Chapter 19: Varaha slays Hiranyaksha

अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वचः ।
प्रहस्य प्रेमगर्भेण तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत्

avadhārya viriñcasya nirvyalīkāmṛtaṃ vacaḥ |
prahasya premagarbheṇa tadapāṅgena so'grahīt

ततः सपत्नं मुखतः चरन्तं अकुतोभयम् ।
जघानोत्पत्य गदया हनौ असुरमक्षजः

tataḥ sapatnaṃ mukhataḥ carantaṃ akutobhayam |
jaghānotpatya gadayā hanau asuramakṣajaḥ

सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् ।
विघूर्णित अपतद् रेजे तदद्भुतं इवाभवत्

sā hatā tena gadayā vihatā bhagavatkarāt |
vighūrṇita apatad reje tadadbhutaṃ ivābhavat

स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् ।
मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन्

sa tadā labdhatīrtho'pi na babādhe nirāyudham |
mānayan sa mṛdhe dharmaṃ viṣvaksenaṃ prakopayan

गदायां अपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते ।
मानयामास तद् धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभुः

gadāyāṃ apaviddhāyāṃ hāhākāre vinirgate |
mānayāmāsa tad dharmaṃ sunābhaṃ cāsmaradvibhuḥ

तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन
स्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् ।
चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां
तत्रास्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति

taṃ vyagracakraṃ ditiputrādhamena
svapārṣadamukhyena viṣajjamānam |
citrā vāco'tadvidāṃ khecarāṇāṃ
tatrāsmāsan svasti te'muṃ jahīti

स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो
व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् ।
विलोक्य चामर्ष परिप्लुतेन्द्रियो
रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्वसन्

sa taṃ niśāmyāttarathāṅgamagrato
vyavasthitaṃ padmapalāśalocanam |
vilokya cāmarṣa pariplutendriyo
ruṣā svadantacchadamādaśacchvasan

करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव ।
अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद् हरिम्

karāladaṃṣṭraścakṣurbhyāṃ sañcakṣāṇo dahanniva |
abhiplutya svagadayā hato'sītyāhanad harim

पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकरः ।
लीलया मिषतः शत्रोः प्राहरद् वातरंहसम्

padā savyena tāṃ sādho bhagavān yajñasūkaraḥ |
līlayā miṣataḥ śatroḥ prāharad vātaraṃhasam

आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि ।
इत्युक्तः स तदा भूयः ताडयन् व्यनदद् भृशम्

āha cāyudhamādhatsva ghaṭasva tvaṃ jigīṣasi |
ityuktaḥ sa tadā bhūyaḥ tāḍayan vyanadad bhṛśam

तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः ।
जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम्

tāṃ sa āpatatīṃ vīkṣya bhagavān samavasthitaḥ |
jagrāha līlayā prāptāṃ garutmāniva pannagīm

स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुरः ।
नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभः

svapauruṣe pratihate hatamāno mahāsuraḥ |
naicchadgadāṃ dīyamānāṃ hariṇā vigataprabhaḥ

जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् ।
यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा

jagrāha triśikhaṃ śūlaṃ jvalajjvalanalolupam |
yajñāya dhṛtarūpāya viprāyābhicaran yathā

तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं
चकासदन्तःख उदीर्णदीधिति ।
चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना
हरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम्

tadojasā daityamahābhaṭārpitaṃ
cakāsadantaḥkha udīrṇadīdhiti |
cakreṇa ciccheda niśātaneminā
hariryathā tārkṣyapatatramujjhitam

वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरेः
प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् ।
प्रवृद्धरोषः स कठोरमुष्टिना
नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुरः

vṛkṇe svaśūle bahudhāriṇā hareḥ
pratyetya vistīrṇamuro vibhūtimat |
pravṛddharoṣaḥ sa kaṭhoramuṣṭinā
nadan prahṛtyāntaradhīyatāsuraḥ

तेनेत्थमाहतः क्षत्तः भगवान् आदिसूकरः ।
नाकम्पत मनाक्क्वापि स्रजा हत इव द्विपः

tenetthamāhataḥ kṣattaḥ bhagavān ādisūkaraḥ |
nākampata manākkvāpi srajā hata iva dvipaḥ

अथोरुधासृजन् मायां योगमायेश्वरे हरौ ।
यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम्

athorudhāsṛjan māyāṃ yogamāyeśvare harau |
yāṃ vilokya prajāstrastā menire'syopasaṃyamam

प्रववुर्वायवश्चण्डाः तमः पांसवमैरयन् ।
दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव

pravavurvāyavaścaṇḍāḥ tamaḥ pāṃsavamairayan |
digbhyo nipeturgrāvāṇaḥ kṣepaṇaiḥ prahitā iva

द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघैः सविद्युत् स्तनयित्नुभिः ।
वर्षद्भिः पूयकेशासृग् विण्मूत्रास्थीनि चासकृत्

dyaurnaṣṭabhagaṇābhraughaiḥ savidyut stanayitnubhiḥ |
varṣadbhiḥ pūyakeśāsṛg viṇmūtrāsthīni cāsakṛt

गिरयः प्रत्यदृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ ।
दिग्वाससो यातुधान्यः शूलिन्यो मुक्तमूर्धजाः

girayaḥ pratyadṛśyanta nānāyudhamuco'nagha |
digvāsaso yātudhānyaḥ śūlinyo muktamūrdhajāḥ

बहुभिर्यक्षरक्षोभिः पत्त्यश्व रथकुञ्जरैः ।
आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसाः

bahubhiryakṣarakṣobhiḥ pattyaśva rathakuñjaraiḥ |
ātatāyibhirutsṛṣṭā hiṃsrā vāco'tivaiśasāḥ

प्रादुष्कृतानां मायानां आसुरीणां विनाशयत् ।
सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात्

prāduṣkṛtānāṃ māyānāṃ āsurīṇāṃ vināśayat |
sudarśanāstraṃ bhagavān prāyuṅkta dayitaṃ tripāt

तदा दितेः समभवत् सहसा हृदि वेपथुः ।
स्मरन्त्या भर्तुः आदेशं स्तनात् च असृक् प्रसुस्रुवे

tadā diteḥ samabhavat sahasā hṛdi vepathuḥ |
smarantyā bhartuḥ ādeśaṃ stanāt ca asṛk prasusruve

विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् ।
रुषोपगूहमानोऽमुं ददृशेऽवस्थितं बहिः

vinaṣṭāsu svamāyāsu bhūyaścāvrajya keśavam |
ruṣopagūhamāno'muṃ dadṛśe'vasthitaṃ bahiḥ

तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैः अधोक्षजः ।
करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पतिः

taṃ muṣṭibhirvinighnantaṃ vajrasāraiḥ adhokṣajaḥ |
kareṇa karṇamūle'han yathā tvāṣṭraṃ marutpatiḥ

स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया
परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचनः ।
विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतद्
यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता

sa āhato viśvajitā hyavajñayā
paribhramadgātra udastalocanaḥ |
viśīrṇabāhvaṅghriśiroruho'patad
yathā nagendro lulito nabhasvatā

क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं
करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् ।
अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता
अहो इमं को नु लभेत संस्थितिम्

kṣitau śayānaṃ tamakuṇṭhavarcasaṃ
karāladaṃṣṭraṃ paridaṣṭadacchadam |
ajādayo vīkṣya śaśaṃsurāgatā
aho imaṃ ko nu labheta saṃsthitim

यं योगिनो योगसमाधिना रहो
ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया ।
तस्यैष दैत्यऋषभः पदाहतो
मुखं प्रपश्यन् तनुमुत्ससर्ज ह

yaṃ yogino yogasamādhinā raho
dhyāyanti liṅgādasato mumukṣayā |
tasyaiṣa daityaṛṣabhaḥ padāhato
mukhaṃ prapaśyan tanumutsasarja ha

एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद् यातौ असद्गतिम् ।
पुनः कतिपयैः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः

etau tau pārṣadāvasya śāpād yātau asadgatim |
punaḥ katipayaiḥ sthānaṃ prapatsyete ha janmabhiḥ

नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे
स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये ।
दिष्ट्या हतोऽयं जगतामरुन्तुदः
त्वत् पादभक्त्या वयमीश निर्वृताः

namo namaste'khilayajñatantave
sthitau gṛhītāmalasattvamūrtaye |
diṣṭyā hato'yaṃ jagatāmaruntudaḥ
tvat pādabhaktyā vayamīśa nirvṛtāḥ

एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं
स सादयित्वा हरिरादिसूकरः ।
जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं
समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः

evaṃ hiraṇyākṣamasahyavikramaṃ
sa sādayitvā harirādisūkaraḥ |
jagāma lokaṃ svamakhaṇḍitotsavaṃ
samīḍitaḥ puṣkaraviṣṭarādibhiḥ

मया यथानूक्तमवादि ते हरेः
कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् ।
यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो
महामृधे क्रीडनवन्निराकृतः

mayā yathānūktamavādi te hareḥ
kṛtāvatārasya sumitra ceṣṭitam |
yathā hiraṇyākṣa udāravikramo
mahāmṛdhe krīḍanavannirākṛtaḥ

इति कौषारवाख्यातां आश्रुत्य भगवत्कथाम् ।
क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज

iti kauṣāravākhyātāṃ āśrutya bhagavatkathām |
kṣattānandaṃ paraṃ lebhe mahābhāgavato dvija

अन्येषां पुण्यश्लोकानां उद्दामयशसां सताम् ।
उपश्रुत्य भवेन्मोदः श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः

anyeṣāṃ puṇyaślokānāṃ uddāmayaśasāṃ satām |
upaśrutya bhavenmodaḥ śrīvatsāṅkasya kiṃ punaḥ

यो गजेन्द्रं झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् ।
क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽमोचयद्द्रुतम्

yo gajendraṃ jhaṣagrastaṃ dhyāyantaṃ caraṇāmbujam |
krośantīnāṃ kareṇūnāṃ kṛcchrato'mocayaddrutam

तं सुखाराध्यमृजुभिः अनन्यशरणैर्नृभिः ।
कृतज्ञः को न सेवेत दुराराध्यं असाधुभिः

taṃ sukhārādhyamṛjubhiḥ ananyaśaraṇairnṛbhiḥ |
kṛtajñaḥ ko na seveta durārādhyaṃ asādhubhiḥ

यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं
विक्रीडितं कारणसूकरात्मनः ।
श्रृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा
विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजाः

yo vai hiraṇyākṣavadhaṃ mahādbhutaṃ
vikrīḍitaṃ kāraṇasūkarātmanaḥ |
śrṛṇoti gāyatyanumodate'ñjasā
vimucyate brahmavadhādapi dvijāḥ

एतन् महापुण्यमलं पवित्रं
धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् ।
प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनं
नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग श्रृण्वताम्

etan mahāpuṇyamalaṃ pavitraṃ
dhanyaṃ yaśasyaṃ padamāyurāśiṣām |
prāṇendriyāṇāṃ yudhi śauryavardhanaṃ
nārāyaṇo'nte gatiraṅga śrṛṇvatām