gandharvān upadhāvemān tubhyaṃ dāsyanti māmiti |
tasya saṃstuvatastuṣṭā agnisthālīṃ dadurnṛpa |
urvaśīṃ manyamānastāṃ so'budhyata caran vane

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि ।
त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत

sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛhānādhyāyato niśi |
tretāyāṃ sampravṛttāyāṃ manasi trayyavartata

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः ।
तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया

sthālīsthānaṃ gato'śvatthaṃ śamīgarbhaṃ vilakṣya saḥ |
tena dve araṇī kṛtvā urvaśīlokakāmyayā

उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन् अधरारणिमुत्तराम् ।
आत्मानं उभयोर्मध्ये यत्तत् प्रजननं प्रभुः

urvaśīṃ mantrato dhyāyan adharāraṇimuttarām |
ātmānaṃ ubhayormadhye yattat prajananaṃ prabhuḥ

तस्य निर्मन्थनात् जातो जातवेदा विभावसुः ।
त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत्

tasya nirmanthanāt jāto jātavedā vibhāvasuḥ |
trayyā sa vidyayā rājñā putratve kalpitastrivṛt

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तं अधोक्षजम् ।
उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम्

tenāyajata yajñeśaṃ bhagavantaṃ adhokṣajam |
urvaśīlokamanvicchan sarvadevamayaṃ harim

एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः ।
देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च

eka eva purā vedaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ |
devo nārāyaṇo nānya eko'gnirvarṇa eva ca

पुरूरवस एवासीत् त्वयी त्रेतामुखे नृप ।
अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान्

purūravasa evāsīt tvayī tretāmukhe nṛpa |
agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvameyivān