Chapter 24: The Matsya avatar saves Satyavrata and the Vedas

भगवन् श्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम्

bhagavan śrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ |
avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।
तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः

yadarthamadadhād rūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam |
tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ

एतन्नो भगवन्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्

etanno bhagavansarvaṃ yathāvadvaktumarhasi |
uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham

इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बान्बादरायणिः ।
उवाच चरितं विष्णोः मत्स्यरूपेण यत्कृतम्

ityukto viṣṇurātena bhagavān bānbādarāyaṇiḥ |
uvāca caritaṃ viṣṇoḥ matsyarūpeṇa yatkṛtam

गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः ।
रक्षां इच्छन् तनु धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि

goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ |
rakṣāṃ icchan tanu dhatte dharmasyārthasya caiva hi

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।
नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः

uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ |
noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ

आसीद् अतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप

āsīd atītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ |
samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa

कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत्

kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī |
mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo'ntike'harat

ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः

jñātvā tad dānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam |
dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ

तत्र राजऋषिः कश्चित् नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।
नारायणपरोऽतप्यत् तपः स सलिलाशनः

tatra rājaṛṣiḥ kaścit nāmnā satyavrato mahān |
nārāyaṇaparo'tapyat tapaḥ sa salilāśanaḥ

योऽसौ अस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः

yo'sau asmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ |
śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।
तस्याञ्जलि उदके काचित् शफर्येकाभ्यपद्यत

ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam |
tasyāñjali udake kācit śapharyekābhyapadyata

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।
उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः

satyavrato'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata |
utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ

तं आह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले

taṃ āha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam |
yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala |
kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।
अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे

tamātmano'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam |
ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe

तस्या दीनतरं वाक्यं आश्रुत्य स महीपतिः ।
कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम्

tasyā dīnataraṃ vākyaṃ āśrutya sa mahīpatiḥ |
kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।
अलब्ध्वाऽऽत्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम्

sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau |
alabdhvā''tmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim

नाहं कमण्डलौ अवस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।
कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम्

nāhaṃ kamaṇḍalau avasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe |
kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।
तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत

sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake |
tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata

न मे एतद् अलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।
पृथु देहि पदं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गता

na me etad alaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam |
pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yattvāhaṃ śaraṇaṃ gatā

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।
तद् आवृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत

tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare |
tad āvṛtyātmanā so'yaṃ mahāmīno'nvavardhata

नैतन्मे स्वस्तये राजन् उदकं सलिलौकसः ।
निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि

naitanme svastaye rājan udakaṃ salilaukasaḥ |
nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini

इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।
जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम्

ityuktaḥ so'nayanmatsyaṃ tatra tatrāvidāsini |
jalāśaye'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipajjhaṣam

क्षिप्यमाणस्तमाहेदं इह मां मकरादयः ।
अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि

kṣipyamāṇastamāhedaṃ iha māṃ makarādayaḥ |
adantyatibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।
तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्

evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm |
tamāha ko bhavān asmān matsyarūpeṇa mohayan

नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा ।
यो भवान् योजनशतं अह्नाभिव्यानशे सरः

naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo'smābhiḥ śruto'pi vā |
yo bhavān yojanaśataṃ ahnābhivyānaśe saraḥ

नूनं त्वं भगवान् साक्षात् हरिर्नारायणोऽव्ययः ।
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्

nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāt harirnārāyaṇo'vyayaḥ |
anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर ।
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो

namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpattyapyayeśvara |
bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hyātmagatirvibho

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।
ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम्

sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ |
jñātumicchāmyado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं
मृषा भवेत्सर्वसुहृत् प्रियात्मनः ।
यथेतरेषां पृथगात्मनां सतां
अदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः

na te'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ
mṛṣā bhavetsarvasuhṛt priyātmanaḥ |
yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satāṃ
adīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ

इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः
सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।
विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवीत्
चिकीर्षुः एकान्तजनप्रियः प्रियम्

iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ jagatpatiḥ
satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye |
vihartukāmaḥ pralayārṇave'bravīt
cikīrṣuḥ ekāntajanapriyaḥ priyam

सप्तमे ह्यद्यतनाद् ऊर्ध्वं अहन्येतदरिन्दम ।
निमंक्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्

saptame hyadyatanād ūrdhvaṃ ahanyetadarindama |
nimaṃkṣyatyapyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।
उपस्थास्यति नौः काचिद् विशाला त्वां मयेरिता

trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā |
upasthāsyati nauḥ kācid viśālā tvāṃ mayeritā

त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजानि उच्चावचानि च ।
सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः

tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījāni uccāvacāni ca |
saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ

आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लवः ।
एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा

āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasyaviklavaḥ |
ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।
उपस्थितस्य मे शृंगे निबध्नीहि महाहिना

dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā |
upasthitasya me śṛṃge nibadhnīhi mahāhinā

अहं त्वां ऋषिभिः साकं सहनावमुदन्वति ।
विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो

ahaṃ tvāṃ ṛṣibhiḥ sākaṃ sahanāvamudanvati |
vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।
वेत्स्यसि अनुगृहीतं मे संप्रश्नैर्विवृतं हृदि

madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam |
vetsyasi anugṛhītaṃ me saṃpraśnairvivṛtaṃ hṛdi

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।
सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत्

itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata |
so'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदंमुखः ।
निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः

āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṃmukhaḥ |
niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ

ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।
वर्धमानो महामेघैः वर्षद्भिः समदृश्यत

tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm |
vardhamāno mahāmeghaiḥ varṣadbhiḥ samadṛśyata

ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।
तामारुरोह विप्रेन्द्रैः आदायौषधिवीरुधः

dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām |
tāmāruroha viprendraiḥ ādāyauṣadhivīrudhaḥ

तं ऊचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।
स वै नः संक्स्द् अस्माद् अविता शं विधास्यति

taṃ ūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam |
sa vai naḥ saṃksd asmād avitā śaṃ vidhāsyati

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे ।
एकशृंगधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः

so'nudhyātastato rājñā prādurāsīn mahārṇave |
ekaśṛṃgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ

निबध्य नावं तत् श्रृंगे यथोक्तो हरिणा पुरा ।
वरत्रेणाहिना तुष्टः तुष्टाव मधुसूदनम्

nibadhya nāvaṃ tat śrṛṃge yathokto hariṇā purā |
varatreṇāhinā tuṣṭaḥ tuṣṭāva madhusūdanam

अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदः
तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।
यदृच्छयेहोपसृता यमाप्नुयुः
विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्

anādyavidyopahatātmasaṃvidaḥ
tanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ |
yadṛcchayehopasṛtā yamāpnuyuḥ
vimuktido naḥ paramo gururbhavān

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धनः
सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् ।
यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं
ग्रन्थिं स भिन्द्याद् हृदयं स नो गुरुः

jano'budho'yaṃ nijakarmabandhanaḥ
sukhecchayā karma samīhate'sukham |
yatsevayā tāṃ vidhunotyasanmatiṃ
granthiṃ sa bhindyād hṛdayaṃ sa no guruḥ

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं
पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः ।
भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो
भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः

yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ
pumān vijahyān malamātmanastamaḥ |
bhajeta varṇaṃ nijameṣa so'vyayo
bhūyāt sa īśaḥ paramo gurorguruḥ

न यत्प्रसादायुतभागलेशं
अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।
कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसः
तं ईश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये

na yatprasādāyutabhāgaleśaṃ
anye ca devā guravo janāḥ svayam |
kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsaḥ
taṃ īśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतः
तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः ।
त्वं अर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो
वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम्

acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛtaḥ
tathā janasyāviduṣo'budho guruḥ |
tvaṃ arkadṛk sarvadṛśāṃ samīkṣaṇo
vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं
यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा
प्रपद्यते येन जनो निजं पदम्

jano janasyādiśate'satīṃ gatiṃ
yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ |
tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā
prapadyate yena jano nijaṃ padam

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो
ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीः
जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः

tvaṃ sarvalokasya suhṛt priyeśvaro
hyātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ |
tathāpi loko na bhavantamandhadhīḥ
jānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ

तं त्वामहं देववरं वरेण्यं
प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।
छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभिः
ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः

taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ
prapadya īśaṃ pratibodhanāya |
chindhyarthadīpairbhagavan vacobhiḥ
granthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ

इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवान् आदिपूरुषः ।
मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरन् तत्त्वमब्रवीत्

ityuktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavān ādipūruṣaḥ |
matsyarūpī mahāmbhodhau viharan tattvamabravīt

पुराणसंहितां दिव्यां सांख्ययोगक्रियावतीम् ।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः आत्मगुह्यमशेषतः

purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṃkhyayogakriyāvatīm |
satyavratasya rājarṣeḥ ātmaguhyamaśeṣataḥ

अश्रौषीद् ऋषिभिः साकं आत्मतत्त्वं असंशयम् ।
नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम्

aśrauṣīd ṛṣibhiḥ sākaṃ ātmatattvaṃ asaṃśayam |
nāvyāsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान्प्रत्याहरद्धरिः

atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase |
hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedānpratyāharaddhariḥ

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।
विष्णोः प्रसादात् कल्पेऽस्मिन् आसीत् वैवस्वतो मनुः

sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ |
viṣṇoḥ prasādāt kalpe'smin āsīt vaivasvato manuḥ

सत्यव्रतस्य राजर्षेः मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात्

satyavratasya rājarṣeḥ māyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ |
saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt

अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेद् अन्वहं नरः ।
संकल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम्

avatāraṃ hareryo'yaṃ kīrtayed anvahaṃ naraḥ |
saṃkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim

प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः
श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा ।
दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां
तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि

pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ
śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā |
ditijamakathayad yo brahma satyavratānāṃ
tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato'smi