Chapter 4: Daksha's tapas and the Hamsaguhya hymn

देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् ।
सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे

devāsuranṛṇāṃ sargo nāgānāṃ mṛgapakṣiṇām |
sāmāsikastvayā prokto yastu svāyambhuve'ntare

तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन्यथा ।
अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान्परः

tasyaiva vyāsamicchāmi jñātuṃ te bhagavanyathā |
anusargaṃ yayā śaktyā sasarja bhagavānparaḥ

इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः ।
प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः

iti sampraśnamākarṇya rājarṣerbādarāyaṇiḥ |
pratinandya mahāyogī jagāda munisattamāḥ

यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः ।
अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम्

yadā pracetasaḥ putrā daśa prācīnabarhiṣaḥ |
antaḥsamudrādunmagnā dadṛśurgāṃ drumairvṛtām

द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः ।
मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया

drumebhyaḥ krudhyamānāste tapodīpitamanyavaḥ |
mukhato vāyumagniṃ ca sasṛjustaddidhakṣayā

ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह ।
राजोवाच महान्सोमो मन्युं प्रशमयन्निव

tābhyāṃ nirdahyamānāṃstānupalabhya kurūdvaha |
rājovāca mahānsomo manyuṃ praśamayanniva

न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ ।
विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः

na drumebhyo mahābhāgā dīnebhyo drogdhumarhatha |
vivardhayiṣavo yūyaṃ prajānāṃ patayaḥ smṛtāḥ

अहो प्रजापतिपतिर्भगवान्हरिरव्ययः ।
वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः

aho prajāpatipatirbhagavānhariravyayaḥ |
vanaspatīnoṣadhīśca sasarjorjamiṣaṃ vibhuḥ

अन्नं चराणामचरा ह्यपदः पादचारिणाम् ।
अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः

annaṃ carāṇāmacarā hyapadaḥ pādacāriṇām |
ahastā hastayuktānāṃ dvipadāṃ ca catuṣpadaḥ

यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः ।
प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ

yūyaṃ ca pitrānvādiṣṭā devadevena cānaghāḥ |
prajāsargāya hi kathaṃ vṛkṣānnirdagdhumarhatha

आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् ।
पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः

ātiṣṭhata satāṃ mārgaṃ kopaṃ yacchata dīpitam |
pitrā pitāmahenāpi juṣṭaṃ vaḥ prapitāmahaiḥ

तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः ।
पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुधः सुहृत्

tokānāṃ pitarau bandhū dṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥ |
patiḥ prajānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛhyajñānāṃ budhaḥ suhṛt

अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वरः ।
सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ

antardeheṣu bhūtānāmātmāste harirīśvaraḥ |
sarvaṃ taddhiṣṇyamīkṣadhvamevaṃ vastoṣito hyasau

यः समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् ।
आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते

yaḥ samutpatitaṃ deha ākāśānmanyumulbaṇam |
ātmajijñāsayā yacchetsa guṇānativartate

अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः ।
वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम्

alaṃ dagdhairdrumairdīnaiḥ khilānāṃ śivamastu vaḥ |
vārkṣī hyeṣā varā kanyā patnītve pratigṛhyatām

इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप ।
सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे

ityāmantrya varārohāṃ kanyāmāpsarasīṃ nṛpa |
somo rājā yayau dattvā te dharmeṇopayemire

तेभ्यस्तस्यां समभवद्दक्षः प्राचेतसः किल ।
यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः

tebhyastasyāṃ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kila |
yasya prajāvisargeṇa lokā āpūritāstrayaḥ

यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः ।
रेतसा मनसा चैव तन्ममावहितः शृणु

yathā sasarja bhūtāni dakṣo duhitṛvatsalaḥ |
retasā manasā caiva tanmamāvahitaḥ śṛṇu

मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः ।
देवासुरमनुष्यादीन्नभःस्थलजलौकसः

manasaivāsṛjatpūrvaṃ prajāpatirimāḥ prajāḥ |
devāsuramanuṣyādīnnabhaḥsthalajalaukasaḥ

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः ।
विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तपः

tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ |
vindhyapādānupavrajya so'caradduṣkaraṃ tapaḥ

तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् ।
उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम्

tatrāghamarṣaṇaṃ nāma tīrthaṃ pāpaharaṃ param |
upaspṛśyānusavanaṃ tapasātoṣayaddharim

अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् ।
तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरिः

astauṣīddhaṃsaguhyena bhagavantamadhokṣajam |
tubhyaṃ tadabhidhāsyāmi kasyātuṣyadyathā hariḥ

नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे ।
अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिर्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे

namaḥ parāyāvitathānubhūtaye guṇatrayābhāsanimittabandhave |
adṛṣṭadhāmne guṇatattvabuddhibhirnivṛttamānāya dadhe svayambhuve

न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्युः सखा वसन्संवसतः पुरेऽस्मिन् ।
गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेस्तस्मै महेशाय नमस्करोमि

na yasya sakhyaṃ puruṣo'vaiti sakhyuḥ sakhā vasansaṃvasataḥ pure'smin |
guṇo yathā guṇino vyaktadṛṣṭestasmai maheśāya namaskaromi

देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रामात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।
सर्वं पुमान्वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे

deho'savo'kṣā manavo bhūtamātrāmātmānamanyaṃ ca viduḥ paraṃ yat |
sarvaṃ pumānveda guṇāṃśca tajjño na veda sarvajñamanantamīḍe

यदोपरामो मनसो नामरूप रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् ।
य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः

yadoparāmo manaso nāmarūpa rūpasya dṛṣṭasmṛtisampramoṣāt |
ya īyate kevalayā svasaṃsthayā haṃsāya tasmai śucisadmane namaḥ

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।
वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम्

manīṣiṇo'ntarhṛdi sanniveśitaṃ svaśaktibhirnavabhiśca trivṛdbhiḥ |
vahniṃ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṃ manīṣayā niṣkarṣanti gūḍham

स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।
स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः

sa vai mamāśeṣaviśeṣamāyā niṣedhanirvāṇasukhānubhūtiḥ |
sa sarvanāmā sa ca viśvarūpaḥ prasīdatāmaniruktātmaśaktiḥ

यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसा वोत यस्य ।
मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत्स वै गुणापायविसर्गलक्षणः

yadyanniruktaṃ vacasā nirūpitaṃ dhiyākṣabhirvā manasā vota yasya |
mā bhūtsvarūpaṃ guṇarūpaṃ hi tattatsa vai guṇāpāyavisargalakṣaṇaḥ

यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च ।
परावरेषां परमं प्राक्प्रसिद्धं तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम्

yasminyato yena ca yasya yasmai yadyo yathā kurute kāryate ca |
parāvareṣāṃ paramaṃ prākprasiddhaṃ tadbrahma taddheturananyadekam

यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति ।
कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने

yacchaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivādasaṃvādabhuvo bhavanti |
kurvanti caiṣāṃ muhurātmamohaṃ tasmai namo'nantaguṇāya bhūmne

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोरेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः ।
अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत्

astīti nāstīti ca vastuniṣṭhayorekasthayorbhinnaviruddhadharmaṇoḥ |
avekṣitaṃ kiñcana yogasāṅkhyayoḥ samaṃ paraṃ hyanukūlaṃ bṛhattat

योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलमनामरूपो भगवाननन्तः ।
नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिर्भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु

yo'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūlamanāmarūpo bhagavānanantaḥ |
nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhirbheje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu

यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति ।
यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम्

yaḥ prākṛtairjñānapathairjanānāṃ yathāśayaṃ dehagato vibhāti |
yathānilaḥ pārthivamāśrito guṇaṃ sa īśvaro me kurutāṃ manoratham

इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे ।
प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान्भक्तवत्सलः

iti stutaḥ saṃstuvataḥ sa tasminnaghamarṣaṇe |
prādurāsītkuruśreṣṭha bhagavānbhaktavatsalaḥ

कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः ।
चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः

kṛtapādaḥ suparṇāṃse pralambāṣṭamahābhujaḥ |
cakraśaṅkhāsicarmeṣu dhanuḥpāśagadādharaḥ

पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः ।
वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः

pītavāsā ghanaśyāmaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ |
vanamālānivītāṅgo lasacchrīvatsakaustubhaḥ

महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः

mahākirīṭakaṭakaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ |
kāñcyaṅgulīyavalaya nūpurāṅgadabhūṣitaḥ

त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत्त्रिभुवनेश्वरः ।
वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः

trailokyamohanaṃ rūpaṃ bibhrattribhuvaneśvaraḥ |
vṛto nāradanandādyaiḥ pārṣadaiḥ surayūthapaiḥ

स्तूयमानोऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः ।
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः

stūyamāno'nugāyadbhiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ |
rūpaṃ tanmahadāścaryaṃ vicakṣyāgatasādhvasaḥ

ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः ।
न किञ्चनोदीरयितुमशकत्तीव्रया मुदा ।
आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरैः

nanāma daṇḍavadbhūmau prahṛṣṭātmā prajāpatiḥ |
na kiñcanodīrayitumaśakattīvrayā mudā |
āpūritamanodvārairhradinya iva nirjharaiḥ

तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् ।
चित्तज्ञः सर्वभूतानामिदमाह जनार्दनः

taṃ tathāvanataṃ bhaktaṃ prajākāmaṃ prajāpatim |
cittajñaḥ sarvabhūtānāmidamāha janārdanaḥ

प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् ।
यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः

prācetasa mahābhāga saṃsiddhastapasā bhavān |
yacchraddhayā matparayā mayi bhāvaṃ paraṃ gataḥ

प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तपः ।
ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः

prīto'haṃ te prajānātha yatte'syodbṛṃhaṇaṃ tapaḥ |
mamaiṣa kāmo bhūtānāṃ yadbhūyāsurvibhūtayaḥ

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।
विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः

brahmā bhavo bhavantaśca manavo vibudheśvarāḥ |
vibhūtayo mama hyetā bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ

तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृतिः ।
अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः

tapo me hṛdayaṃ brahmaṃstanurvidyā kriyākṛtiḥ |
aṅgāni kratavo jātā dharma ātmāsavaḥ surāḥ

अहमेवासमेवाग्रे नान्यत्किञ्चान्तरं बहिः ।
संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः

ahamevāsamevāgre nānyatkiñcāntaraṃ bahiḥ |
saṃjñānamātramavyaktaṃ prasuptamiva viśvataḥ

मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः ।
यदासीत्तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः

mayyanantaguṇe'nante guṇato guṇavigrahaḥ |
yadāsīttata evādyaḥ svayambhūḥ samabhūdajaḥ

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः ।
मेने खिलमिवात्मानमुद्यतः स्वर्गकर्मणि

sa vai yadā mahādevo mama vīryopabṛṃhitaḥ |
mene khilamivātmānamudyataḥ svargakarmaṇi

अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् ।
नव विश्वसृजो युष्मान्येनादावसृजद्विभुः

atha me'bhihito devastapo'tapyata dāruṇam |
nava viśvasṛjo yuṣmānyenādāvasṛjadvibhuḥ

एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः ।
असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

eṣā pañcajanasyāṅga duhitā vai prajāpateḥ |
asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām

मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः ।
मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि

mithunavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ |
mithunavyavāyadharmiṇyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi

त्वत्तोऽधस्तात्प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया ।
मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम्

tvatto'dhastātprajāḥ sarvā mithunībhūya māyayā |
madīyayā bhaviṣyanti hariṣyanti ca me balim

इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान्विश्वभावनः ।
स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः

ityuktvā miṣatastasya bhagavānviśvabhāvanaḥ |
svapnopalabdhārtha iva tatraivāntardadhe hariḥ