Chapter 21: Bali bound for the unpaid third step

सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभिर्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् ।
मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः

satyaṃ samīkṣyābjabhavo nakhendubhirhatasvadhāmadyutirāvṛto'bhyagāt |
marīcimiśrā ṛṣayo bṛhadvratāḥ sanandanādyā naradeva yoginaḥ

वेदोपवेदा नियमा यमान्वितास्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ।
ये चापरे योगसमीरदीपित ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषाः ।
ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम्

vedopavedā niyamā yamānvitāstarketihāsāṅgapurāṇasaṃhitāḥ |
ye cāpare yogasamīradīpita jñānāgninā randhitakarmakalmaṣāḥ |
vavandire yatsmaraṇānubhāvataḥ svāyambhuvaṃ dhāma gatā akarmakam

अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णोरुपाहरत्पद्मभवोऽर्हणोदकम् ।
समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्वयम्

athāṅghraye pronnamitāya viṣṇorupāharatpadmabhavo'rhaṇodakam |
samarcya bhaktyābhyagṛṇācchuciśravā yannābhipaṅkeruhasambhavaḥ svayam

धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र ।
स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः

dhātuḥ kamaṇḍalujalaṃ tadurukramasya pādāvanejanapavitratayā narendra |
svardhunyabhūnnabhasi sā patatī nimārṣṭi lokatrayaṃ bhagavato viśadeva kīrtiḥ

ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादृताः ।
सानुगा बलिमाजह्रुः सङ्क्षिप्तात्मविभूतये

brahmādayo lokanāthāḥ svanāthāya samādṛtāḥ |
sānugā balimājahruḥ saṅkṣiptātmavibhūtaye

तोयैः समर्हणैः स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः ।
धूपैर्दीपैः सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरैः

toyaiḥ samarhaṇaiḥ sragbhirdivyagandhānulepanaiḥ |
dhūpairdīpaiḥ surabhibhirlājākṣataphalāṅkuraiḥ

स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः ।
नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः

stavanairjayaśabdaiśca tadvīryamahimāṅkitaiḥ |
nṛtyavāditragītaiśca śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ

जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजवः ।
विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत्

jāmbavānṛkṣarājastu bherīśabdairmanojavaḥ |
vijayaṃ dikṣu sarvāsu mahotsavamaghoṣayat

महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाञ्चया ।
ऊचुः स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिताः

mahīṃ sarvāṃ hṛtāṃ dṛṣṭvā tripadavyājayāñcayā |
ūcuḥ svabharturasurā dīkṣitasyātyamarṣitāḥ

न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वरः ।
द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति

na vāyaṃ brahmabandhurviṣṇurmāyāvināṃ varaḥ |
dvijarūpapraticchanno devakāryaṃ cikīrṣati

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा ।
सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि

anena yācamānena śatruṇā vaṭurūpiṇā |
sarvasvaṃ no hṛtaṃ bharturnyastadaṇḍasya barhiṣi

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषतः ।
नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः

satyavratasya satataṃ dīkṣitasya viśeṣataḥ |
nānṛtaṃ bhāṣituṃ śakyaṃ brahmaṇyasya dayāvataḥ

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तुः शुश्रूषणं च नः ।
इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुराः

tasmādasya vadho dharmo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ ca naḥ |
ityāyudhāni jagṛhurbaleranucarāsurāḥ

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणयः ।
अनिच्छन्तो बले राजन्प्राद्रवन्जातमन्यवः

te sarve vāmanaṃ hantuṃ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
anicchanto bale rājanprādravanjātamanyavaḥ

तानभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान्नृप ।
प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्नुदायुधाः

tānabhidravato dṛṣṭvā ditijānīkapānnṛpa |
prahasyānucarā viṣṇoḥ pratyaṣedhannudāyudhāḥ

नन्दः सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः ।
कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्

nandaḥ sunando'tha jayo vijayaḥ prabalo balaḥ |
kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ

जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः ।
सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम्

jayantaḥ śrutadevaśca puṣpadanto'tha sātvataḥ |
sarve nāgāyutaprāṇāścamūṃ te jaghnurāsurīm

हन्यमानान्स्वकान्दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलिः ।
वारयामास संरब्धान्काव्यशापमनुस्मरन्

hanyamānānsvakāndṛṣṭvā puruṣānucarairbaliḥ |
vārayāmāsa saṃrabdhānkāvyaśāpamanusmaran

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः ।
मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालोऽयमर्थकृत्

he vipracitte he rāho he neme śrūyatāṃ vacaḥ |
mā yudhyata nivartadhvaṃ na naḥ kālo'yamarthakṛt

यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखोपपत्तये ।
तं नातिवर्तितुं दैत्याः पौरुषैरीश्वरः पुमान्

yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ sukhaduḥkhopapattaye |
taṃ nātivartituṃ daityāḥ pauruṣairīśvaraḥ pumān

यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् ।
स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम्

yo no bhavāya prāgāsīdabhavāya divaukasām |
sa eva bhagavānadya vartate tadviparyayam

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः ।
सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः

balena sacivairbuddhyā durgairmantrauṣadhādibhiḥ |
sāmādibhirupāyaiśca kālaṃ nātyeti vai janaḥ

भवद्भिर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरेः ।
दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः

bhavadbhirnirjitā hyete bahuśo'nucarā hareḥ |
daivenarddhaista evādya yudhi jitvā nadanti naḥ

एतान्वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते

etānvayaṃ vijeṣyāmo yadi daivaṃ prasīdati |
tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ yo no'rthatvāya kalpate

पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपाः ।
रसां निर्विविशू राजन्विष्णुपार्षद ताडिताः

patyurnigaditaṃ śrutvā daityadānavayūthapāḥ |
rasāṃ nirviviśū rājanviṣṇupārṣada tāḍitāḥ

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्प्रभुचिकीर्षितम् ।
बबन्ध वारुणैः पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ

atha tārkṣyasuto jñātvā virāṭprabhucikīrṣitam |
babandha vāruṇaiḥ pāśairbaliṃ sūtye'hani kratau

हाहाकारो महानासीद्रोदस्योः सर्वतो दिशम् ।
निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना

hāhākāro mahānāsīdrodasyoḥ sarvato diśam |
nigṛhyamāṇe'surapatau viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तं बद्धं वारुणैः पाशैर्भगवानाह वामनः ।
नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप

taṃ baddhaṃ vāruṇaiḥ pāśairbhagavānāha vāmanaḥ |
naṣṭaśriyaṃ sthiraprajñamudārayaśasaṃ nṛpa

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर ।
द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय

padāni trīṇi dattāni bhūmermahyaṃ tvayāsura |
dvābhyāṃ krāntā mahī sarvā tṛtīyamupakalpaya

यावत्तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दुः सहोडुभिः ।
यावद्वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव

yāvattapatyasau gobhiryāvadinduḥ sahoḍubhiḥ |
yāvadvarṣati parjanyastāvatī bhūriyaṃ tava

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः ।
स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना

padaikena mayākrānto bhūrlokaḥ khaṃ diśastanoḥ |
svarlokaste dvitīyena paśyataste svamātmanā

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते ।
विश त्वं निरयं तस्माद्गुरुणा चानुमोदितः

pratiśrutamadātuste niraye vāsa iṣyate |
viśa tvaṃ nirayaṃ tasmādguruṇā cānumoditaḥ

वृथा मनोरथस्तस्य दूरः स्वर्गः पतत्यधः ।
प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते

vṛthā manorathastasya dūraḥ svargaḥ patatyadhaḥ |
pratiśrutasyādānena yo'rthinaṃ vipralambhate

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना ।
तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित्समाः

vipralabdho dadāmīti tvayāhaṃ cāḍhyamāninā |
tadvyalīkaphalaṃ bhuṅkṣva nirayaṃ katicitsamāḥ