Chapter 1: The first four Manus and their avatars

स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुतः ।
यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व नः

svāyambhuvasyeha guro vaṃśo'yaṃ vistarācchrutaḥ |
yatra viśvasṛjāṃ sargo manūnanyānvadasva naḥ

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः ।
गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम्

manvantare harerjanma karmāṇi ca mahīyasaḥ |
gṛṇanti kavayo brahmaṃstāni no vada śṛṇvatām

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावनः ।
कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा

yadyasminnantare brahmanbhagavānviśvabhāvanaḥ |
kṛtavānkurute kartā hyatīte'nāgate'dya vā

मनवोऽस्मिन्व्यतीताः षट्कल्पे स्वायम्भुवादयः ।
आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः

manavo'sminvyatītāḥ ṣaṭkalpe svāyambhuvādayaḥ |
ādyaste kathito yatra devādīnāṃ ca sambhavaḥ

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः ।
धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गतः

ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca duhitrostasya vai manoḥ |
dharmajñānopadeśārthaṃ bhagavānputratāṃ gataḥ

कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवर्णितम् ।
आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह

kṛtaṃ purā bhagavataḥ kapilasyānuvarṇitam |
ākhyāsye bhagavānyajño yaccakāra kurūdvaha

विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः ।
विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत्

viraktaḥ kāmabhogeṣu śatarūpāpatiḥ prabhuḥ |
visṛjya rājyaṃ tapase sabhāryo vanamāviśat

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् ।
तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत

sunandāyāṃ varṣaśataṃ padaikena bhuvaṃ spṛśan |
tapyamānastapo ghoramidamanvāha bhārata

येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् ।
यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद सः

yena cetayate viśvaṃ viśvaṃ cetayate na yam |
yo jāgarti śayāne'sminnāyaṃ taṃ veda veda saḥ

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत्किञ्चिज्जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्

ātmāvāsyamidaṃ viśvaṃ yatkiñcijjagatyāṃ jagat |
tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति ।
तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत

yaṃ paśyati na paśyantaṃ cakṣuryasya na riṣyati |
taṃ bhūtanilayaṃ devaṃ suparṇamupadhāvata

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः ।
विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वं च तदृतं महत्

na yasyādyantau madhyaṃ ca svaḥ paro nāntaraṃ bahiḥ |
viśvasyāmūni yadyasmādviśvaṃ ca tadṛtaṃ mahat

स विश्वकायः पुरुहूतईशः सत्यः स्वयंज्योतिरजः पुराणः ।
धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते

sa viśvakāyaḥ puruhūtaīśaḥ satyaḥ svayaṃjyotirajaḥ purāṇaḥ |
dhatte'sya janmādyajayātmaśaktyā tāṃ vidyayodasya nirīha āste

अथाग्रे ऋषयः कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे ।
ईहमानो हि पुरुषः प्रायोऽनीहां प्रपद्यते

athāgre ṛṣayaḥ karmāṇīhante'karmahetave |
īhamāno hi puruṣaḥ prāyo'nīhāṃ prapadyate

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते ।
आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम्

īhate bhagavānīśo na hi tatra visajjate |
ātmalābhena pūrṇārtho nāvasīdanti ye'nu tam

तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् ।
नॄन्शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम्

tamīhamānaṃ nirahaṅkṛtaṃ budhaṃ nirāśiṣaṃ pūrṇamananyacoditam |
nṝnśikṣayantaṃ nijavartmasaṃsthitaṃ prabhuṃ prapadye'khiladharmabhāvanam

इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् ।
दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन्क्षुधा

iti mantropaniṣadaṃ vyāharantaṃ samāhitam |
dṛṣṭvāsurā yātudhānā jagdhumabhyadravankṣudhā

तांस्तथावसितान्वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः ।
यामैः परिवृतो देवैर्हत्वाशासत्त्रिविष्टपम्

tāṃstathāvasitānvīkṣya yajñaḥ sarvagato hariḥ |
yāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsattriviṣṭapam

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतोऽभवत् ।
द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजाः

svārociṣo dvitīyastu manuragneḥ suto'bhavat |
dyumatsuṣeṇarociṣmatpramukhāstasya cātmajāḥ

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद्देवाश्च तुषितादयः ।
ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः

tatrendro rocanastvāsīddevāśca tuṣitādayaḥ |
ūrjastambhādayaḥ sapta ṛṣayo brahmavādinaḥ

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् ।
तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुतः

ṛṣestu vedaśirasastuṣitā nāma patnyabhūt |
tasyāṃ jajñe tato devo vibhurityabhiviśrutaḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः ।
अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः

aṣṭāśītisahasrāṇi munayo ye dhṛtavratāḥ |
anvaśikṣanvrataṃ tasya kaumārabrahmacāriṇaḥ

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः ।
पवनः सृञ्जयो यज्ञ होत्राद्यास्तत्सुता नृप

tṛtīya uttamo nāma priyavratasuto manuḥ |
pavanaḥ sṛñjayo yajña hotrādyāstatsutā nṛpa

वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः ।
सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित्

vasiṣṭhatanayāḥ sapta ṛṣayaḥ pramadādayaḥ |
satyā vedaśrutā bhadrā devā indrastu satyajit

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तमः ।
सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह

dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavānpuruṣottamaḥ |
satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha

सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् ।
भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत्सत्यजित्सखः

so'nṛtavrataduḥśīlānasato yakṣarākṣasān |
bhūtadruho bhūtagaṇāṃścāvadhītsatyajitsakhaḥ

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः ।
पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्याद्या दश तत्सुताः

caturtha uttamabhrātā manurnāmnā ca tāmasaḥ |
pṛthuḥ khyātirnaraḥ keturityādyā daśa tatsutāḥ

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः ।
ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे

satyakā harayo vīrā devāstriśikha īśvaraḥ |
jyotirdhāmādayaḥ sapta ṛṣayastāmase'ntare

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप ।
नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा

devā vaidhṛtayo nāma vidhṛtestanayā nṛpa |
naṣṭāḥ kālena yairvedā vidhṛtāḥ svena tejasā

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधसः ।
हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात्

tatrāpi jajñe bhagavānhariṇyāṃ harimedhasaḥ |
harirityāhṛto yena gajendro mocito grahāt

बादरायण एतत्ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।
हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत्

bādarāyaṇa etatte śrotumicchāmahe vayam |
hariryathā gajapatiṃ grāhagrastamamūmucat

तत्कथासु महत्पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् ।
यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरिः

tatkathāsu mahatpuṇyaṃ dhanyaṃ svastyayanaṃ śubham |
yatra yatrottamaśloko bhagavāngīyate hariḥ

परीक्षितैवं स तु बादरायणिः प्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः ।
उवाच विप्राः प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम्

parīkṣitaivaṃ sa tu bādarāyaṇiḥ prāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥ |
uvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṃ mudā munīnāṃ sadasi sma śṛṇvatām