Chapter 10: The leela of Shri Rama, from birth to coronation

खट्वांगात दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवाः ।
अजस्ततो महाराजः तस्मात् दशरथोऽभवत्

khaṭvāṃgāta dīrghabāhuśca raghustasmāt pṛthuśravāḥ |
ajastato mahārājaḥ tasmāt daśaratho'bhavat

तस्यापि भगवान् एष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरिः ।
अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थितः सुरैः ।
रामलक्ष्मणभरत शत्रुघ्ना इति संज्ञया

tasyāpi bhagavān eṣa sākṣād brahmamayo hariḥ |
aṃśāṃśena caturdhāgāt putratvaṃ prārthitaḥ suraiḥ |
rāmalakṣmaṇabharata śatrughnā iti saṃjñayā

तस्यानुचरितं राजन् ऋषिभिः तत्त्वदर्शिभिः ।
श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहुः

tasyānucaritaṃ rājan ṛṣibhiḥ tattvadarśibhiḥ |
śrutaṃ hi varṇitaṃ bhūri tvayā sītāpatermuhuḥ

गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं
पद्मपद्भ्यां प्रियायाः ।
पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो
यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् ।
वैरूप्यात् शूर्पणख्याः प्रियविरहरुषाऽऽ
रोपितभ्रूविजृम्भ ।
त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः खलदवदहनः
कोसलेन्द्रोऽवतान्नः

gurvarthe tyaktarājyo vyacaradanuvanaṃ
padmapadbhyāṃ priyāyāḥ |
pāṇisparśākṣamābhyāṃ mṛjitapatharujo
yo harīndrānujābhyām |
vairūpyāt śūrpaṇakhyāḥ priyaviraharuṣā''
ropitabhrūvijṛmbha |
trastābdhirbaddhasetuḥ khaladavadahanaḥ
kosalendro'vatānnaḥ

विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचराः ।
पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुंगवाः

viśvāmitrādhvare yena mārīcādyā niśācarāḥ |
paśyato lakṣmaṇasyaiva hatā nairṛtapuṃgavāḥ

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं
सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् ॥
आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं
सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये

yo lokavīrasamitau dhanuraiśamugraṃ
sītāsvayaṃvaragṛhe triśatopanītam ||
ādāya bālagajalīla ivekṣuyaṣṭiṃ
sajjyīkṛtaṃ nṛpa vikṛṣya babhañja madhye

जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां ।
सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् ॥
मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं ।
दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम्

jitvānurūpaguṇaśīlavayo'ṅgarūpāṃ |
sītābhidhāṃ śriyamurasyabhilabdhamānām ||
mārge vrajan bhṛgupatervyanayat prarūḍhaṃ |
darpaṃ mahīmakṛta yastrirarājabījām

यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं ।
स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः ॥
राज्यं श्रियं प्रणयिनः सुहृदो निवासं ।
त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्गः

yaḥ satyapāśaparivītapiturnideśaṃ |
straiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥ ||
rājyaṃ śriyaṃ praṇayinaḥ suhṛdo nivāsaṃ |
tyaktvā yayau vanamasūniva muktasaṅgaḥ

रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेः ।
तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् ॥
जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय ।
कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम्

rakṣaḥsvasurvyakṛta rūpamaśuddhabuddheḥ |
tasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn ||
jaghne caturdaśasahasramapāraṇīya |
kodaṇḍapāṇiraṭamāna uvāsa kṛcchram

सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन ।
सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण ॥
जघ्नेऽद्भुतैण वपुषाऽऽश्रमतोऽपकृष्टो ।
मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः

sītākathāśravaṇadīpitahṛcchayena |
sṛṣṭaṃ vilokya nṛpate daśakandhareṇa ||
jaghne'dbhutaiṇa vapuṣā''śramato'pakṛṣṭo |
mārīcamāśu viśikhena yathā kamugraḥ

रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं ।
वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् ॥
भ्रात्रा वने कृपणवत्प्रियया वियुक्तः ।
स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार

rakṣo'dhamena vṛkavad vipine'samakṣaṃ |
vaideharājaduhitaryapayāpitāyām ||
bhrātrā vane kṛpaṇavatpriyayā viyuktaḥ |
strīsaṅgināṃ gatimiti prathayaṃścacāra

दग्ध्वाऽऽत्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं ।
सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः ॥
बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यैः ।
वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्घ्रि

dagdhvā''tmakṛtyahatakṛtyamahan kabandhaṃ |
sakhyaṃ vidhāya kapibhirdayitāgatiṃ taiḥ ||
buddhvātha vālini hate plavagendrasainyaiḥ |
velāmagāt sa manujo'jabhavārcitāṅghri

यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात ।
सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः ॥
सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी ।
पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत्

yadroṣavibhramavivṛttakaṭākṣapāta |
sambhrāntanakramakaro bhayagīrṇaghoṣaḥ ||
sindhuḥ śirasyarhaṇaṃ parigṛhya rūpī |
pādāravindamupagamya babhāṣa etat

न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् ।
कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् ॥
यत्सत्त्वतः सुरगणा रजसः प्रजेशा ।
मन्योश्च भूतपतयः स भवान्गुणेशः

na tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo nu vidāma bhūman |
kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam ||
yatsattvataḥ suragaṇā rajasaḥ prajeśā |
manyośca bhūtapatayaḥ sa bhavānguṇeśaḥ

कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं ।
त्रैलोक्य रावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् ॥
बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै ।
गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः

kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso'vamehaṃ |
trailokya rāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm ||
badhnīhi setumiha te yaśaso vitatyai |
gāyanti digvijayino yamupetya bhūpāḥ

बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः ।
सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः ॥
सुग्रीवनीलहनुमत् प्रमुखैरनीकैः ।
लङ्कां विभीषणदृशाविशदग्रदग्धाम्

baddhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ |
setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ ||
sugrīvanīlahanumat pramukhairanīkaiḥ |
laṅkāṃ vibhīṣaṇadṛśāviśadagradagdhām

सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ ।
श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का ॥
निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ ।
श्रृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा

sā vānarendrabalaruddhavihārakoṣṭha |
śrīdvāragopurasadovalabhīviṭaṅkā ||
nirbhajyamānadhiṣaṇadhvajahemakumbha |
śrṛṅgāṭakā gajakulairhradinīva ghūrṇā

रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ ।
धूम्राक्ष दुर्मुख सुरान्तनरान्तकादीन् ॥
पुत्रं प्रहस्त मतिकाय विकम्पनादीन् ।
सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम्

rakṣaḥpatistadavalokya nikumbhakumbha |
dhūmrākṣa durmukha surāntanarāntakādīn ||
putraṃ prahasta matikāya vikampanādīn |
sarvānugān samahinodatha kumbhakarṇam

तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप ।
प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमर खड्गदुर्गाम् ॥
सुग्रीवलक्ष्मण मरुत्सुतगन्धमाद ।
नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिः अन्वितोऽगात्

tāṃ yātudhānapṛtanāmasiśūlacāpa |
prāsarṣṭiśaktiśaratomara khaḍgadurgām ||
sugrīvalakṣmaṇa marutsutagandhamāda |
nīlāṅgadarkṣapanasādibhiḥ anvito'gāt

तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे ।
द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः ॥
जघ्नुर्द्रुमैः गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्याः ।
सीताभिमर्षहतमङ्गल रावणेशान्

te'nīkapā raghupaterabhipatya sarve |
dvandvaṃ varūthamibhapattirathāśvayodhaiḥ ||
jaghnurdrumaiḥ girigadeṣubhiraṅgadādyāḥ |
sītābhimarṣahatamaṅgala rāvaṇeśān

रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट ।
आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् ॥
स्वःस्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते ।
विभ्राजमानमहनन्निशितैः क्षुरप्रैः

rakṣaḥpatiḥ svabalanaṣṭimavekṣya ruṣṭa |
āruhya yānakamathābhisasāra rāmam ||
svaḥsyandane dyumati mātalinopanīte |
vibhrājamānamahananniśitaiḥ kṣurapraiḥ

रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्नः ।
कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते ॥
त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य ।
यच्छामि काल इव कर्तुरलंघ्यवीर्यः

rāmastamāha puruṣādapurīṣa yannaḥ |
kāntāsamakṣamasatāpahṛtā śvavat te ||
tyaktatrapasya phalamadya jugupsitasya |
yacchāmi kāla iva karturalaṃghyavīryaḥ

एवं क्षिपन्धनुषि संधितमुत्ससर्ज ।
बाणं स वज्रमिव तद्हृदयं बिभेद ॥
सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमानाद् ।
हाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्तः

evaṃ kṣipandhanuṣi saṃdhitamutsasarja |
bāṇaṃ sa vajramiva tadhṛdayaṃ bibheda ||
so'sṛg vaman daśamukhairnyapatad vimānād |
hāheti jalpati jane sukṛtīva riktaḥ

ततो निष्क्रम्य लंकाया यातुधान्यः सहस्रशः ।
मन्दोदर्या समं तस्मिन् प्ररुदन्त्य उपाद्रवन्

tato niṣkramya laṃkāyā yātudhānyaḥ sahasraśaḥ |
mandodaryā samaṃ tasmin prarudantya upādravan

स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् ।
रुरुदुः सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना

svān svān bandhūn pariṣvajya lakṣmaṇeṣubhirarditān |
ruruduḥ susvaraṃ dīnā ghnantya ātmānamātmanā

हा हताः स्म वयं नाथ लोकरावण रावण ।
कं यायाच्छरणं लंका त्वद्विहीना परार्दिता

hā hatāḥ sma vayaṃ nātha lokarāvaṇa rāvaṇa |
kaṃ yāyāccharaṇaṃ laṃkā tvadvihīnā parārditā

न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गतः ।
तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम्

na vai veda mahābhāga bhavān kāmavaśaṃ gataḥ |
tejo'nubhāvaṃ sītāyā yena nīto daśāmimām

कृतैषा विधवा लंका वयं च कुलनन्दन ।
देहः कृतोऽन्नं गृध्राणां आत्मा नरकहेतवे

kṛtaiṣā vidhavā laṃkā vayaṃ ca kulanandana |
dehaḥ kṛto'nnaṃ gṛdhrāṇāṃ ātmā narakahetave

स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदितः ।
पितृमेधविधानेन यदुक्तं सांपरायिकम्

svānāṃ vibhīṣaṇaścakre kosalendrānumoditaḥ |
pitṛmedhavidhānena yaduktaṃ sāṃparāyikam

ततो ददर्श भगवान् अशोकवनिकाश्रमे ।
क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमास्थिताम्

tato dadarśa bhagavān aśokavanikāśrame |
kṣāmāṃ svavirahavyādhiṃ śiṃśapāmūlamāsthitām

रामः प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकंपत ।
आत्मसंदर्शनाह्लाद विकसन् मुखपंकजाम्

rāmaḥ priyatamāṃ bhāryāṃ dīnāṃ vīkṣyānvakaṃpata |
ātmasaṃdarśanāhlāda vikasan mukhapaṃkajām

आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युतः ।
विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम्

āropyāruruhe yānaṃ bhrātṛbhyāṃ hanumadyutaḥ |
vibhīṣaṇāya bhagavān dattvā rakṣogaṇeśatām

लंकामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रतः पुरीम् ।
अवकीर्यमाणः कुसुमैः लोकपालार्पितैः पथि

laṃkāmāyuśca kalpāntaṃ yayau cīrṇavrataḥ purīm |
avakīryamāṇaḥ kusumaiḥ lokapālārpitaiḥ pathi

उपगीयमानचरितः शतधृत्यादिभिर्मुदा ।
गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम्

upagīyamānacaritaḥ śatadhṛtyādibhirmudā |
gomūtrayāvakaṃ śrutvā bhrātaraṃ valkalāmbaram

महाकारुणिकोऽतप्यत् जटिलं स्थण्डिलेशयम् ।
भरतः प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितैः

mahākāruṇiko'tapyat jaṭilaṃ sthaṇḍileśayam |
bharataḥ prāptamākarṇya paurāmātyapurohitaiḥ

पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ।
नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनिःस्वनैः

pāduke śirasi nyasya rāmaṃ pratyudyato'grajam |
nandigrāmāt svaśibirād gītavāditraniḥsvanaiḥ

ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठद्भिः ब्रह्मवादिभिः ।
स्वर्णकक्षपताकाभिः हैमैश्चित्रध्वजै रथैः

brahmaghoṣeṇa ca muhuḥ paṭhadbhiḥ brahmavādibhiḥ |
svarṇakakṣapatākābhiḥ haimaiścitradhvajai rathaiḥ

सदश्वै रुक्मसन्नाहैः भटैः पुरटवर्मभिः ।
श्रेणीभिर्वारमुख्याभिः भृत्यैश्चैव पदानुगैः

sadaśvai rukmasannāhaiḥ bhaṭaiḥ puraṭavarmabhiḥ |
śreṇībhirvāramukhyābhiḥ bhṛtyaiścaiva padānugaiḥ

पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च ।
पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षणः

pārameṣṭhyānyupādāya paṇyānyuccāvacāni ca |
pādayornyapatat premṇā praklinnahṛdayekṣaṇaḥ

पादुके न्यस्य पुरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः ।
तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलैः

pāduke nyasya purataḥ prāñjalirbāṣpalocanaḥ |
tamāśliṣya ciraṃ dorbhyāṃ snāpayan netrajairjalaiḥ

रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमाः ।
तेभ्यः स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृतः

rāmo lakṣmaṇasītābhyāṃ viprebhyo ye'rhasattamāḥ |
tebhyaḥ svayaṃ namaścakre prajābhiśca namaskṛtaḥ

धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् ।
उत्तराः कोसला माल्यैः किरन्तो ननृतुर्मुदा

dhunvanta uttarāsaṅgān patiṃ vīkṣya cirāgatam |
uttarāḥ kosalā mālyaiḥ kiranto nanṛturmudā

पादुके भरतोऽगृह्णात् चामरव्यजनोत्तमे ।
विभीषणः ससुग्रीवः श्वेतच्छत्रं मरुत्सुतः

pāduke bharato'gṛhṇāt cāmaravyajanottame |
vibhīṣaṇaḥ sasugrīvaḥ śvetacchatraṃ marutsutaḥ

धनुर्निषङ्गान् शत्रुघ्नः सीता तीर्थकमण्डलुम् ।
अबिभ्रदङ्गदः खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण् नृप

dhanurniṣaṅgān śatrughnaḥ sītā tīrthakamaṇḍalum |
abibhradaṅgadaḥ khaḍgaṃ haimaṃ carmarkṣarāṇ nṛpa

पुष्पकस्थोऽन्वितः स्त्रीभिः स्तूयमानश्च वन्दिभिः ।
विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदितः

puṣpakastho'nvitaḥ strībhiḥ stūyamānaśca vandibhiḥ |
vireje bhagavān rājan grahaiścandra ivoditaḥ

भ्रात्राभिर्नन्दितः सोऽपि सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् ।
प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नीः स्वमातरम्

bhrātrābhirnanditaḥ so'pi sotsavāṃ prāviśat purīm |
praviśya rājabhavanaṃ gurupatnīḥ svamātaram

गुरून् वयस्यावरजान् पूजितः प्रत्यपूजयत् ।
वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतुः

gurūn vayasyāvarajān pūjitaḥ pratyapūjayat |
vaidehī lakṣmaṇaścaiva yathāvat samupeyatuḥ

पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिताः ।
आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहुः शुचः

putrān svamātarastāstu prāṇāṃstanva ivotthitāḥ |
āropyāṅke'bhiṣiñcantyo bāṣpaughairvijahuḥ śucaḥ

जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धैः समं गुरुः ।
अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतुःसिन्धुजलादिभिः

jaṭā nirmucya vidhivat kulavṛddhaiḥ samaṃ guruḥ |
abhyaṣiñcad yathaivendraṃ catuḥsindhujalādibhiḥ

एवं कृतशिरःस्नानः सुवासाः स्रग्व्यलंकृतः ।
स्वलंकृतैः सुवासोभिः भ्रातृभिर्भार्यया बभौ

evaṃ kṛtaśiraḥsnānaḥ suvāsāḥ sragvyalaṃkṛtaḥ |
svalaṃkṛtaiḥ suvāsobhiḥ bhrātṛbhirbhāryayā babhau

अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादितः ।
प्रजाः स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विताः ।
जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम्

agrahīdāsanaṃ bhrātrā praṇipatya prasāditaḥ |
prajāḥ svadharmaniratā varṇāśramaguṇānvitāḥ |
jugopa pitṛvad rāmo menire pitaraṃ ca tam

त्रेतायां वर्तमानायां कालः कृतसमोऽभवत् ।
रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे

tretāyāṃ vartamānāyāṃ kālaḥ kṛtasamo'bhavat |
rāme rājani dharmajñe sarvabhūtasukhāvahe

वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धवः ।
सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ

vanāni nadyo girayo varṣāṇi dvīpasindhavaḥ |
sarve kāmadughā āsan prajānāṃ bharatarṣabha

नाधिव्याधिजराग्लानि दुःखशोकभयक्लमाः ।
मृत्युश्च अनिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे

nādhivyādhijarāglāni duḥkhaśokabhayaklamāḥ |
mṛtyuśca anicchatāṃ nāsīd rāme rājanyadhokṣaje

एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरितः शुचिः ।
स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत्

ekapatnīvratadharo rājarṣicaritaḥ śuciḥ |
svadharmaṃ gṛhamedhīyaṃ śikṣayan svayamācarat

प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती ।
भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः सीताहरन्मनः

premṇānuvṛttyā śīlena praśrayāvanatā satī |
bhiyā hriyā ca bhāvajñā bhartuḥ sītāharanmanaḥ